HIV PrEP nedir? İlaçlar, kullanım ve Türkiye'de erişim

PrEP (temas öncesi profilaksi, TÖP), HIV negatif kişinin HIV'e maruz kalmadan önce HIV ilacı kullanarak enfeksiyonu önlemesidir. Seçenekler günlük emtrisitabin/tenofovir tableti, yalnız erkeklerle ilişkiye giren erkekler için "2-1-1" olay bazlı kullanım, iki ayda bir kabotegravir ve altı ayda bir lenakapavir enjeksiyonudur. Türkiye'de ulusal PrEP programı ve SGK geri ödemesi yoktur; tablet reçeteyle, kişinin kendi ödemesiyle alınır.

• PrEP'i reçeteye uygun kullanmak, cinsel yolla HIV bulaşma riskini çok büyük ölçüde azaltır; korumayı en çok ilaç atlamak düşürür (CDC, 2026).
• Günlük tablette en yüksek koruma, reseptif anal ilişki için yaklaşık 7 gün, reseptif vajinal ilişki ve damar içi madde kullanımı için yaklaşık 21 gün düzenli kullanımdan sonra oluşur (CDC, Eylül 2026).
• Altı ayda bir deri altı lenakapavir, PURPOSE 1 çalışmasında 2.134 kadında sıfır HIV enfeksiyonu, PURPOSE 2'de 2.179 kişide 2 enfeksiyonla sonuçlandı (Gilead/EC, Ağustos 2025).
• WHO Temmuz 2025'te lenakapaviri ek PrEP seçeneği olarak önerdi; FDA Haziran 2025'te, Avrupa Komisyonu 26 Ağustos 2025'te onayladı.
• PrEP'te her 3 ayda bir HIV testi (kabotegravirde 2 ayda bir) ve 3–4 ayda bir CYBE taraması yapılır; tablet kullananlarda böbrek fonksiyonu izlenir (UCSF Klinisyen Danışma Merkezi, Haziran 2026).
• Türkiye'de ulusal PrEP programı yoktur (Kırmızı Kurdele). SGK'nın Sağlık Uygulama Tebliği'nde (SUT) PrEP'e özgü bir ödeme kuralı yoktur; emtrisitabin/tenofovir (Truvada) SGK listesinde HIV tedavisi için yer alır, PrEP için ödendiği gösterilemedi; enjeksiyon PrEP ruhsatlı ve geri ödeme kapsamında değildir (Türk Tabipleri Birliği, 1 Aralık 2025).

Dünyada kullanılan dört ana PrEP seçeneği vardır ve hepsi HIV negatif olduğu doğrulanmış kişilere başlanır. Aşağıdaki tablo seçenekleri karşılaştırır; doz ve başlama şeması hekim tarafından belirlenir.

WHO ayrıca dapivirin içeren vajinal halkayı kadınlar için ek seçenek olarak önerir; bu ürün Türkiye'de bulunmaz.

PrEP'in etkisi, dokuda yeterli ilaç düzeyine ulaşılmasına bağlıdır; bu nedenle ilk günlerde koruma tam değildir. Günlük tablette anal dokuda yaklaşık 7 gün, vajinal dokuda yaklaşık 21 gün sonra en yüksek koruma beklenir (CDC). 2-1-1 şemasında ilk iki tablet ilişkiden en az 2 saat önce alınmalıdır. Enjeksiyonlarda başlangıç şeması tamamlanmalı ve randevular kaçırılmamalıdır; lenakapavir ve kabotegravir vücutta aylarca düşük düzeyde kaldığı için bırakma planı hekimle yapılır.

PrEP klamidya, gonore, sifiliz, HPV veya herpesten korumaz. Bu nedenle PrEP kullananlarda düzenli CYBE taraması bakımın parçasıdır. Son 12 ayda bakteriyel CYBE geçirmiş erkeklerle ilişkiye giren erkekler ve trans kadınlar için CDC Haziran 2024'te doxy-PEP'i (ilişkiden sonra 72 saat içinde doksisiklin) ortak kararla önerdi; ayrıntılar için klamidya ve gonore yazısına bakın.

PrEP'e başlamadan önce HIV testi zorunludur, çünkü HIV'li bir kişide tek başına PrEP ilacı kullanmak ilaç direncine yol açabilir. CDC, enjeksiyon PrEP'ten önce kan örneğinde antijen/antikor testi ve mümkünse HIV RNA testi önerir (Eylül 2025).

Kaynak: UCSF Klinisyen Danışma Merkezi PrEP rehberi (Haziran 2026); Türkiye'de kısa ürün bilgisi, böbrek fonksiyonu (kreatinin klirensi) 60 mL/dk'nın altında olan HIV negatif kişilerde FTC/TDF ile PrEP'i önermez.

HIV'e son 72 saat içinde maruz kaldıysanız PrEP değil HIV PEP gerekir. CDC 2025 PEP kılavuzuna göre riskli temas sürecekse PEP'in 28. gününde ara vermeden PrEP'e geçilebilir.

