İçeriğe geç

Şiddetli ya da ani başlayan bir belirtiniz varsa okumayı bırakın, 112'yi arayın.

Hekim misiniz? Doktorclub'a katılın

Mutfak Tıbbı

Termiye (acı bakla) zehirlenmesi: belirtiler, ıslatma ve hazır ürün seçimi

Haberi paylaş

İlgilenecek birine ulaştırın.

WhatsApp ile paylaş
XFacebookLinkedIn

Kuru, acı termiye (acı bakla, lupin) acılığı giderilmeden yenirse zehirleyebilir: genellikle ilk bir saatte ağız kuruluğu, göz bebeklerinde büyüme, bulanık görme ve baş dönmesi başlar; çocuklarda nöbet ve yoğun bakım gerektiren tablolar bildirilmiştir. En güvenli yol, acılığı üreticide giderilmiş hazır salamura termiye almaktır; Almanya Federal Risk Değerlendirme Enstitüsü (BfR), ev yöntemlerinin yeterliliği garanti edilemediği için acı termiyeyi evde işlememeyi önerir. Acı tadan termiyeyi yemeyin, ıslatma ya da haşlama suyunu hiçbir şekilde içmeyin. Termiye yedikten sonra herhangi bir belirti varsa 112'yi arayın; belirti yokken danışmak için Ulusal Zehir Danışma Merkezi (UZEM) 114'tür. Küçük bir çocuk işlenmemiş ya da acı tadan termiye yediyse belirti beklemeden 112'yi arayın ya da acil servise gidin.

Genel bilgilendirmedir; kişisel tanı veya tedavi önerisi değildir.

Doktorclub Sağlık Editörleri hazırladı

Önemli bilgiler

  • Kuru tane ile hazır ürün çok farklı: İtalya pazarından 28 üründe ortalama alkaloit kuru tanede kilogramda 13.676, salamura termiyede 86,1 miligramdı (Peloso ve ark., 2026).
  • Evde ıslatma garanti değil: Aynı çalışmada 1 gün ıslatılıp 3 saat haşlanan, 3 gün günde 3 kez suyu değiştirilen 8 kuru örneğin hepsinde alkaloit, Avustralya-Yeni Zelanda'nın uyguladığı kilogramda 200 miligram sınırının üstünde kaldı.
  • Belirtiler hızlı başlar: 27 olgu raporundaki 33 hastayı inceleyen derlemede belirtiler çoğunlukla ilk 60 dakikada başladı (Bloothooft ve ark., 2025).
  • Çocuklar daha ağır etkilenir: Aynı derlemedeki 4 çocuğun 2'si yoğun bakıma alındı, 1'i (1926'da bildirilen olgu) öldü; hastaların çoğu 24 saat içinde taburcu oldu.
  • Etikette zorunlu alerjen: Türk Gıda Kodeksi Etiketleme Yönetmeliği, acı baklayı ve ürünlerini etikette bildirilmesi zorunlu 14 alerjen grubundan biri sayar (Resmî Gazete, 2017).

Termiye nedir, bakla ile aynı şey mi?

Hayır. Termiye, acı bakla ya da lupin olarak da bilinen Lupinus bitkisinin tohumudur; gıda olarak yenen türlerden biri beyaz lupindir (Lupinus albus). Mutfakta kullandığımız bakla ise ayrı bir bitkidir (Vicia faba). Bakla, G6PD eksikliği olanlarda favizme yol açar; bu konu için bakla ve favizm yazımıza ve Mutfak Tıbbı'nın bakla sayfasına bakabilirsiniz. Resmî mevzuattaki "acı bakla" ifadesi baklayı değil termiyeyi anlatır.

Termiye Akdeniz ülkelerinde, Latin Amerika'da ve Türkiye'de geleneksel olarak salamura çerez olarak yenir (Ozkaya ve ark., 2021). Tanelerde lupanin ve spartein gibi kinolizidin alkaloitleri bulunur. BfR'ye göre "tatlı" lupin tohumu az alkaloit içerir; "acı" çeşitlerinki ise acılığı giderilmeden yenmez. Tüketicinin tohumun hangisi olduğunu anlaması çoğu zaman çok zordur.

Termiye zehirlenmesinin belirtileri nelerdir?

