Cinsel yönelim ve sağlık hizmeti: doğru test ve mahremiyet

Cinsel yöneliminizi söylemek zorunda değilsiniz. Ancak partnerlerinizin cinsiyetini ve temas türlerini (oral, vajinal, anal) söylemek doğru testin seçilmesini sağlar. Örneğin anal veya oral temasta idrar testi tek başına boğaz ve rektum enfeksiyonlarını yakalamaz. Cinsel yönelim bir hastalık değildir. Test ve aşı kararları kimliğe değil, somut maruziyete göre verilir. Türkiye'de Hasta Hakları Yönetmeliği mahremiyeti ve sağlık bilgilerinin gizliliğini güvence altına alır.

• Hastalık değildir: Eşcinsellik, DSÖ'nün 1990'da kabul ettiği ICD-10 ile tanı olmaktan çıkarıldı. ICD-10, cinsel yönelimin tek başına bozukluk sayılmayacağını belirtir.
• Varsayım yok: CDC'nin 2024 cinsel öykü rehberi, hekimlerin hastanın yönelimi ya da partnerlerinin cinsiyeti hakkında varsayımda bulunmamasını ve "5 P" başlıklarını sormasını ister.
• Bölgeye göre test: Erkeklerle ilişkisi olan erkeklerde klamidya ve gonore testi temas bölgesine göre (idrar, rektum, boğaz) yapılır. Test en az yılda bir, risk sürüyorsa 3–6 ayda bir tekrarlanır. Kondom kullanılmış olsa da öneri değişmez (CDC).
• Kadınlar arasında da bulaş olur: HPV ve trikomonas kadınlar arasında bulaşabilir. Rahim ağzı taraması yönelimden bağımsız olarak genel takvime göre yapılır (CDC).
• Türkiye'de ücretsiz ve anonim HIV testi: Belediye ve üniversiteler bünyesindeki Gönüllü Danışmanlık ve Test Merkezleri (GDTM) isim istemeden, ücretsiz test yapar (TAPV, 2026).
• Özel nitelikli veri: Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) md. 6, sağlık ve cinsel hayata ilişkin verileri özel nitelikli kişisel veri sayar. İşleme koşulları 1 Haziran 2024'te 7499 sayılı Kanunla değişti.

Cinsel yönelim tedavi edilecek bir durum değildir. Görüşmede yalnızca doğru test, aşı ve korunma kararı için bağlam sağlar. Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlarda (CYBE) belirleyici olan "kim olduğunuz" değil, hangi temasın hangi bölgede ve hangi korunmayla olduğudur. Kendini heteroseksüel tanımlayan biri erkeklerle ilişkiye girmiş olabilir. Kendini lezbiyen tanımlayan birinin geçmişte ya da bugün erkek partneri olabilir. CDC bu nedenle eşcinsel ilişki öyküsünün tek başına taramayı atlamak için gerekçe olmaması gerektiğini vurgular.

Bu yaklaşım iki yönde korur. Bir kimliği otomatik olarak "yüksek riskli" saymak damgalar ve gereksiz kaygı yaratır. Otomatik olarak "risksiz" saymak ise gerekli testlerin atlanmasına yol açar. Yöneliminden emin olmamak ya da bir etiket kullanmak istememek de sağlık sorunu değildir. Kişi bu konuda sıkıntı yaşıyorsa destek almak hakkıdır. Desteğin amacı kişinin iyi olmasıdır, yönelimini değiştirmek değildir.

Hekim, test planını belirlemek için CDC'nin "5 P" olarak özetlediği başlıkları sorar: partnerler, uygulamalar, korunma, geçmiş enfeksiyonlar ve gebelik niyeti. Rehber, soruların açık uçlu ve yargısız sorulmasını ve gizliliğin baştan güvence altına alınmasını ister.

• Partnerlerin cinsiyeti ve yaklaşık sayısı: Hangi enfeksiyonların düşünüleceğini ve test sıklığını belirler. Bu bir ahlak ölçüsü değildir.
• Temas türleri: Oral, vajinal ve anal temas ayrı ayrı sorulur. Boğaz veya rektum örneği gerekip gerekmediği buna göre belirlenir.
• Korunma: Kondom, bariyer yöntemleri, HIV'den korunmak için temas öncesi ilaç (PrEP) ve aşı durumu.
• Geçmiş: Son test tarihi ve sonucu, daha önce tedavi edilen enfeksiyonlar.
• Gebelik niyeti: Yönelimden bağımsız sorulması varsayımları azaltır.

