Maymun Çiçeği (Mpox) Belirtileri: Döküntü, Bulaş ve Aşı

Mpox, eski adıyla maymun çiçeği, çiçek virüsüyle akraba bir virüsün yaptığı bulaşıcı bir hastalıktır. Sağlık Bakanlığı M-Çiçeği Rehberi'ne göre ateş, şiddetli baş ağrısı ve lenf bezi şişliğiyle başlar. Ardından su dolu kabarcıklara dönüşen ve kabuklanan bir döküntü çıkar. Hastalık çoğu kişide 2–4 haftada kendiliğinden geçer. Döküntünüz varsa ve riskli bir temas yaşadıysanız maske takıp önceden haber vererek hekime başvurun.

Sağlık Bakanlığı rehberine göre kuluçka süresi genellikle 6–14 gündür, ancak 1–21 gün arasında değişebilir. Kuluçka süresi, virüsle temastan ilk belirtiye kadar geçen zamandır.

İlk 5 günde öne çıkan belirtiler şunlardır:

• Ateş ve titreme.
• Şiddetli baş ağrısı.
• Lenf bezlerinde şişlik (lenfadenopati); boyun, koltuk altı veya kasıkta.
• Sırt ve kas ağrısı.
• Belirgin halsizlik.

Rehbere göre deri döküntüsü genellikle ateşten 1–3 gün sonra başlar. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) verilerine göre 2022 sonrası hastalarda en sık bulgu döküntüydü (%88,5). Bunu ateş (%57,9) ve genital bölgede döküntü (%49,5) izledi. Lenf bezi büyümesi hastaların %29,9'unda bildirildi. Yani ateş her hastada görülmez; bazı kişilerde ilk fark edilen şey döküntüdür.

Sağlık Bakanlığı rehberi döküntünün evrelerini şöyle sıralar:

• Makül: Düz, kırmızı leke.
• Papül: Hafif kabarık, sert kabarıklık.
• Vezikül: İçi berrak sıvı dolu kabarcık.
• Püstül: İçi sarımsı sıvı dolu kabarcık.
• Kabuk: Kuruyan ve sonra düşen kabuk.

Lezyon sayısı birkaç taneden birkaç bine kadar değişebilir. Döküntü yüz, avuç içi, ayak tabanı, ağız içi, genital bölge ve anüs çevresinde görülebilir. DSÖ'ye göre lezyonlar kaşıntılı ya da ağrılı olabilir. Kabuklar düşüp altında yeni deri oluşana kadar kişi bulaştırıcı kabul edilir.

DSÖ'ye göre mpox çoğunlukla hasta biriyle yakın temasla bulaşır. Buna ev halkı da dahildir. Yakın temas şunları kapsar:

• Ten tene temas: dokunma, sarılma, masaj, cinsel ilişki.
• Ağızdan ağıza veya ağızdan cilde temas.
• Uzun süreli yüz yüze, yakın mesafede bulunma.
• Yaraya değmiş çarşaf, havlu ve giysiler.
• Gebelikte veya doğumda anneden bebeğe.

Afrika'da enfekte hayvanların ısırığı, tırmalaması ya da etiyle temas da bir bulaş yoludur. Sağlık Bakanlığı rehberine göre risk en çok aynı evi paylaşanlarda ve korunmasız bakım verenlerde görülür. Uçakta, otobüste ya da kısa süreli sosyal temas ise yüksek risk sayılmaz.

Mpox virüsünün iki ana genetik kolu (klade) vardır: klade I (Ia ve Ib) ve klade II (IIa ve IIb). 2022'de dünyaya yayılan salgın klade IIb ile oldu. Bakanlık rehberine göre Orta Afrika kaynaklı klade I geçmişte daha ağır hastalık yaptı.

Klade Ib, 2023 sonrasında Kongo Demokratik Cumhuriyeti ve çevresinde arttı. DSÖ'nün Haziran 2026 durum raporuna göre İspanya ve Tayland'da klade Ib'nin yerel bulaşı bildirildi. DSÖ Acil Durum Komitesi Ekim 2025'te klade Ib'de ölümlerin düşük kaldığını belirtti. Ölümler daha çok bağışıklığı zayıf kişilerde görüldü.

Hayır. DSÖ, mpox'u Ağustos 2024'te uluslararası halk sağlığı acil durumu ilan etti. Vakalardaki sürekli düşüş üzerine bu ilan 5 Eylül 2025'te sona erdi. Bu, hastalığın bittiği anlamına gelmez. DSÖ Haziran 2026'da salgını kendi iç derecelendirmesinde hâlâ acil durum olarak izliyordu.