Alkaloitler sinir sistemindeki asetilkolin adlı taşıyıcı maddenin etkisini baskılar (antikolinerjik sendrom). Olgu derlemesindeki en sık bulgular:

Belirti33 hastanın kaçında?
İki gözde göz bebeği büyümesi25
Ağız kuruluğu25
Bulanık görme17
Sersemlik, baş dönmesi14
Halsizlik11

Tablo: Bloothooft ve ark. 2025 olgu derlemesinden.

BfR ayrıca çarpıntı, bulantı, kusma, karın ağrısı, kafa karışıklığı ve koordinasyon kaybını sayar; yüksek miktarda solunum felci ve kalp durması görülebilir. Belirtiler yaklaşık 20 dakikada başlayabilir, etki 4–5 saatte en yükseğe çıkar.

İzmir'den bildirilen bir olguda 12 yaşında bir çocuk, akrabalarının tarlasından gelen, acılığı hiç giderilmemiş iki avuç çiğ termiyeyi yedikten 30 dakika sonra kusma ve nöbet geçirdi; solunum desteği ve yoğun bakım gerekti, 5. gün servise çıkabildi. Ailesi marketten aldığı termiyeyi daha önce sorunsuz yemişti (Ozkaya ve ark., 2021).

Kaç termiye zehirler?

İşlenmemiş acı termiye için güvenli bir tane sayısı yok; alkaloit miktarı çeşide, toprağa ve iklime göre çok değişir. BfR'nin aktardığı eski olgu kayıtlarında bir buçuk yaşında bir çocuk 6 acı termiye tanesinden sonra hayatını kaybetmiş, ıslatılmış ama acılığı giderilmemiş 70–80 gram kuru tane yiyen bir kadında ağır zehirlenme görülmüştür.

Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA) 2019 görüşüne göre acılık giderme adımı atlanırsa ya da taneler alkaloidi yüksek kalırsa tüketim bazı kişiler için risk oluşturabilir.

Termiye evde nasıl ıslatılır, yeterli olur mu?

Geleneksel yöntemler günler sürer. BfR'nin aktardığı tipik tarifte taneler hacminin 6 katı soğuk suda 24 saat bekletilir, yıkanır, taze suda 7–10 dakika kaynatılır, sonra acılık kaybolana kadar 5–7 gün günde 3 kez suyu değiştirilerek bekletilir. Ancak BfR, bu yöntemler sistemli olarak test edilmediği için hiçbir ev tarifini öneremeyeceğini yazar; zehirlenmeler tekrar tekrar yetersiz ıslatılmış ev termiyesine bağlanmıştır.

2026 İtalya çalışmasında paket tarifine göre yapılan işlem alkaloidin yüzde 94–99'unu uzaklaştırdı; yine de 8 örneğin hepsinde kalan miktar güvenlik sınırının üstündeydi. Yani "suyu çok değiştirdim" demek, tanenin güvenli olduğunu göstermez.

Doktorclub editörlerinin önerisi:

  • Kuru termiye yerine etiketli, acılığı üreticide giderilmiş hazır salamura termiye alın.
  • Islatma suyunu dökün; içmeyin, yemekte kullanmayın (BfR). Haşlama suyunu da dökün; termiye suyunu ilaç yerine kullanmayın (Doktorclub editörlerinin önerisi).
  • Acılık kalan taneyi yemeyin; BfR'ye göre acı tat zararlı alkaloitlerin işaretidir. Acılığın kaybolması ise tek başına güvence değildir.
  • Ev yapımı termiyeyi çocuklara vermeyin; kuru taneleri çocukların ulaşamayacağı yerde saklayın.
  • Hazır ya da açıkta satılan termiye de acı tadıyorsa o kavanozu, paketi ya da külahı yemeyin.
  • Hazır termiyeyi bir oturuşta bir avuçtan fazla yemeyin, kavanozun tamamını tek seferde bitirmeyin (ihtiyatlı öneri).

Kimler için daha riskli?

