Bulantı ve Kusma Nasıl Geçer? Evde Ne İyi Gelir?

Bulantı ve kusmada en önemli iş, sık sık küçük yudumlarla sıvı alarak su kaybını önlemektir. NHS'ye göre mide virüsünde kusma çoğu zaman 1–2 günde kendiliğinden geçer. Sıvı kaybı belirtisi varsa eczanede satılan ağızdan sıvı tuz karışımı (ORS) kaybı yerine koyar. Kanlı, kahve telvesi gibi ya da yeşil kusmada ve şiddetli karın ağrısında 112'yi arayın.

Bulantı ve kusmanın çok sayıda nedeni vardır. NHS'nin saydığı sık nedenler şunlardır:

• Mide virüsü (gastroenterit) ve besin zehirlenmesi: Genellikle ishal de eşlik eder.
• Migren: Baş ağrısı, ışık ve sese hassasiyetle birlikte gelir.
• Gebelik: Çoğunlukla ilk aylarda görülür.
• Reflü, iç kulak sorunları ve yol tutması: Mide yanması ya da baş dönmesiyle birlikte olabilir.
• İlaçlar, alkol, kaygı ve yakın zamanda geçirilen ameliyat.

Sağlık Bakanlığı zehirlenme rehberine göre bazı besin zehirlenmelerinde belirtiler hızla başlar. Örneğin stafilokok toksininde kusma yemekten 1–6 saat sonra başlar ve 12–24 saat sürer. Norovirüste kuluçka 12–48 saattir ve hastalık 1–2 gün sürer.

Nadiren bulantı ciddi bir hastalığın ilk belirtisidir. Göğüs ağrısıyla birlikte bulantı kalp krizi olabilir. Şekeri yüksek bir diyabet hastasında kusma ketoasidozun işareti olabilir.

Şu adımları sırayla uygulayın:

1. Küçük yudumlarla için. Bulantınız varsa büyük bardaklar yerine sık sık küçük yudumlar alın.
2. ORS kullanın. Eczanede satılan ağızdan sıvı tuz karışımını (ORS) paketteki tarife göre suyla hazırlayın. NICE, çocuklarda düşük ozmolariteli ORS'nin sık ve az miktarda verilmesini önerir.
3. Meyve suyu ve gazlı içecekten kaçının. NICE ve NHS'ye göre bunlar ishali ve kusmayı kötüleştirebilir.
4. Emzirmeye devam edin. Bebek kusuyorsa daha sık ve daha az miktarda emzirin ya da besleyin.
5. Kendinizi hazır hissettiğinizde yiyin. Yağlı ve baharatlı yiyeceklerden uzak durun; az ve sık yiyin.
6. Dinlenin, temiz hava alın. NHS ayrıca dikkati dağıtmayı, soğuk içeceği yudum yudum içmeyi önerir.
7. Bulaşmayı önleyin. Ellerinizi sabunla yıkayın; belirtiler geçtikten sonra 2 gün işe veya okula gitmeyin.

Bulantı için NHS'nin önerdiği diğer pratik adımlar şunlardır: zencefil ya da nane çayı, yemekten hemen sonra uzanmamak ve beli sıkan giysilerden kaçınmak. Keskin kokulu, kızartılmış veya yağlı yemekler de bulantıyı artırabilir.

NHS'ye göre yetişkin ve çocuklarda şu belirtiler sıvı kaybını gösterir:

• Susama, ağız ve dudak kuruluğu.
• Koyu sarı, keskin kokulu idrar ya da az idrara çıkma.
• Baş dönmesi, yorgunluk, çökük gözler.

Bebekte ise başın üstündeki yumuşak noktanın (bıngıldak) çökmesi, ağlarken az gözyaşı ve daha az ıslak bez görülür. Uyku hali ya da huzursuzluk da önemli bir uyarıdır.

NICE'a göre çocuklarda mide virüsünde kusma genellikle 1–2 gün sürer ve çoğunda 3 günde biter. İshal ise genellikle 5–7 gün sürer.

