Panik Atak Sırasında Ne Yapılmalı? Adım Adım İlk Dakikalar

Panik atak sırasında mümkünse olduğunuz yerde, güvenli biçimde kalın. Nefesinizi zorlamadan yavaşlatın ve atağın geçeceğini kendinize hatırlatın. NHS'ye göre panik atak korkutucudur ama bedene zarar vermez; çoğu 5–20 dakika sürer. Bu bilgi, daha önce hekimin panik atak dediği tanıdık ataklar için geçerlidir. İlk kez olan, farklı ya da göğüs ağrılı bir atakta ayrımı kendiniz yapmayın; 112'yi arayın.

Panik atak, ortada gerçek bir tehlike yokken aniden gelen yoğun korku dalgasıdır. Türkiye Psikiyatri Derneği'ne (TPD) göre atak birdenbire başlar ve 10 dakika içinde en yoğun düzeye çıkar. Çoğu zaman 10–30 dakika sürer ve kendiliğinden geçer.

Sık görülen belirtiler şunlardır:

• Hızlı ya da güçlü kalp atışı (çarpıntı)
• Terleme, titreme, üşüme ya da sıcak basması
• Nefes darlığı veya boğulma hissi
• Göğüste ağrı ya da sıkışma
• Baş dönmesi, bulantı, ellerde uyuşma
• Kontrolü kaybetme, bayılma ya da ölme korkusu
• Kendini ya da çevreyi yabancı hissetme

Tek bir panik atak, panik bozukluğu demek değildir. NIMH'e göre panik bozukluğunda beklenmedik ataklar tekrarlar. Buna en az bir ay süren "yine olacak mı" kaygısı ya da kaçınma davranışı eşlik eder. Kalabalıktan, toplu taşımadan ya da yalnız dışarı çıkmaktan kaçınmaya agorafobi denir.

Bu adımlar, hekimin daha önce panik atak olarak değerlendirdiği ve acil işaret taşımayan ataklar içindir.

• Güvenliği sağlayın: Araç kullanıyorsanız güvenli bir yerde durun. Merdiven, yol kenarı ya da makine başından uzaklaşıp oturun.
• Olduğunuz yerde kalın: NHS mümkünse bulunduğunuz yerde kalmayı önerir. Kaçmak kısa süre rahatlatır ama korkuyu uzun vadede besleyebilir.
• Nefesi yavaşlatın: Burnunuzdan yumuşak ve düzenli nefes alın, ağzınızdan yavaşça verin. NHS'nin önerdiği gibi alırken ve verirken içinizden 1'den 5'e sayabilirsiniz.
• Kendinize hatırlatın: "Bu bir panik atak, geçecek, bana zarar vermez" demek işe yarayabilir.
• Dikkatinizi çevreye verin: Buna topraklama denir. Ayaklarınızın yere basışını, odadaki renkleri ve sesleri tek tek adlandırın.
• Kaslarınızı gevşetin: Omuzlarınızı indirin, çenenizi ve ellerinizi gevşetin.
• Süreyi not edin: Atak bitince ne zaman başladığını ve neyle geçtiğini yazın. Bu kayıt hekiminize yardımcı olur.

Atak sırasında belirtiler artıyor ya da yeni bir belirti ekleniyorsa egzersizi bırakın. Bu durumda "Ne zaman acil başvurmalı?" bölümüne bakın.

Çarpıntı, göğüs sıkışması, nefes darlığı, terleme ve bulantı her iki durumda da görülebilir. Bu yüzden ayrımı evde kendiniz yapmaya çalışmayın. NHS, göğüste sıkıştırıcı ağrı ya da kola, boyna veya çeneye yayılan ağrı varsa ambulans çağrılmasını önerir. Türkiye'de bu numara 112'dir.

Nefes egzersiziyle rahatlamak, kalp kaynaklı bir sorunu dışlamaz. NICE CG113 da acile panik atakla gelen kişide akut bedensel sorunları dışlamak için gereken en az tetkikin yapılmasını önerir. Daha önce panik tanısı almış olmak, yeni ve farklı bir göğüs ağrısının da panik olduğunu göstermez.