Söze başlamak için tek cümle yeterlidir: "Test planını doğru yapabilmeniz için söylüyorum: partnerlerim erkek." Ya da: "Oral ve anal temas da oldu; idrar dışında örnek gerekir mi?" Bir sorunun neden sorulduğunu sormak da hakkınızdır. Görüşme yönelimin "nedeni"ne ya da ahlaki bir değerlendirmeye kayarsa bu tıbbi bir gereklilik değildir. Konuyu sağlık sorusuna geri getirebilir ya da başka bir hekimden hizmet isteyebilirsiniz. Genel hazırlık için cinsel sağlık randevusu yazısına bakın.

Test örneği temasın olduğu bölgeden alınmalıdır. Yalnız idrar testi yapılmış biri boğaz veya rektum enfeksiyonu açısından değerlendirilmiş sayılmaz. Aşağıdaki tablo CDC'nin erkeklerle ilişkisi olan erkekler için verdiği önerilere dayanır. Temas bölgesi mantığı herkes için aynıdır.

Belirti varsa tarama takvimini beklemeyin. Yara, akıntı, idrarda yanma, makatta ağrı ya da akıntı, döküntü veya ateş kısa sürede değerlendirilmelidir. Test zamanlaması için HIV testi ve pencere dönemi ile klamidya ve gonore yazılarına bakın.

Aşı ve korunma önerileri kimliğe değil maruziyete ve ülke programına göre değişir. Aşağıdakiler uluslararası önerilerdir. Türkiye'de ücretsiz program ya da geri ödeme anlamına gelmez.

• HPV: CDC aşısız kişilere 26 yaşına kadar aşıyı, 27–45 yaşta ise hekimle ortak karar vermeyi önerir. HPV kadınlar arasında da bulaştığı için aşı yönelimden bağımsızdır. Türkiye'de HPV aşısı Ekim 2026 itibarıyla ulusal programda yoktur (bkz. erişkin HPV aşısı).
• Hepatit A ve B: CDC hepatit A aşısını erkeklerle ilişkisi olan erkeklere, hepatit B aşısını ise ABD'de 19–59 yaş arası tüm aşısız erişkinlere önerir (ACIP, 2022). Türkiye'de erişkin aşıya erişimi aile hekiminize sorun.
• Mpox: DSÖ toplu aşılama değil, yüksek riskli gruplara aşı önerir. Bu gruplar birden çok partneri olanlar (erkeklerle ilişkisi olan erkekler dahil), seks işçileri, yakın temaslılar ve sağlık çalışanlarıdır. Temas sonrası aşı ideal olarak 4 gün içinde, belirti yoksa 14 güne kadar yapılabilir. ABD'de ACIP (Haziran 2025), damgalanmayı önlemek için aşı isteyenin ayrıntılı sorgu yapılmadan kendi beyanıyla aşılanabileceğini belirtir.
• Doxy-PEP: CDC (2024), son 12 ayda sifiliz, klamidya veya gonore geçirmiş erkeklerle ilişkisi olan erkeklere ve trans kadınlara, ilişkiden sonra doksisiklin kullanımını önerir. Diğer gruplarda kanıt yetersizdir. Kendi başınıza antibiyotik kullanmayın.
• Bariyerler: CDC, kadınlar arasında bariyer kullanımının seyrek olduğunu belirtir. Eldiven, oyuncaklarda kondom ve oral temasta bariyer bulaş riskini azaltabilir.

Cinsel azınlıklarda depresyon, kaygı ve madde kullanımı daha sık bildirilir. 20 sistematik derlemeyi birleştiren 2026 tarihli bir çalışmaya göre bu farklar ayrımcılık, dışlanma ve kimliği gizleme gibi "azınlık stresi" etkenleriyle ilişkilidir. Sosyal destek ise koruyucudur (Marchi ve ark.). Yani riskin kaynağı yönelimin kendisi değil, yaşanan strestir. Ruh sağlığı randevusunda yöneliminizi paylaşmak zorunda değilsiniz. Ancak stresin kaynağını anlatmak uygun desteğin planlanmasını kolaylaştırır. Yönelimi "değiştirmeyi" hedef olarak sunan bir yaklaşım, cinsel yönelimi hastalık saymayan güncel sınıflamalarla bağdaşmaz.

