İçeriğe geç

Şiddetli ya da ani başlayan bir belirtiniz varsa okumayı bırakın, 112'yi arayın.

Hekim misiniz? Doktorclub'a katılın

Mutfak Tıbbı

İyotlu tuz mu, kaya tuzu mu, Himalaya tuzu mu? Hangisi sağlıklı, turşuya hangisi

Haberi paylaş

İlgilenecek birine ulaştırın.

WhatsApp ile paylaş
XFacebookLinkedIn

Evde yemekte ve sofrada iyotlu sofra tuzu kullanın: Türkiye'de iyot eksikliği hâlâ görülüyor ve iyodun en güvenilir kaynağı, mevzuat gereği iyotlanan sofra tuzudur. Değirmende öğütülen kristal tuza (kaya, Himalaya ya da deniz tuzu olsun) mevzuat gereği iyot eklenmez; ince kaya ya da deniz tuzu "sofra tuzu" adıyla satılıyorsa iyotlu olmak zorundadır. Etikette "iyotlu" ibaresine bakın. Renkli tuzlardaki diğer mineraller sağlığa anlamlı katkı sağlayacak düzeyde değildir. Hangi tuzu seçerseniz seçin vücuda aynı sodyum yükünü getirir; asıl hedef toplam tuzu günde 5 gramın altında tutmaktır. Turşu için iyotsuz tuz kullanabilirsiniz, yeter ki sofradaki tuz iyotlu olsun.

Genel bilgilendirmedir; kişisel tanı veya tedavi önerisi değildir.

Doktorclub Sağlık Editörleri hazırladı

Önemli bilgiler

  • İyotlama zorunlu: Türkiye'de iyot eksikliğini önlemek için 1998'den bu yana sofra tuzunun iyotlanması zorunludur (TÜBER, 2022).
  • Tebliğdeki miktar: Türk Gıda Kodeksi Tuz Tebliği'ne göre sofra tuzuna kilogram başına 25–40 miligram potasyum iyodat katılır; sofrada öğütme tuzuna ve iri salamura (turşu) tuzuna iyot eklenmez (Tuz Tebliği, 2013).
  • Eksiklik sürüyor: 2017 yenidoğan taramasında yüksek TSH oranı yüzde 6,41 çıktı; Sağlık Bakanlığı bu sonucun ülkede hâlâ hafif iyot eksikliği olabileceğini düşündürdüğünü belirtti.
  • Gebelerde daha belirgin: 2018–2019'da doğum yapan 1.444 gebenin yüzde 74'ünde idrar iyodu yetersizlik sınırının altındaydı (Vural ve ark., 2021).
  • Pembe tuzun minerali: Avustralya'da 31 örnekle yapılan tek bir taramada, pembe tuzdaki minerallerin anlamlı katkı yapması için günde 30 gramdan fazla tuz gerekeceği hesaplandı (Fayet-Moore ve ark., 2020). Bulgu Türkiye'deki ürünlere genellenemez.
  • Sodyum aynı: TÜBER'e göre sodyum klorür içeriği kaya, deniz ve sofra tuzunda aynıdır; Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) günde 5 gramdan az tuz önerir.

İyot neden önemli, Türkiye'de eksiklik var mı?

İyot, tiroid bezinin hormon yapması için gereklidir. TÜBER'e göre gebelikte ağır iyot eksikliği bebeğin beyin gelişimini olumsuz etkiler, annede ve bebekte guatr (tiroid büyümesi) ve tiroid yetersizliği riskini artırır. Rehber, iyot eksikliğinin Türkiye'nin her bölgesinde görülen bir sorun olduğunu da yazar.