DSÖ'nün 26 Haziran 2026 tarihli raporuna göre Mayıs 2026'da 32 ülkeden 1.142 doğrulanmış vaka bildirildi. Aynı ayda üç ölüm kaydedildi. DSÖ, ülkelerden gözetim ve bildirimi sürdürmelerini istiyor.

Mpox döküntüsü su çiçeğine benzeyebilir. Bakanlık rehberine ve Türk Tabipleri Birliği bilgi notuna göre şu ipuçları ayırıcıdır:

• Lenf bezi şişliği: Mpox'ta belirgindir ve döküntüden önce çıkabilir. Su çiçeği ve kızamıkta bu kadar öne çıkmaz.
• Dağılım: Mpox döküntüsü gövdeden çok yüz, kol ve bacaklarda yoğunlaşır; avuç içi ve tabanı tutabilir.
• Evreler: Bakanlığın vaka tanımında lezyonlar aynı dönemde, yani aynı evrededir.

Kesin ayrım evde yapılamaz. Tanı, lezyon sıvısı veya kabuğundan alınan örnekte PCR testiyle konur. Kan testiyle tanı koymak çoğu zaman mümkün değildir.

Sağlık Bakanlığı rehberine göre mpox çoğu kişide kendi kendini sınırlayan bir hastalıktır. Tedavinin temeli belirtileri hafifletmek ve komplikasyonları önlemektir. DSÖ'nün önerdiği evde bakım adımları şunlardır:

• Lezyonları kaşımayın; tek başınızayken cildi kuru ve açık tutun.
• Döküntüyü steril su ya da antiseptikle temiz tutun.
• Ağız yaraları için tuzlu suyla gargara yapın.
• Bedendeki yaraların rahatsızlığı için ılık banyo yapabilirsiniz.
• Bol sıvı alın; ağrı ve ateş için hekiminizin önerdiği ilacı kullanın.

Mpox'a özgü, etkisi kanıtlanmış bir ilaç bugün için yoktur. Ayrıntılar "Kanıt ne diyor?" bölümündedir.

• Kabarcıkları patlatmayın, kaşımayın. DSÖ kaşımaktan kaçınmayı önerir; deri bakteriyle enfekte olabilir.
• Antibiyotiğe kendi başınıza başlamayın. Yarada iltihaplanma varsa hekim değerlendirmeli ve tedaviyi seçmelidir.
• Habersiz polikliniğe gitmeyin. Önce arayın; Bakanlık rehberi şüpheli kişilerin maske takmasını ister.
• Havlu, çarşaf ve giysi paylaşmayın. NHS bunu açıkça önerir.
• İyileşmeden cinsel ilişkiye girmeyin. DSÖ iyileştikten sonra da 12 hafta prezervatif kullanılmasını önerir.
• İnternetten antiviral ya da "çiçek ilacı" almayın. Kanıtı olmayan ürünler zarar verebilir.

DSÖ'ye göre hasta kişi, belirtiler başladığından yaralar iyileşip kabuklar düşene kadar evde izole kalmalıdır. Bakanlık rehberi olası vakada izolasyonu ilk lezyonun çıktığı günden sonraki 21 gün olarak verir. Evde izolasyon için rehberin önerileri şunlardır:

• Ayrı bir odada kalın; eşyalarınız odadan çıkmasın.
• Mümkünse banyo ve tuvaleti ayırın.
• Ortak alanları en az %60 alkollü solüsyon veya %1'lik çamaşır suyuyla silin.
• Başkalarıyla aynı odadaysanız maske takın ve lezyonları giysiyle örtün.
• Çarşaf, havlu ve iç çamaşırlarını en az 60 derecede yıkayın.
• Tozu havaya kaldırmayan ıslak temizlik yapın.

Temaslı kişiler, son temastan sonra 21 gün boyunca ateş ve döküntü açısından kendini izlemelidir.

DSÖ'ye göre mpox aşısı, özellikle salgın döneminde yüksek risk altındaki kişiler için önerilir. Bunlar sağlık çalışanları, hastayla aynı evde yaşayanlar ve birden fazla cinsel partneri olanlardır. Temas sonrası aşı mümkünse ilk 4 gün içinde, belirti yoksa en geç 14 gün içinde yapılır.