  • Çocuklar: BfR'nin ve olgu derlemesinin aktardığı ölümle sonuçlanan termiye zehirlenmeleri çocuklardaydı; küçük çocukta birkaç tane bile tehlikeli olabilir. Bu yüzden işlenmemiş ya da acı tadan termiye yiyen küçük çocukta belirti beklenmez: hemen 112 ya da acil servis. Evde ıslatılmış, acı tatmayan termiye yiyen belirtisiz çocukta yetişkin kuralı geçerlidir: danışmak için UZEM 114, belirti başlarsa hemen 112.
  • Gebeler: BfR, çocukların, gebelerin ve sparteini vücudunda yavaş parçalayanların daha duyarlı olabileceğini belirtir; bu alkaloitlerin rahmi kasan etkisi vardır. Gebelikte ev yapımı termiye yemeyin, termiye suyunu kullanmayın.
  • Diyabet için termiye kullananlar: Termiye bazı ülkelerde şeker hastalığına bitkisel çare olarak kullanılır (Ozkaya ve ark., 2021); sağlık etkilerine dair veriler ise yetersiz ve karşılaştırılması zor (Buccioni ve ark., 2026). Kanıt zayıf; termiye tozunu ya da suyunu hekiminizle konuşmadan tedavinize eklemeyin, ilacınızı kendiniz kesmeyin.
  • Tansiyon ve böbrek hastaları: Hazır termiye tuzlu salamura içinde satılır; tuz kısıtlamanız varsa etiketteki tuz değerine bakın. Ayrıntı: böbrek hastalığında tuz.

Termiye alerjisi yapar mı, yer fıstığı alerjisiyle ilgisi var mı?

Evet. Olgu derlemesinin yazarlarına göre termiye alerjisi alkaloitten değil, tanedeki proteinlerden kaynaklanır; kurdeşen, astım ya da anafilaksi (ağır, hayatı tehdit eden alerjik tepki) yapabilir. Baklagiller arasında klinikte en sık çapraz tepki yer fıstığı ile termiye arasındadır (Chan ve ark., 2019). Hollanda'daki bir çalışmada yer fıstığı alerjisi olanlarda başka baklagil alerjisi seyrekti; termiye, bezelye, mercimek ya da fasulye alerjisi olan grupların ise yüzde 65–78'inde yer fıstığı alerjisi de vardı (Smits ve ark., 2023).

Termiye unu ekmek, makarna, süt ve soya yerine geçen ürünler, diyet ürünleri ve soslarda kullanılabilir (BfR). Yer fıstığı alerjiniz varsa ve etikette "acı bakla" görürseniz, o ürünü ilk kez yemeden önce alerji hekiminize sorun (Doktorclub editörlerinin önerisi). Yer fıstığı alerjisi için yer fıstığı alerjisi yazımıza bakabilirsiniz.

NHS'ye göre anafilakside: varsa adrenalin oto-enjektörünü kullanın, 112'yi arayın, kişiyi yatırıp bacaklarını kaldırın; nefes almakta zorlanıyorsa omuzlarını kaldırın ya da yavaşça oturtun; gebeyi sol yanına yatırın. Kişi kendini daha iyi hissetse bile ayağa kalkmasın, yürümesin; 5 dakikada düzelme yoksa ikinci oto-enjektör kullanılır.

Türkiye'de

  • Belirti varsa 112'yi arayın. Belirti yokken danışma hattı UZEM 114, günün 24 saati açıktır (Sağlık Bakanlığı zehirlenme rehberi). İstisna: işlenmemiş ya da acı tadan termiye yiyen küçük çocukta belirti beklemeden 112 ya da acil servis.
  • Evde kusturmaya çalışmayın; Sağlık Bakanlığı rehberi kusturmayı artık önermez. Yenen miktarı ve saati not edin, kalan taneyi ya da paketi yanınıza alın (Doktorclub editörlerinin önerisi).
  • Paketli gıdada acı bakla, Etiketleme Yönetmeliği'nin (2017, sonraki değişiklikleriyle) alerjen listesinde yer alır; bileşenler listesinde bu adla ve farklı yazı stili ya da renkle öne çıkarılarak yazılması zorunludur.
  • Bir besinden sonra tekrarlayan kurdeşen, dudakta şişme ya da hırıltı oluyorsa MHRS üzerinden erişkin ya da çocuk immünoloji ve alerji hastalıkları polikliniğine başvurabilirsiniz.

Ne zaman acil başvurmalı?

