HIV PEP nedir? 72 saat kuralı, 28 gün tedavi ve testler

HIV PEP (temas sonrası profilaksi), HIV'e maruz kalma olasılığı olan bir temastan sonra 28 gün boyunca kullanılan üç ilaçlı HIV tedavisidir. Mümkünse ilk 24 saatte, en geç 72 saat içinde başlanmalıdır; 72 saatten sonra PEP genellikle önerilmez. Türkiye'de enfeksiyon hastalıkları bölümü olan bir hastaneye, mesai dışında acil servise başvurulur; cinsel temas sonrası ilaç bedeli çoğu zaman kişiye kalır.

• PEP ilk doz mümkünse 24 saat içinde, en geç 72 saat içinde başlanır ve 28 gün kesintisiz sürer (CDC, Mayıs 2025).
• CDC 2025 kılavuzunda tercih edilen rejimler, bir integraz inhibitörü içeren kombinasyonlardır: biktegravir/emtrisitabin/tenofovir alafenamid ya da dolutegravir + tenofovir (TAF veya TDF) + emtrisitabin veya lamivudin.
• HIV'li ve tedavisiz bir kaynaktan tek temasta tahmini bulaş olasılığı (10.000 temasta): reseptif anal ilişki 138, ortak enjektör 63, iğne batması 23, reseptif vajinal ilişki 8, insertif vajinal ilişki 4, oral seks 1'in altında (CDC, 2025).
• Partner HIV ile yaşıyor ve viral yükü sürekli baskılanmışsa cinsel yolla bulaş olmaz; bu durumda PEP rutin olarak önerilmez (CDC, 2025).
• PEP sonrası HIV testi 4–6. haftada ve 12. haftada antijen/antikor ve HIV RNA testiyle yapılır (CDC, 2025).
• Türkiye'de tüm bireyler için düzenli bir PEP programı yoktur; Kırmızı Kurdele'ye göre sağlık çalışanlarının mesleki teması için PEP temin edilebiliyor; cinsel temas sonrası ilaç bedelini çoğu zaman kişi karşılıyor. Güncel SUT'ta PEP'e özgü bir ödeme maddesi yoktur.

PEP gerektiren temasın iki koşulu vardır: bulaştırıcı bir vücut sıvısı (kan, meni, ön boşalma sıvısı, vajinal ya da rektal sıvı, anne sütü) ve bir giriş yolu (anal veya vajinal mukoza, iğne batması, açık yara). Tükürük, gözyaşı, ter, idrar, dışkı ve kusmuk, gözle görülür kan içermiyorsa HIV bulaştırmaz (UCSF, Ekim 2025).

Rakamlar CDC 2025 kılavuzu ve UCSF PEP rehberindendir. Kaynak kişinin HIV durumu bilinmiyorsa risk, o topluluktaki HIV sıklığına göre hekim tarafından değerlendirilir. Cinsel saldırı, birden fazla kişiyle temas, kanama, genital yara ya da başka bir CYBE riski artırır.

PEP, başvuruda hızlı HIV testi yapıldıktan sonra başlanır; laboratuvar sonucunu beklemek için ilk doz geciktirilmez (CDC, 2025). Hekim temasın zamanını ve türünü, kaynak kişinin bilinen HIV durumunu ve sizin böbrek ve karaciğer durumunuzu sorar.

Başlangıçta istenen testler:

• HIV testi (hızlı ve/veya laboratuvar antijen/antikor),
• Hepatit B ve hepatit C testi,
• Sifiliz, gonore ve klamidya taraması,
• Kreatinin ve karaciğer enzimleri (ALT, AST),
• Gebelik olasılığı varsa gebelik testi.

PEP üç ilaçtan oluşur ve genellikle günde bir ya da iki tablettir. En sık yan etkiler bulantı, baş ağrısı ve yorgunluktur; ilaçları kendi başınıza kesmeyin, yan etki olursa hekime danışın. Hepatit B'ye karşı aşısızsanız aşı ve gerekirse immünglobulin aynı başvuruda değerlendirilir (bkz. hepatit B ve cinsel bulaş). Gebelik riski de varsa acil korunma için ertesi gün hapı ayrıca planlanır.

72 saatten sonra PEP başlamanın yararını gösteren kanıt yoktur ve PEP genellikle önerilmez (CDC, 2025). Bu durumda yapılması gerekenler: test takvimini planlamak, belirtiler için dikkatli olmak ve riskli temaslar sürecekse PrEP konuşmaktır. Akut HIV belirtileri (ateş, boğaz ağrısı, döküntü, lenf bezi şişmesi) genellikle temastan 2–4 hafta sonra çıkar; bu belirtiler olursa HIV RNA testi için başvurun.