Yenidoğanda yüksek TSH (tiroid uyarıcı hormon) oranı, toplumun iyot durumunu gösteren bir ölçüdür: DSÖ ölçütüne göre yüzde 3'ün altı yeterli, yüzde 3–19,9 hafif eksiklik sayılır; Türkiye'nin yüzde 6,41'i bu yüzden hafif eksiklik aralığındadır. Sağlık Bakanlığı'nın 2017 yenidoğan topuk kanı taraması bölgesel farkları da gösterdi: Yüksek TSH oranı Gaziantep'te yüzde 14,69, Osmaniye'de yüzde 13,55 iken Yalova'da yüzde 2,63 ve Tekirdağ'da yüzde 2,94 ile iyot açısından yeterli düzeydeydi. Bakanlık, üreme çağındaki kadınların ve gebelerin iyotlu tuzun önemi konusunda bilgilendirilmesi gerektiğini vurgular. Gebelikte iyot ihtiyacını ayrıntılı olarak iyot eksikliği yazımızda ele aldık.

Kaya tuzu, Himalaya tuzu ve deniz tuzu daha mı sağlıklı?

Hayır. Bu tuzlar elde ediliş yeriyle ayrılır: deniz tuzu deniz suyundan, kaya tuzu yer altındaki tuz yataklarından çıkarılır. Tuz Tebliği'ne göre kaya tuzunun kuru maddesinin en az yüzde 97'si, diğer tuzların en az yüzde 98'i sodyum klorür olmak zorundadır. Yani avucunuzdaki tuzun neredeyse tamamı, hangi renkte olursa olsun, aynı maddedir.

Avustralya'daki çalışmada Himalaya kökenli ve daha koyu renkli pembe tuzlarda mineral genellikle daha fazlaydı; ama bu mineralleri anlamlı miktarda almak için yaklaşık 6 çay kaşığı (30 gram) tuz yemek gerekir ki bu, aşırı sodyum demektir. Karşılaştırma için TÜBER günde en fazla 1 tepeleme çay kaşığı tuz önerir. Örneklerin birinde kurşunun yasal sınırı aşması da "doğal" tuzun her zaman daha temiz olmadığını gösterir. Çalışma yalnız 31 örnekle, Avustralya pazarında yapıldı; Türkiye'deki ürünlere genellenemez.

Tebliğ, tuz etiketlerinde kaynaktan doğan bir üstünlük ifadesine de izin vermez. "Kaya tuzu daha sağlıklıdır" gibi bir ibare bu nedenle mevzuata aykırıdır.

Etiketteki tuz adları ne anlama gelir?

Etiketteki adİyotNe için?
İyotlu sofra tuzuZorunlu (kilogram başına 25–40 miligram potasyum iyodat)Günlük yemek ve sofra; en fazla 3 kilogramlık ambalaj
İyotsuz sofra tuzuYokHekimin iyot almaması gerektiğini söylediği kişiler; en fazla 250 gramlık ambalaj
Sofrada öğütme tuzuEklenmez; etikette "iyot ilave edilmemiştir" yazarDeğirmende öğütülen kristal tuz; en fazla 500 gram
İri salamura tuzuEklenmezEvde turşu, salamura ve konserve; en az 1,5 kilogram
Gıda sanayi tuzuİsteğe bağlıFabrikalar için; markette son tüketiciye satılamaz

Tablo: Türk Gıda Kodeksi Tuz Tebliği (2013/48), madde 4, 5 ve 10.

Etikette ayrıca tuzun kaynağı (kaya, deniz, göl ya da yeraltı kaynak tuzu) yazılır. İnce öğütülüp "sofra tuzu" adıyla satılan tuz, kaynağı kaya ya da deniz olsa da iyotlu olmak zorundadır; tek istisna en fazla 250 gramlık "iyotsuz sofra tuzu"dur. Doktorclub editörlerinin önerisi: Değirmenli pembe ya da kaya tuzu kullanıyorsanız, bunu iyotlu sofra tuzuna ek olarak, onun yerine değil, düşünün.

Turşu ve salamurada hangi tuz kullanılır?