NICE'a göre şu çocuklarda sıvı kaybı riski daha yüksektir:

• 1 yaşından, özellikle 6 aylıktan küçük bebekler ve düşük doğum ağırlıklı bebekler.
• Son 24 saatte 5'ten fazla ishal ya da 2'den fazla kusma geçirenler.
• Sıvıyı içemeyen ya da hastalık sırasında emmeyi bırakan bebekler.

Mamayı sulandırarak hafifletmeyin; NHS mamanın normal yoğunlukta hazırlanmasını ister. İlk haftalardaki bir bebek her beslenmeden sonra fışkırır gibi kusuyorsa aynı gün çocuk doktoruna gidin. Bu tablo için pilor darlığı (pilor stenozu) rehberimize bakabilirsiniz. Ayrıntılı sıvı planı için çocuklarda ishal ve kusma rehberimizi okuyabilirsiniz.

RCOG'un 2024 kılavuzuna göre gebelerin %90'a varan kısmında bulantı ve kusma görülür. Ağır biçimi olan hiperemezis gravidarum gebelerin %0,3–3,6'sını etkiler. NHS'ye göre gebelik bulantısı çoğu zaman 16–20. haftada geçer.

NHS'ye göre gebelikte şu durumlarda aynı gün hekiminize veya ebenize başvurun:

• 8 saatten uzun süredir idrara çıkmadıysanız ya da idrarınız çok koyuysa.
• 24 saat boyunca yiyecek veya sıvıyı midenizde tutamıyorsanız.
• Ayağa kalkınca baş dönmesi, karın ağrısı, ateş, kilo kaybı ya da kanlı kusma varsa.

NHS, zencefil takviyesi kullanmadan önce eczacıya danışılmasını önerir. Ayrıntılar için gebelikte bulantı rehberimize bakın.

• Bulantı ilacını kendi başınıza kullanmayın. TİTCK onaylı ürün bilgisine göre metoklopramid 1 yaşından küçüklerde kullanılmaz ve istemsiz hareket bozukluğu yapabilir. Bulantı ilaçlarını (antiemetik) hekim önermeden kullanmayın.
• Antibiyotiğe kendi başınıza başlamayın. NICE, çocuklarda mide virüsünde antibiyotiğin rutin kullanılmamasını önerir.
• Çocuğa ishal kesici vermeyin. NHS'ye göre 12 yaş altına ishal kesici ilaç verilmez.
• 16 yaş altına aspirin vermeyin. NHS bunu açıkça önerir.
• Zehirlenmede kusturmaya çalışmayın. Sağlık Bakanlığı zehirlenme rehberi kusturmayı artık önermez; yakıcı maddelerde kesinlikle yapılmaz.
• Kola ve meyve suyuyla "tedavi" etmeyin. NICE ve NHS'ye göre bunlar ishali ve kusmayı kötüleştirebilir.
• Diyabetliyseniz insülini kendi başınıza bırakmayın. NHS, yemek yemeseniz bile insülini atlamamanızı ister; hekiminizin hastalık günü kurallarını uygulayın.

• ORS: NICE ve Dünya Sağlık Örgütü, sıvı kaybını önlemenin temeli olarak ağızdan sıvı tuz çözeltisini önerir. DSÖ'ye göre ORS temiz su, şeker ve tuzdan oluşur.
• Zencefil: Gebelikte bulantıyla ilgili 2015 tarihli Cochrane sistematik derlemesi, zencefilin yardımcı olabileceğini ama kanıtın sınırlı ve tutarsız olduğunu buldu.
• Bileğe baskı (akupresür): Aynı derlemede bilek noktası uygulaması için de güçlü kanıt bulunamadı. NHS gebelikte bunun "bir miktar" yararı olabileceğini belirtir.
• Kola ve gazoz: Yaygın bir ev yöntemidir, ancak NICE ve NHS gazlı içecekleri önermez.
• Katı gıdaya dönüş: NICE'a göre çocuk sıvıyı tamamladıktan sonra normal yiyeceklerine hemen dönebilir.