• Sakin kalın ve kısa cümlelerle konuşun: "Yanındayım, güvendesin."
• Önce acil işaret olup olmadığını sorun: Yeni göğüs ağrısı, bayılma ya da konuşma bozukluğu var mı?
• Acil işaret varsa tanı tartışmayın, 112'yi arayın.
• Acil işaret yoksa birlikte yavaşça nefes alıp verin; sayıyı siz tutabilirsiniz.
• Kalabalığı dağıtın, izinsiz dokunmayın; neye ihtiyacı olduğunu sorun.
• "Abartıyorsun" ya da "Bir şeyin yok" demeyin; belirtiler gerçektir.
• Kişi kendine zarar vermekten söz ederse yalnız bırakmayın ve 112'yi arayın.

Panik bozukluğu tedavi edilebilir. NICE CG113'e göre ilk basamakta kendi kendine yardım programları önerilebilir. Orta ve ağır panik bozukluğunda bilişsel davranışçı terapi (BDT) önerilir. NICE, BDT'nin toplam 7–14 saat sürmesini öngörür. Haftalık 1–2 saatlik oturumların en fazla 4 ay içinde tamamlanmasını önerir.

İlaç tedavisi psikiyatri hekiminin kararıdır. Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü'ne (HSGM) göre seçici serotonin geri alım inhibitörleri (SSRI) sık tercih edilen ilaç grubudur. NICE, bu ilaçlarda yan etki ve etkinliğin başlangıçtan sonraki 2 hafta içinde değerlendirilmesini önerir. TPD'ye göre en iyi sonuç çoğu zaman ilaç ve BDT birlikte uygulandığında alınır.

NICE, uzun dönemde sonuçları kötüleştirdiği için panik bozukluğunda benzodiazepin türü sakinleştiricilerin yazılmamasını önerir. Kullandığınız ilacı kendi başınıza bırakmayın ya da dozunu değiştirmeyin. Her değişikliği hekiminizle konuşun.

Kafein, panik bozukluğu olan kişilerde atakları tetikleyebilir. Sekiz randomize çift kör çalışmayı inceleyen 2011 tarihli bir sistematik derlemede kafein kaygıyı ve panik ataklarını artırdı. Kahve, enerji içeceği ve koyu çayı azaltmak bazı kişilere iyi gelebilir.

TPD, korkuyla baş etmek için hekim önerisi olmadan alkol, sakinleştirici ya da çarpıntı ilacı kullanılmamasını önerir. Uykusuzluk, nikotin ve bazı soğuk algınlığı ilaçları da belirtileri artırabilir. NICE, uzman değerlendirmesinde nikotin, alkol, kafein ve madde kullanımının sorgulanmasını ister.

• Kâğıt torbaya nefes almayın: Bir vaka serisi ve gönüllü çalışmasında bu yöntem oksijen düzeyini belirgin düşürdü. Yöntemin yanlışlıkla kalp ya da akciğer sorunu olan hastalara uygulandığı 3 ölüm bildirildi.
• Hızlı ve art arda derin nefes almayın: Aşırı soluma, baş dönmesi ve uyuşmayı artırabilir.
• Başkasının sakinleştiricisini almayın: NICE benzodiazepinlerin panik bozukluğunda kullanılmamasını önerir.
• Alkolle sakinleşmeye çalışmayın: TPD bunu açıkça önermez.
• İlk kez olan göğüs ağrısını "panik" diye geçiştirmeyin: Bu ayrımı hekim yapar.
• Her ataktan sonra hayatınızı daraltmayın: Kaçınma döngüsü agorafobiye dönüşebilir; tedavi için başvurun.