Tebliğ, evde turşu, salamura ve konserve için ayrı bir ürün tanımlar: iri salamura tuzu. Bu tuz iyotsuzdur ve iri tanelidir. Kış hazırlığında turşu ve salamura için bu tuzu kullanmak mevzuata uygundur. Ancak turşu, zeytin ve salamura ürünler TÜBER'de tuz içeriği yüksek besinler arasında sayılır; rehber, salamura ürünlerin tuzunu azaltmak için suda yıkama ya da bekletmeyi önerir. Tansiyonu yüksek olanlar için Türk sofrasında DASH diyeti rehberi turşu ve peynirde pratik seçenekler sunuyor.

İyotlu tuz nasıl saklanır, ne zaman eklenir?

  • Tebliğ, iyotlu tuz etiketine "serin, kuru ve ışıksız ortamda ağzı kapalı olarak muhafaza edilmelidir" ifadesini ve tavsiye edilen tüketim tarihini zorunlu kılar.
  • TÜBER, iyot kolay kaybolduğu için iyotlu tuzun güneş görmeyen, hava almayan kapalı kapta saklanmasını ve yemeğe pişirme bittikten sonra eklenmesini önerir.
  • Doktorclub editörlerinin pratik önerisi: Tuzu ocağın yanında ağzı açık tuzlukta bekletmeyin; küçük paket alın ve son kullanma tarihine bakın.

Tuzu azaltırken iyot eksikliği olur mu?

DSÖ'ye göre tuzu azaltmak ile tuzu iyotlamak birbiriyle çelişmez: Daha az tuz yerken tüketilen tuzun tamamı iyotlu olmalıdır. Türkiye'de 2017'de günde yaklaşık 10 gram (9,9 gram) tuz tüketiliyordu (HSGM, 2021); bu, önerilen sınırın iki katı. TÜBER turşu, zeytin, hazır sos ve tuzlu atıştırmalıkları tuzu yüksek besinler arasında sayar. Bu nedenle hem bu ürünleri hem sofraya tuz eklemeyi azaltırken, evde kullandığınız az tuzun iyotlu olmasına dikkat edin. Pratik öneriler tuzu azaltma rehberimizde.

Kimler özellikle dikkat etmeli?

  • Gebeler ve emzirenler: TÜBER bu dönemde iyot gereksiniminin arttığını yazar ve iyotlu tuzu önerir; tansiyon ya da preeklampsi nedeniyle tuzu kısıtlanan gebede iyot ihtiyacının karşılandığından hekimle emin olunmalıdır.
  • Tiroid hastaları: Tebliğ, iyot tüketmemesi gereken kişiler için iyotsuz sofra tuzu üretimine izin verir; kimin bu grupta olduğuna hekim karar verir. Kendi başınıza iyotlu tuzu bırakmayın.
  • Bebekler: İlk yıl yemeğe tuz eklenmez; tuzun türü bu kuralı değiştirmez.
  • Böbrek hastaları ve bazı ilaç kullananlar: DSÖ'nün potasyumlu "az sodyumlu" tuz önerisi böbrek hastalarını, gebeleri ve çocukları kapsamaz; potasyum tutucu idrar söktürücü ya da potasyum takviyesi kullananlar için de uygun olmayabileceğini belirtir (DSÖ, 2025). Bu ürünleri hekiminize sormadan kullanmayın. ACE inhibitörü ve ARB gibi tansiyon ilaçlarıyla ilgili uyarılar tansiyon ilacı ve potasyum sayfasında.
  • Vegan beslenenler: NHS, balık, yumurta ve süt ürünü yemeyenlerin iyotla zenginleştirilmiş besinleri ya da iyot takviyesini düşünebileceğini, ancak takviyede fazlasının zararlı olabileceğini belirtir; yetişkinin günlük iyot ihtiyacı 140 mikrogramdır. Takviyeyi hekiminize danışarak seçin.