• Hasta Hakları Yönetmeliği (RG 01.08.1998/23420): Madde 5'e göre sağlık hizmetinde hastaların ırk, dil, din, cinsiyet, siyasi düşünce, ekonomik ve sosyal durumları ile "sair farklılıkları" dikkate alınamaz. Yönetmelik cinsel yönelimi ayrıca adıyla saymaz. Bu yazı bu maddenin nasıl yorumlanacağına dair hukuki görüş vermez.
• Mahremiyet (md. 21) ve gizlilik (md. 23): Muayene ve tedavi makul bir gizlilik ortamında yapılır. Tedaviyle doğrudan ilgisi olmayan kişiler müdahale sırasında bulunamaz. Edinilen bilgiler, kanunun izin verdiği haller dışında açıklanamaz. Refakatçi olmadan görüşmek istediğinizi söyleyebilirsiniz. Bazı bulaşıcı hastalıklar için yasal bildirim zorunluluğu olabilir. Kaydın nasıl tutulacağını kurumunuza sorun.
• KVKK: Sağlık ve cinsel hayata ilişkin veriler özel nitelikli kişisel veridir (md. 6). Bu verilerin işlenme koşulları 12 Mart 2024 tarihli, 7499 sayılı Kanunla değişti ve değişiklik 1 Haziran 2024'te yürürlüğe girdi.
• Anonim test: Gönüllü Danışmanlık ve Test Merkezleri (GDTM) HIV testini ücretsiz ve anonim yapar. Merkezler belediye ve üniversiteler bünyesindedir. Güncel liste TAPV'nin haritasındadır. Gitmeden önce telefonla randevu alın.
• Şikâyet yolları: Yönetmeliğin 42. maddesi başvuru, şikâyet ve dava hakkı tanır. Kamu hastanelerinde başvuru hastanenin hasta hakları birimine, SABİM'e (Alo 184) ya da CİMER'e yapılabilir. Hastane bilgilendirmelerine göre yanıt 15 gün içinde verilir ve başvuranın kimliği gizli tutulur. Başvuruda yöneliminizi belirtip belirtmemek sizin kararınızdır. Yaşanan davranışı tarih, saat ve birim bilgisiyle yazmak yeterlidir. Hukuki yol için baro adli yardım bürosuna başvurabilirsiniz.
• Doğrulanamayanlar: Türkiye'de mpox aşısına erişim ve doxy-PEP uygulaması doğrulanamadı.

• Son 72 saat içinde olası bir HIV teması olduysa temas sonrası korunma (PEP) için aynı gün acil servise başvurun.
• Cinsel saldırı ya da şiddete uğradıysanız 112'yi arayın veya acil servise gidin.
• Yüksek ateş ve karın ya da pelvis ağrısı, şiddetli makat ağrısıyla birlikte ateş veya ani ve ağrılı testis şişliği olursa acil servise başvurun.
• Kendinize zarar verme düşünceniz varsa ya da güvende değilseniz 112'yi arayın.

• Haziran 2025: ACIP'in mpox aşısı (JYNNEOS) önerisi MMWR'da yayımlandı. Risk ölçütlerine göre iki doz öneriliyor ve kişinin kendi beyanıyla aşılanmasına izin veriliyor.
• 1 Haziran 2024: KVKK'da 7499 sayılı Kanunla yapılan değişiklikler yürürlüğe girdi. Özel nitelikli verilerin işlenme koşulları yeniden düzenlendi.
• Mayıs–Haziran 2024: CDC ilk doxy-PEP kılavuzunu yayımladı. Haziran 2024: CDC cinsel öykü alma rehberini ("5 P") güncelledi.
• Ağustos 2024: DSÖ mpox bilgi notunu güncelledi. Temas sonrası aşı ideal olarak 4 gün içinde, en geç 14 gün içinde yapılır.
• 2026: Azınlık stresi ve ruh sağlığı üzerine şemsiye derleme yayımlandı (Marchi ve ark.).