• BDT: NICE CG113, panik bozukluğunda BDT'yi kanıta dayalı ana psikolojik tedavi olarak önerir. NIMH de BDT'yi bu alanda standart terapi olarak tanımlar.
• Nefes egzersizleri: 2023'te yayımlanan randomize bir çalışmada günde 5 dakikalık nefes çalışması ruh halini iyileştirdi. Çalışma panik bozukluğu olan hastalarda değil, ciddi ruhsal hastalığı olmayan gönüllülerde yapıldı.
• 4-7-8 tekniği: Bu sayma düzeninin panik bozukluğunda özel olarak üstün olduğunu gösteren bir kılavuz önerisi bulunmuyor. Nefes tutmak sizi zorluyorsa NHS'nin 1'den 5'e sayma yöntemi daha rahat olabilir.
• Topraklama: Kısa süreli bir baş etme aracıdır; tedavinin yerini tutmaz.
• Kâğıt torba: 1989 tarihli çalışmada oksijeni düşürdüğü gösterildi; önerilmez.

• Acil durum: Göğüs ağrısı, bayılma, ciddi nefes darlığı ya da kendine zarar düşüncesinde 112 aranır.
• İlk başvuru: HSGM'ye göre kaygı bozukluklarında ilk başvuru yeri aile hekimidir.
• Psikolojik destek: HSGM'ye göre Sağlıklı Hayat Merkezleri'nde psikologlardan destek alınabilir.
• Psikiyatri randevusu: HSGM, psikiyatri randevusunun MHRS üzerinden alınabileceğini belirtir.
• Hasta bilgilendirme: TPD'nin halka yönelik panik bozukluğu sayfası Türkçe ve ücretsizdir.

• İlk ya da farklı atak: Acil servis veya aile hekimi; önce bedensel nedenler değerlendirilir.
• Tekrarlayan ataklar, atak korkusu ya da kaçınma: Psikiyatri.
• 18 yaş altı: Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları.
• Kalp hastalığı ya da risk faktörü varsa: Kardiyoloji değerlendirmesi de istenebilir.
• Yanınızda götürün: Atak günlüğü, kullandığınız ilaç ve takviyeler, kafein ve alkol alışkanlığınız, varsa önceki EKG ve tahliller.

• İlk kez yaşanan göğüs ağrısı ya da sıkışması varsa 112'yi arayın.
• Ağrı kola, boyna, çeneye ya da sırta yayılıyorsa 112'yi arayın.
• Bayılma, ciddi nefes darlığı ya da dudaklarda morarma varsa 112'yi arayın.
• Yüzde kayma, kolda güçsüzlük ya da konuşma bozukluğu varsa 112'yi arayın.
• Kalp hastalığınız, şeker hastalığınız, yüksek tansiyonunuz varsa ya da sigara içiyorsanız göğüs ağrısını panik saymayın; 112'yi arayın.
• İleri yaşta ilk kez başlayan atak benzeri belirtilerde de ayrımı hekime bırakın; 112'yi arayın.
• Gebelikte ya da pıhtı riski varken alışılmadık bir atak olursa beklemeden acile gidin.
• Atak öncekilerden farklıysa, uzuyorsa ya da dinlenince geçmiyorsa beklemeden acile gidin.
• Kendinize zarar verme ya da intihar düşünceniz varsa 112'yi arayın ve yalnız kalmayın.

• Göğüs ağrısı: kalp krizi mi, panik mi?
• Panik atak ve anksiyete rehberi
• Gece panik atak neden olur?
• Anksiyete nefes darlığı yapar mı?
• Kafein anksiyeteyi artırır mı?
• İntihar riskini nasıl fark edersiniz?
• Ruh sağlığı rehberleri

• "Panik atak anında ne yapmalı" ve 4-7-8 nefes tekniği rehberimiz bu sayfayla birleştirildi.
• Atak süresi, NICE CG113 tedavi basamakları ve kâğıt torba uyarısı güncel kaynaklarla yeniden yazıldı.
• Yakınlar için yardım adımları ve Türkiye'de başvuru yolları eklendi.