PrEP, HIV'e maruz kalma olasılığı süren herkes için bir seçenektir; cinsel yönelim veya cinsiyetle sınırlı değildir. Kılavuzlarda sık sayılan durumlar:

• Viral yükü baskılanmamış ya da durumu bilinmeyen HIV'li bir partner,
• Son aylarda prezervatifsiz anal veya vajinal ilişki ve HIV durumu bilinmeyen partnerler,
• Son 6–12 ayda bakteriyel CYBE (sifiliz, gonore) tanısı,
• Tekrarlayan PEP kullanımı,
• Ortak enjektör kullanımı.

Partner HIV ile yaşıyor ve viral yükü sürekli saptanamaz düzeydeyse cinsel yolla bulaş olmaz (U=U); bu durumda PrEP, çiftin tercihiyle ek güvence olarak konuşulabilir. Hekimle konuşurken yargılanma kaygısı yaşıyorsanız cinsel yönelim ve sağlık hizmeti yazısı yardımcı olabilir.

Tablet PrEP'in ilk haftalarında bulantı, karın rahatsızlığı ve baş ağrısı görülebilir; çoğu kendiliğinden geçer. Tenofovir disoproksil böbrek fonksiyonunu ve kemik yoğunluğunu hafif etkileyebildiği için böbrek testleri izlenir. Enjeksiyonlarda en sık yan etki enjeksiyon yerinde ağrı, şişlik veya sertliktir; lenakapavir çalışmalarında katılımcıların %69–83'ünde görüldü ama nadiren bırakmaya yol açtı (CDC MMWR, Eylül 2025).

• Program ve geri ödeme: "Henüz ülkemizde uygulanmakta olan bir PrEP programı yoktur"; ilaç bedelinin SGK tarafından karşılanması "henüz mümkün değildir" (Kırmızı Kurdele). Güncel SUT'ta (29 Ağustos 2026 değişikliği işlenmiş metin) PrEP'e özgü bir ödeme maddesi bulunmuyor. PrEP isteyen kişi ilacı çoğunlukla kendi bütçesinden alır.
• Ruhsat: Olay bazlı (2-1-1) jenerik FTC/TDF Kasım 2021'de Türkiye'de ruhsatlandı (Gökengin, Infect Dis Clin Microbiol, Aralık 2022). Türkiye'de ruhsatlı en az bir jenerik FTC/TDF ürününün (Sidatria) kısa ürün bilgisinde günlük PrEP endikasyonu yer alıyor. Kabotegravir ve lenakapavir enjeksiyonları ruhsatlı ve geri ödeme kapsamında değildir; TTB 1 Aralık 2025'te bunların hızla ruhsatlandırılmasını istedi.
• Kılavuz: Türkiye'nin ilk PrEP kılavuzu Türkiye HIV/AIDS Platformu tarafından 2022'de yayımlandı (Pozitif-iz, Ağustos 2022).
• Nereye başvurulur: Reçete için enfeksiyon hastalıkları uzmanına, tercihen HIV takibi yapan bir üniversite veya eğitim-araştırma hastanesine başvurun. Türkiye'nin ilk PrEP polikliniği Kasım 2022'de Ege Üniversitesi'nde açıldı. Güncel PrEP veren merkez listesi resmî kaynaktan doğrulanamadı; Pozitif-iz ve Kırmızı Kurdele danışma hatları yönlendirme yapıyor.
• Test: Gönüllü Danışmanlık ve Test Merkezleri (GDTM) kimlik istemeden ücretsiz HIV testi yapar; PrEP reçetesi vermez.
• Uyarı: İnternetten ya da tanıdıktan ilaç almak, başlangıç HIV testi ve takip yapılmadığı için önerilmez. Bir arkadaşın HIV tedavi ilaçları PrEP yerine kullanılmamalıdır.

• PrEP'e henüz başlamadınız ya da dozları aksattınız ve son 72 saat içinde riskli temas oldu: aynı gün acil servis veya enfeksiyon polikliniği (PEP değerlendirmesi).
• PrEP kullanırken ateş, boğaz ağrısı, döküntü ve lenf bezi şişmesi birlikte başladı (akut HIV olasılığı): birkaç gün içinde test ve hekim değerlendirmesi.
• İdrar miktarında belirgin azalma, yüzde veya bacaklarda şişlik: aynı gün hekim.

• Eylül 2025: CDC altı ayda bir lenakapaviri güçlü öneriyle PrEP seçeneklerine ekledi (MMWR 2025;74(35)).
• 26 Ağustos 2025: Avrupa Komisyonu lenakapaviri (Yeytuo) PrEP için onayladı.
• 14 Temmuz 2025: WHO lenakapaviri önerdi ve uzun etkili PrEP için hızlı HIV testleriyle sadeleştirilmiş takip önerdi.
• Haziran 2025: FDA lenakapaviri (Yeztugo) PrEP için onayladı.
• 1 Aralık 2025: TTB, Türkiye'de enjeksiyon PrEP ve uzun etkili tedavinin ruhsatlı ve geri ödeme kapsamında olmadığını açıkladı.