Bakanlık rehberine ve Türk Tabipleri Birliği'ne göre modifiye Ankara suşuna dayanan aşı 2019'da ABD'de (FDA) onay aldı. Rehber, 2024 itibarıyla aşıya erişimin kısıtlı olduğunu belirtir. DSÖ aşıyı herkes için değil, yüksek risk altındakiler için önerir. İhtiyacınızı Enfeksiyon Hastalıkları uzmanıyla konuşun.

• Tecovirimat (antiviral): Kongo'da yapılan ve 2025'te yayımlanan PALM007 randomize kontrollü çalışmasına 597 hasta katıldı. İlaç, klade I hastalarında yaraların iyileşmesini plaseboya göre hızlandırmadı. Güvenlik sorunu görülmedi.
• Diğer antiviraller: Bakanlık rehberine göre randomize çalışmalarda mevcut ilaçların etkisi gösterilmedi. Olumlu veriler yalnızca olgu düzeyindedir.
• Eski çiçek aşısı: Bakanlık rehberine göre birkaç gözlemsel çalışmada çiçek aşısı mpox'u yaklaşık %85 oranında önledi. Bu veriler aşının rutin yapıldığı döneme aittir.
• Kan ve antikor testleri: Bakanlık rehberine göre antikor testleri çiçek virüsleri arasında çapraz tepki verdiği için tanıda kullanılmaz. Doğru test, lezyon örneğinde PCR'dır.
• Bitkisel ve "doğal" tedaviler: DSÖ ve Bakanlık rehberi tedavide destek bakımı ve antivirallerden söz eder. İkisi de bitkisel ürün ya da takviye önermez.

• Bildirim zorunlu: Bakanlık rehberine göre sağlık kurumları olası veya kesin vakaları il sağlık müdürlüğüne bildirir. İl sağlık müdürlüğü de aynı gün Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü'ne iletir.
• Tanı testi: PCR örnekleri Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü'nün Ulusal Viroloji Laboratuvarı ile bağlantılı olarak çalışılır. Bu test rutin laboratuvarlarda yapılmaz.
• Çiçek aşısı: Türkiye'de çiçek aşısı 1980'e kadar rutin uygulandı. Bakanlık rehberine göre bu aşıyı olanlar mpox'a karşı belirli oranda korunabilir.
• Ankara bağlantısı: Türk Tabipleri Birliği'ne göre aşının temelindeki Ankara suşu, Refik Saydam Hıfzıssıhha Enstitüsü'nde geliştirilen çiçek aşısı suşundan türetildi.
• Aşıya erişim: Aşı hakkında bilgi için aile hekiminize ya da Enfeksiyon Hastalıkları polikliniğine danışın.

• İlk adım: Aile hekiminizi ya da hastaneyi önce telefonla arayın; maske takarak gidin.
• Enfeksiyon Hastalıkları: Tanı, izolasyon ve temaslı izlemi için.
• Dermatoloji: Döküntünün başka hastalıklarla ayrımı için.
• Çocuklar için: Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları.
• Yanınızda götürün: Belirtilerin başladığı gün, döküntünün başladığı gün, son 3 haftadaki seyahat ve yakın temas bilgisi.

• Nefes darlığı, bilinç bulanıklığı veya nöbet varsa 112'yi arayın.
• Gözde ağrı, kızarıklık ya da görmede bulanıklık varsa beklemeden acile gidin.
• Ağız ve boğaz yaraları yüzünden yutamıyor, sıvı alamıyorsanız beklemeden acile gidin.
• Şiddetli kusma veya ishal ile idrar azaldıysa beklemeden acile gidin.
• Yaralarda yayılan kızarıklık, şişlik, irin ve yüksek ateş varsa aynı gün hekime başvurun.
• Anüs çevresinde şiddetli ağrı veya kanama varsa aynı gün hekime başvurun.
• Bebek, gebe ya da bağışıklığı zayıf birinde mpox şüphesi varsa aynı gün hekime başvurun.

Acile giderken maske takın, lezyonları örtün ve mümkünse önceden haber verin.

• Lenf bezi şişmesi neden olur?
• Cinsel yolla bulaşan enfeksiyon testleri
• Seyahat edenlere mpox aşısı önerisi
• Avrupa'da yeni mpox vakaları ve aşı uyarısı
• İleri evre HIV'de mpox riski
• Belirti rehberleri

• Yeni rehber: DSÖ'nün Eylül 2025'te küresel acil durumu sona erdirmesi ve Haziran 2026 durum raporu eklendi.
• Sağlık Bakanlığı M-Çiçeği (Mpox) Rehberi'nin 2024 sürümü esas alındı.
• Tecovirimat için 2025'te yayımlanan PALM007 sonucu eklendi.