• Zehir danışma: Sağlık Bakanlığı rehberine göre Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ne 24 saat 114'ten ulaşılır. İlaç, kimyasal veya şüpheli besin sonrası kusmada önce 114'ü arayın; bilinç bulanıklığı veya nefes güçlüğü varsa 112'yi arayın.
• Mantar: Aynı rehbere göre mantar zehirlenmesinde belirtiler ilk 2 saatte ya da 6 saatten sonra başlayabilir. Yabani mantar sonrası kusmada belirtilerin geçmesini beklemeyin.
• Botulizm: Rehbere göre ev konservesi gibi besinlerden bulaşan botulizmde bulantı-kusmaya çift görme ve yutma güçlüğü eşlik eder. Bu belirtilerde 112'yi arayın.
• Bal: Bebeklik botulizmi, 1 yaşından küçük bebeklere bal yedirilmesiyle oluşabilir; bu yaşa bal vermeyin.
• İlaç güvenliği: TİTCK onaylı kısa ürün bilgisine göre metoklopramid tardif diskineziye (istemsiz hareket bozukluğu) yol açabilir. Bu nedenle bulantı ilaçları hekim kontrolünde kullanılır.
• Randevu: Aile hekiminize ya da MHRS üzerinden başvurabilirsiniz.

• İlk adım: Aile hekiminiz. Birkaç günde düzelmeyen ya da sık tekrarlayan bulantıda ilk değerlendirmeyi yapar.
• Çocuklar için: Çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı.
• Gebelikte: Kadın hastalıkları ve doğum uzmanınız.
• Uzun süren ya da tekrarlayan şikâyette: Gastroenteroloji veya iç hastalıkları.
• Yanınızda götürün: Kusma sayısı ve süresi, idrar sıklığı, kullandığınız tüm ilaçlar ve son 24 saatte yediğiniz yiyecekler.

• Kanlı ya da kahve telvesi gibi kusmada 112'yi arayın.
• Yeşil kusma (çocukta sarı-yeşil de olabilir) ya da ani, şiddetli karın ağrısında 112'yi arayın.
• Ense sertliği, ışığa hassasiyet ya da ani şiddetli baş ağrısı varsa 112'yi arayın.
• Göğüs ağrısı, kola, çeneye veya sırta yayılan ağrı ya da nefes darlığıyla gelen bulantıda 112'yi arayın.
• Bilinç bulanıklığı, aşırı uyku hali, morarmış veya alacalı soluk cilt, hızlı soluma varsa 112'yi arayın.
• Kafa travmasından sonra kusma varsa beklemeden acile gidin.
• Zehirli bir madde, ilaç ya da yabani mantar yutulduysa 114'ü arayın; belirti varsa 112'yi arayın.
• Diyabet hastasında kusmayla birlikte aşırı susama, sık idrara çıkma, meyvemsi nefes kokusu ya da uyku hali varsa 112'yi arayın.
• 3 aydan küçük bebekte 38 °C ve üzeri ateş varsa beklemeden acile gidin.
• 1 yaşından küçük bebek kusuyorsa, beslenmeyi reddediyorsa ya da bezi az ıslanıyorsa aynı gün hekime başvurun. Bebek uykuya meyilliyse beklemeden acile gidin.
• Sıvıyı midenizde tutamıyorsanız ya da kusma 2 günden uzun sürdüyse aynı gün hekime başvurun.

• Bulantı ve kusma ne zaman önemsenmeli?
• Çocuklarda ishal ve kusma: sıvı kaybı rehberi
• Bebekte fışkırır kusma: pilor stenozu
• Kusma ne zaman tehlikeli?
• Gıda zehirlenmesi ilk yardım rehberi
• Baş ağrısına ve migrene evde ne iyi gelir?
• Belirti Rehberleri

• Yeni rehber: RCOG'un 2024 gebelik bulantısı kılavuzu ve NHS'nin 2026'da gözden geçirilen sıvı kaybı önerileri esas alındı.
• Çocuklarda sıvı kaybı riski ve zehirlenmede 114/112 ayrımı netleştirildi.