30 Saniyede Özet
Yaz gelince "klima beni hasta eder" cümlesini çok duyarsınız. Lejyoner hastalığı gerçekten sudan bulaşan ciddi bir zatürredir. Ancak asıl kaynak evinizdeki duvar tipi klima değildir. Bakteri; büyük binaların soğutma kuleleri, sıcak su depoları, spa havuzları ve uzun süre kullanılmayan tesisat gibi durgun ılık su sistemlerinde çoğalır. Bu sudan havaya karışan minik damlacıkları solumakla hastalanırsınız. İnsandan insana bulaşmaz ve normal şartlarda su içmekle de kapılmaz.
Lejyoner Hastalığı Nedir?
Bu tablo, Legionella adlı bir bakterinin yol açtığı akciğer iltihabıdır. Yani bir zatürre (akciğer dokusunun iltihaplanması) türüdür. Bakteri doğada göllerde ve nehirlerde az miktarda zaten bulunur. Bu doğal ortamlarda sayısı düşük kalır ve insana pek zarar vermez.
Sorun, insan yapımı su sistemlerinde başlar. Su ılık kalır, uzun süre hareket etmez ve boru yüzeyinde biyofilm oluşur. Biyofilm, boruların iç yüzünü kaplayan ince ve kaygan bir mikrop tabakasıdır. Bu tabaka mikroba hem barınak hem de besin sağlar.
Ortam uygun olduğunda sayı hızla artar. Suyun ılık olması üremeyi kolaylaştırır. Kireç birikintileri, pas ve çamur da bu ortamı besler.
Hastalığın adı, ilk büyük salgının bir kongre otelinde tanınmasından gelir. O günden beri oteller, hastaneler ve büyük iş merkezleri tipik salgın adresi olarak anılır. Bunun sebebi ihmalden çok, su sistemlerinin büyüklüğü ve karmaşıklığıdır.
Bakteri Nasıl Bulaşır?
Bulaşma tek bir mekanizmaya dayanır: aerosol. Aerosol, suyun havada asılı kalabilen çok küçük damlacıklarıdır. Bu damlacıkları soluduğunuzda mikrop doğrudan akciğere ulaşır. Gözle görülmedikleri için farkına bile varmazsınız.
Aşağıdaki ortamlar bu damlacıkları üretebilir:
- Büyük binaların çatısındaki soğutma kuleleri
- Uzun süre kullanılmamış duş başlıkları ve musluklar
- Yeterince bakım görmeyen jakuzi ve spa havuzları
- Dekoratif süs havuzları, şelaleler ve buhar makineleri
- Su hazneli hava nemlendiricileri ve bazı solunum cihazları
İki noktanın altını çizelim. Hasta bir kişi öksürerek sizi enfekte edemez. Bu yüzden hastayı ziyaret etmek risk taşımaz. Musluktan bardağa su doldurup içmek de olağan bir bulaş yolu sayılmaz.
Damlacık ne kadar küçükse akciğerin derinine o kadar kolay iner. Bu yüzden basınçlı duş başlıkları ve buhar üreten cihazlar öne çıkar. Suyun sıçraması tek başına yeterli değildir. Damlacığın havada asılı kalması gerekir.
Nadir bir istisna vardır. Yutma güçlüğü olan kişilerde su yanlışlıkla soluk borusuna kaçabilir. Buna aspirasyon denir ve mikrobun akciğere ulaşmasına yol açabilir.
Ev Kliması Gerçekten Suçlu mu?
Evlerde kullanılan duvar tipi klimaların içinde durgun bir su deposu bulunmaz. Cihaz havadaki nemi yoğuşturur ve suyu bir hortumla dışarı atar. Su orada bekleyip ısınmaz. Bu nedenle standart bir ev kliması klasik kaynaklar listesinde yer almaz.
Asıl risk merkezi sistemlerdedir. Otel, hastane, alışveriş merkezi ve fabrikalarda kullanılan soğutma kuleleri tonlarca ılık suyu dolaştırır. Bu kuleler işleyiş gereği havaya su buharı verir. Buhar rüzgârla yayılabilir ve yakındaki binaları etkileyebilir.
Yine de ev cihazlarını ihmal etmeyin. Filtresi kirlenen bir cihaz toz, küf ve alerjen biriktirir. Bunlar başka solunum şikâyetlerini tetikleyebilir. Su hazneli buharlı nemlendiriciler ise gerçek bir üreme ortamı sunar.
Kısacası doğru cümle şudur: cihaz korkusu yerine su bakımı bilinci gerekir. Makinenin kendisinden çok, içinde bekleyen su önemlidir.
Merkezi sistemli bir binada yaşıyor ya da çalışıyorsanız yönetimden bilgi isteyebilirsiniz. Soğutma kulelerinin düzenli temizlenmesi ve su kimyasının izlenmesi standart bir sorumluluktur. Bu kayıtlar genellikle tutulur ve talep üzerine paylaşılır.
Belirtiler ve Kuluçka Süresi
Şikâyetler genellikle temastan 2-14 gün sonra ortaya çıkar. Bu aralığa kuluçka süresi denir. Nadiren bu süre daha da uzayabilir. Tablo çoğu zaman ağır bir zatürre gibi ilerler ve hızla ağırlaşabilir.