  • Termiye ya da termiye suyundan sonra ağız kuruluğu, göz bebeklerinde büyüme, bulanık görme, baş dönmesi, çarpıntı, kusma, kafa karışıklığı, nöbet ya da nefes güçlüğü: hemen 112; kişiyi yalnız bırakmayın.
  • Küçük çocuk işlenmemiş (kuru, acılığı giderilmemiş) ya da acı tadan termiye yediyse: belirti beklemeden hemen 112'yi arayın ya da acil servise gidin.
  • Yetişkin işlenmemiş termiye yediyse ya da çocuk evde ıslatılmış, acı tatmayan termiye yediyse ve belirti yoksa: danışmak için UZEM 114; belirti başlarsa hemen 112.
  • Dudak, dil ya da boğazda şişme, hırıltı, yutma güçlüğü, bayılma gibi alerji belirtileri: hemen 112.

Neler değişti? (Kasım 2026)

  • Haziran 2026: İtalya'nın resmî izleme programında toplanan 28 ürünü inceleyen çalışma, kuru tanelerde paket tarifine göre ıslatmadan sonra bile güvenlik sınırının aşıldığını gösterdi; yazarlar Avrupa Birliği'nde termiye alkaloitleri için ortak yasal sınır bulunmadığını vurguladı (Peloso ve ark., 2026).
  • Ekim 2025 (çevrim içi; dergi sayısı Ocak 2026): Belçika'da 535 kişilik tüketim verisiyle yapılan modelleme, ani zehirlenme riski işaretini kuru termiye ve termiye unu tüketenlerde, kavanoz termiyede ise en çok tüketen yüzde 5'lik kesimde buldu (Schryvers ve ark., 2026).

Kaynaklar

  1. Almanya Federal Risk Değerlendirme Enstitüsü (BfR). Risk assessment of the occurrence of alkaloids in lupin seeds (Opinion No 003/2017) 2017. DOI: 10.17590/20170530-142504 bfr.bund.de (yeni pencerede açılır)
  2. EFSA CONTAM Paneli. Scientific opinion on the risks for animal and human health related to the presence of quinolizidine alkaloids in feed and food, in particular in lupins and lupin-derived products. EFSA J 2019. DOI: 10.2903/j.efsa.2019.5860 doi.org (yeni pencerede açılır)
  3. Peloso M ve ark. Quinolizidine Alkaloid Profiles in Lupin-Based Products: Monitoring of the Italian Retail Market and Efficacy of the Debittering Process. Foods 2026. DOI: 10.3390/foods15132269 doi.org (yeni pencerede açılır)
  4. Schryvers S ve ark. Probabilistic exposure assessment and risk characterization of quinolizidine alkaloids and phomopsin A in the Belgian population. Food Chem Toxicol 2026. DOI: 10.1016/j.fct.2025.115812 doi.org (yeni pencerede açılır)
  5. Bloothooft M ve ark. Lupin poisoning: a review. Front Toxicol 2025. DOI: 10.3389/ftox.2025.1547535 doi.org (yeni pencerede açılır)
7 kaynak daha
  1. Ozkaya PY ve ark. Severe lupin bean intoxication: an anticholinergic toxidrome. Pediatr Emerg Med J 2021. DOI: 10.22470/pemj.2021.00262 doi.org
  2. Buccioni F ve ark. Nutrients and toxic compounds in lupin seeds: potential bioactivity and health implications. Crit Rev Food Sci Nutr 2026. DOI: 10.1080/10408398.2026.2632761 doi.org
  3. Chan ES ve ark. Managing Cross-Reactivity in Those with Peanut Allergy. J Allergy Clin Immunol Pract 2019. DOI: 10.1016/j.jaip.2018.11.012 doi.org
  4. Smits M ve ark. Co-sensitization between legumes is frequently seen, but variable and not always clinically relevant. Front Allergy 2023. DOI: 10.3389/falgy.2023.1115022 doi.org
  5. Resmî Gazete. Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği 2017 resmigazete.gov.tr
  6. NHS. Anaphylaxis 2023 nhs.uk
  7. T.C. Sağlık Bakanlığı. Birinci Basamağa Yönelik Zehirlenmeler Tanı ve Tedavi Rehberleri hsgm.saglik.gov.tr
Yazan
Doktorclub Sağlık Editörleri
Güncelleme
17 Kasım 2026

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır ve bireysel tıbbi tavsiye yerine geçmez. Bir hata mı gördünüz? Bize bildirin · Yayın ilkelerimiz · Tıbbi inceleme politikası

Okumaya devam edin

Tüm Mutfak Tıbbı yazıları

Bu rehber yardımcı oldu mu?