PEP alan kişide HIV testi, ilaçların enfeksiyonu geciktirebileceği göz önüne alınarak hem antijen/antikor hem HIV RNA (NAT) ile yapılır.

Türkiye'de takip takvimi hastaneye göre değişebilir; hekiminizin takvimi önceliklidir. PEP almayan kişiler için pencere dönemleri HIV testi ve pencere dönemi yazısındadır. Takip boyunca cinsel ilişkide prezervatif kullanmak ve kan bağışı yapmamak önerilir.

Riskli temasların tekrarlaması bekleniyorsa PEP'in 28. gününde HIV testi negatifse ara vermeden PrEP'e geçilebilir; CDC kılavuzu PEP ile PrEP arasında boşluk bırakılmamasını önerir. Yılda birden fazla PEP kullanan kişiler için PrEP daha güvenilir bir korunmadır.

Mesleki temas, sağlık çalışanının iş sırasında kan veya bulaştırıcı sıvıyla iğne batması, kesik ya da mukoza sıçraması yoluyla karşılaşmasıdır. HIV'li ve tedavisiz bir kaynaktan iğne batmasında tahmini bulaş riski 10.000'de 23, göz veya ağıza sıçramada yaklaşık 1.000'de 1'dir; sağlam deriye sıçrama risk taşımaz (UCSF, Ekim 2025). Temel ilkeler cinsel temasla aynıdır: ilk saatlerde başlama, 72 saat sınırı, 28 gün tedavi ve takip testleri. Farkı, kaynak hastanın çoğu zaman bilinmesi ve onayıyla hızla test edilebilmesidir; kaynak HIV negatif çıkarsa PEP kesilebilir. Yaralanan bölge hemen su ve sabunla yıkanır; mukozaya sıçramada bol suyla durulanır. Hepatit B ve hepatit C açısından da aynı başvuruda değerlendirme yapılır.

• Nereye: 72 saati aşmadan, enfeksiyon hastalıkları bölümü olan (tercihen merkezi) bir hastaneye gidip, tercihen HIV takibi yapan bir enfeksiyon uzmanıyla görüşmek önerilir (Kırmızı Kurdele). Mesai dışında acil servise başvurun ve "HIV temas sonrası profilaksi (PEP) için geldim" diyerek temas saatini söyleyin. Acil servislerde PEP başlangıç ilacı bulunup bulunmadığı hastaneye göre değişir; bu bilgi doğrulanamadı.
• Ücret: "Ülkemizde tüm bireysel kullanıcılar için uygulanmakta olan düzenli bir PEP programı yoktur"; sağlık personeli için PEP temin edilebilmekte, bireysel kullanıcılar ilaç bedelini kendi bütçesinden karşılayabilmektedir (Kırmızı Kurdele). Güncel SUT'ta (29 Ağustos 2026 değişikliği işlenmiş metin) PEP'e özgü bir ödeme maddesi bulunmuyor. Başvuruda ücreti sorun ama ilk dozu geciktirmeyin.
• Mesleki temas: İğne batması gibi sağlık çalışanı temaslarında kurumun enfeksiyon kontrol birimi ve iş sağlığı birimi devreye girer; bildirim ve ilaç temini kurum içi prosedürle yapılır.
• Takip testleri: Gönüllü Danışmanlık ve Test Merkezleri (GDTM) kimlik istemeden ücretsiz HIV testi yapar; PEP vermez, ama 12. hafta testi için kullanılabilir (Kırmızı Kurdele, Ağustos 2026).
• Cinsel saldırı: 112'yi arayın ya da acil servise başvurun; PEP, acil korunma ve adli muayene aynı başvuruda planlanabilir.

• Riskli temas ve üzerinden 72 saatten az geçti: hemen, gece de olsa acil servis.
• Cinsel saldırı: 112.
• PEP sırasında gözlerde veya deride sararma, koyu idrar, yaygın döküntü, nefes darlığı: aynı gün acil servis.
• PEP sırasında ya da sonrasında ateş, döküntü ve boğaz ağrısı birlikte: birkaç gün içinde hekim ve HIV RNA testi.

• 6 Mayıs 2025: CDC, cinsel temas, enjektör paylaşımı ve diğer mesleki olmayan temaslar için 2016'dan beri ilk güncel PEP kılavuzunu yayımladı: ilk doz ideal olarak 24 saat içinde; tercih edilen rejimler biktegravir veya dolutegravir içeren kombinasyonlar; sürekli viral baskılanmış kaynakta PEP önerilmez; 4–6. ve 12. haftada antijen/antikor + HIV RNA; PEP'ten PrEP'e ara vermeden geçiş.
• Ekim 2025: UCSF PEP hızlı rehberi güncellendi (temas başına risk tablosu ve bulaştırmayan sıvılar).