Türkiye'de

  • Boyunda şişlik, tiroid hastalığı şüphesi ya da gebelik planı varsa aile hekiminize başvurun; gerekirse MHRS üzerinden iç hastalıkları ya da endokrinoloji polikliniğinden randevu alabilirsiniz.
  • Gebelikte iyot ve tuz kullanımı, aile hekimliğindeki gebe izlemlerinde sorulabilir.
  • Etiketinde "daha sağlıklı" gibi kaynak üstünlüğü iddiası taşıyan tuz ürününü Tarım ve Orman Bakanlığı'nın ALO 174 Gıda Hattı'na bildirebilirsiniz.

Ne zaman doktora görünmeli?

  • Boynun ön tarafında şişlik fark ederseniz.
  • Tiroid ilacı kullanıyorsanız ve tuz türünü ya da takviye kullanımını değiştirmeyi düşünüyorsanız.
  • Gebelik planlıyorsanız ya da gebeyseniz ve iyotlu tuz kullanmıyorsanız.
  • Boyundaki şişlikle birlikte nefes almakta zorlanma varsa beklemeyin, 112'yi arayın.

Neler değişti? (Kasım 2026)

  • Ocak 2025: DSÖ ilk kez potasyumlu, az sodyumlu tuz ikamelerine ilişkin bir yönerge yayımladı. Sofra tuzu kullanacak sağlıklı yetişkinlere bu ikameleri koşullu olarak öneriyor; böbrek yetersizliği olanlar, gebeler ve çocuklar bu önerinin dışında.
  • Mayıs 2026: DSÖ tuz bilgi notunu güncelledi: 2021'de dünyada yetişkinlerin ortalama tuz tüketimi günde yaklaşık 11 gramdı ve tüketilen tüm tuzun iyotlu olması gerektiği yinelendi.

Türkiye'de Tuz Tebliği'nde 2013'ten bu yana değişiklik yapılmadı (mevzuat.gov.tr, Kasım 2026).

Kaynaklar

  1. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı. Türk Gıda Kodeksi Tuz Tebliği (Tebliğ No: 2013/48). Resmî Gazete 16.08.2013, sayı 28737 resmigazete.gov.tr (yeni pencerede açılır)
  2. Mevzuat Bilgi Sistemi. Türk Gıda Kodeksi Tuz Tebliği güncel metin 2026 mevzuat.gov.tr (yeni pencerede açılır)
  3. T.C. Sağlık Bakanlığı HSGM. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022 hsgm.saglik.gov.tr (yeni pencerede açılır)
  4. T.C. Sağlık Bakanlığı HSGM. Gıda ve İçecek Sektörü İçin Tuz Azaltma ve Protokolü Uygulama Rehberi 2021 hsgm.saglik.gov.tr (yeni pencerede açılır)
  5. T.C. Sağlık Bakanlığı HSGM. 2017 yılı KHT tarama sonuçlarının toplumda iyot düzeyinin göstergesi olarak değerlendirilmesi hsgm.saglik.gov.tr (yeni pencerede açılır)
6 kaynak daha
  1. Vural M ve ark. Iodine status of Turkish pregnant women and their offspring: A national cross-sectional survey. J Trace Elem Med Biol 2021. DOI: 10.1016/j.jtemb.2020.126664 doi.org
  2. Fayet-Moore F ve ark. An Analysis of the Mineral Composition of Pink Salt Available in Australia. Foods 2020. DOI: 10.3390/foods9101490 doi.org
  3. Dünya Sağlık Örgütü. Salt reduction (bilgi notu) 2026 who.int
  4. Dünya Sağlık Örgütü. Use of lower-sodium salt substitutes: WHO guideline 2025 who.int
  5. NHS. Iodine 2020 nhs.uk
  6. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. ALO 174 Gıda Hattı tarimorman.gov.tr
Yazan
Doktorclub Sağlık Editörleri
Güncelleme
14 Kasım 2026

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır ve bireysel tıbbi tavsiye yerine geçmez. Bir hata mı gördünüz? Bize bildirin · Yayın ilkelerimiz · Tıbbi inceleme politikası

Okumaya devam edin

Tüm Mutfak Tıbbı yazıları

Bu rehber yardımcı oldu mu?