Şu bulgular sık görülür:
- Yüksek ateş ve titreme
- Öksürük, bazen balgamlı veya kanlı
- Nefes darlığı ve göğüste sıkışma hissi
- Şiddetli kas ağrısı ve zonklayıcı baş ağrısı
- İshal, bulantı ve karın ağrısı
- Zihin bulanıklığı, dalgınlık ve sersemlik
Sindirim şikâyetleri ile zihinsel bulanıklığın birlikte olması dikkat çekicidir. Sıradan bir üst solunum yolu enfeksiyonunda bu ikili pek görülmez. Hekimler de bu ipucunu değerlendirir.
Hastalığın çok daha hafif bir biçimi de vardır. Pontiac ateşi denen bu tablo grip gibi seyreder. Ateş, kas ağrısı ve halsizlik olur ama akciğer tutulmaz. Genellikle birkaç gün içinde kendiliğinden düzelir.
Yaz aylarında ağır tabloyu sıradan bir enfeksiyonla karıştırmak kolaydır. Ayırt edici nokta, şikâyetlerin hızla ağırlaşmasıdır. Boğaz ağrısı ve burun akıntısı ön planda olmaz. Ateş yüksek seyreder ve halsizlik yatağa düşürecek kadar belirgin olur.
Kimler Daha Fazla Risk Altında?
Mikrobu soluyan herkes hastalanmaz. Sağlıklı bir bağışıklık sistemi çoğu zaman onu temizler. Bazı gruplarda ise savunma yeterli olmaz ve tablo ağırlaşır.
Riski artıran başlıca durumlar şunlardır:
- 50 yaş üstünde olmak
- Sigara içmek veya uzun yıllar içmiş olmak
- KOAH, astım ve diğer kronik akciğer hastalıkları
- Kanser tedavisi ya da bağışıklığı baskılayan ilaç kullanımı
- Şeker hastalığı, böbrek ve karaciğer hastalıkları
- Organ nakli geçirmiş olmak
Sigara bu listede özel bir yer tutar. Duman, akciğerdeki temizlik sistemini yıpratır. Solunum yollarını süpüren minik tüycükler işlevini kaybeder. Bırakmak hem bu riski hem de genel zatürre riskini düşürür.
Risk grubundaysanız jakuzi ve buhar odası kullanımını sınırlamak makul olur. Tatilde konakladığınız yerin bakım düzeni de önem kazanır.
Korunmak İçin Ne Yapmalı?
Basit alışkanlıklar tehlikeyi belirgin şekilde azaltır. Özellikle tatil dönüşlerinde ve uzun süre boş kalan evlerde işe yarar. Amaç, durgun bekleyen suyu sistemden uzaklaştırmaktır.
- Kapalı kalmış bir evin ya da otel odasının musluk ve duşunu birkaç dakika akıtın
- Bu sırada odadan çıkın ve yoğun buharı solumamaya çalışın
- Sıcak suyu sıcak, soğuk suyu soğuk tutun; ılık bekleyen su en riskli olandır
- Klima, nemlendirici ve hava temizleyicileri kılavuza göre düzenli temizleyin
- Nemlendirici haznesindeki suyu her gün boşaltın ve hazneyi kurutun
- Duş başlıklarındaki kireci düzenli olarak sökün
Yazlık evler ayrı bir başlıktır. Kışın kapalı kalan tesisatta su aylarca bekler. Sezon açılışında bütün muslukları uzun süre akıtmak iyi bir alışkanlıktır.
Sıcak su sıcaklığını çok düşürmek de sakınca yaratır. Tasarruf için termostatı aşırı kısmak, depoda ılık bir ortam bırakır. Uygun ayar için cihazınızın kılavuzuna bakın.
Jakuzi ve spa kullanıyorsanız işletmenin bakım kayıtlarını sorabilirsiniz. Bakımsız bir jakuzi bu mikrop için ideal ortam sunar. Suyun bulanık olması ve kenarlardaki kaygan tabaka uyarı işaretidir.
Ne Zaman Doktora Gitmeli?
Yüksek ateşle birlikte öksürük ve nefes darlığı varsa beklemeyin. Son 14 gün içinde otelde, spa merkezinde veya hastanede kaldıysanız bunu mutlaka söyleyin. Bu tek cümle tanı sürecini değiştirir.
Sebebi şudur: hekim şüphelendiğinde idrarda antijen testi ister. Bu test, bakteriye ait bir parçayı idrarda arar. Sonucu hızlı çıkar ve tedaviyi yönlendirir. Gerektiğinde balgam kültürü ve akciğer filmi de eklenir.
Tedavi uygun antibiyotiklerle yapılır. Doğru ilaç seçildiğinde çoğu kişi iyileşir. Ancak sıradan zatürrede sık kullanılan bazı antibiyotikler bu etkene işlemez. Tedavisiz kalan tablo ağır solunum yetmezliğine ilerleyebilir.
Şu durumlarda vakit kaybetmeden acile başvurun:
- Nefes almakta belirgin zorlanma
- Dudak ve tırnaklarda morarma
- Bilinç bulanıklığı ve kişinin kendine gelememesi
- Ateşin düşmemesi ve genel durumun hızla bozulması
Aynı otelde kalan başka kişilerde de benzer şikâyet varsa bunu paylaşın. Bu bilgi hem sizin tanınız hem de halk sağlığı için değerlidir.
Kaynaklar
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır ve bireysel tıbbi tavsiye yerine geçmez.
İlgili Yazılar
DoktorClub'da bu konuyla bağlantılı diğer içerikler:
