ABD’li bilim insanları, ilk kez insan derisi hücrelerinden alınan DNA’yı kullanarak erken evre insan embriyoları üretmeyi başardı. Oregon Sağlık ve Bilim Üniversitesi (OHSU) ekibinin geliştirdiği bu yöntem, yaş veya hastalık kaynaklı kısırlığın tedavisinde devrim yaratabilir. Hatta, ilerleyen aşamalarda aynı cinsiyetten çiftlerin genetik olarak her iki ebeveynden de DNA taşıyan bir çocuk sahibi olabilmesinin önünü açabilir. Ancak bilim insanları, bu tekniğin klinik uygulamaya geçmeden önce on yıl kadar geliştirilmesi gerektiğini vurguluyor.
Yeni yöntem, deriden alınan bir hücrenin çekirdeğinin — yani genetik kodun bulunduğu kısmın — genetik materyali çıkarılmış bir donör yumurtaya yerleştirilmesiyle başlıyor. Bu işlem, 1996’da klonlanan Dolly adlı koyunun doğumunda kullanılan tekniğe benzerlik gösteriyor. Ancak bu kez amaç klonlama değil, yumurtanın yeniden döllenmeye uygun hale getirilmesi. Araştırmacılar, yumurtanın kendi kromozomlarının yarısını atmasını sağlayan “mitomeyoz” adını verdikleri bir süreç geliştirdi. Böylece yumurta, spermle döllenmeye hazır hale getiriliyor.
Geleceğin Doğurganlık Teknolojisi
Çalışma, Nature Communications dergisinde yayımlandı ve 82 işlevsel yumurtanın üretildiğini ortaya koydu. Bu yumurtalardan bazıları spermle döllendikten sonra embriyo gelişiminin erken aşamalarına kadar ilerledi. Henüz altı günlük evreyi aşmayan bu embriyolar, yöntemin potansiyelini gösterse de hatasız olmadığını da ortaya koydu. Çünkü yumurta, hangi kromozomları atacağını rastgele seçiyor ve bazen eksik veya fazla kromozom taşıyor. Ayrıca başarı oranı yalnızca yüzde 9 civarında ve kromozomlar arasındaki DNA değişimi (crossing over) süreci gerçekleşmiyor.
Araştırmayı yöneten Prof. Shoukhrat Mitalipov, “İmkansız olduğu düşünülen bir şeyi başardık.” dedi. Mitalipov’a göre, gelecekte bu teknoloji çocuk sahibi olamayan milyonlarca kişiye umut olabilir. Özellikle yumurtası tükenmiş kadınlar, sperm üretemeyen erkekler veya kanser tedavisi sonrası kısır kalan hastalar için büyük bir potansiyel taşıyor.
Uzmanlara göre bu araştırma, yalnızca tıpta değil, ebeveynlik anlayışında da bir dönüm noktası yaratabilir. Yöntem, erkek hücresinden yumurta, kadın hücresinden sperm üretme olasılığını da teorik olarak mümkün kılıyor. Bu da aynı cinsiyetten çiftlerin genetik olarak iki ebeveynden DNA taşıyan bir çocuk sahibi olabilmesi anlamına geliyor. OHSU’dan Prof. Paula Amato, “Bu yöntem, hem infertil bireylere hem de aynı cinsiyetten çiftlere umut veriyor.” dedi.
Prof. Roger Sturmey ise bu gelişmenin “bilimsel açıdan etkileyici” olduğunu belirterek, kamuoyunun bu tür araştırmalar hakkında açık ve şeffaf bir şekilde bilgilendirilmesi gerektiğini vurguladı. Uzmanlar, bu tür çığır açan gelişmelerin güçlü bir etik çerçeve ve toplumsal güven inşa edilmeden uygulanamayacağını belirtiyor. Prof. Richard Anderson da, yeni yumurtaların üretilebilmesinin “büyük bir ilerleme” olduğunu, ancak güvenlik konularının titizlikle ele alınması gerektiğini söyledi.
Bu gelişme, insan üreme biliminin sınırlarını yeniden tanımlıyor. Henüz erken aşamada olsa da, insan derisinden embriyo üretimi gelecekte hem kısırlık tedavilerini dönüştürebilir hem de genetik ebeveynlik kavramını yeniden şekillendirebilir.
