Uzun COVID: genç yetişkinlerde kalp ve böbrek riski neden daha yüksek?

Dünya Sağlık Örgütü tanımına göre bu tablo, enfeksiyondan genellikle üç ay sonra hâlâ süren ya da yeni başlayan belirtileri kapsar. Belirtiler en az iki ay sürer ve başka bir tanıyla açıklanamaz. Yorgunluk, nefes darlığı ve zihin bulanıklığı en sık görülenler. Ancak tablo kişiden kişiye çok değişir.

Bu çalışmada tanı, hekimin kayda geçirdiği kodla belirlendi. Yani yalnızca belirtisi olan değil, resmi tanı almış kişiler sayıldı.

Türkiye'de de milyonlarca kişi pandemi döneminde enfeksiyon geçirdi. Bu yüzden görece küçük bir risk artışı bile toplum düzeyinde çok sayıda kişiyi ilgilendirir.

TriNetX, dünya genelinde 150 milyondan fazla hastanın anonim kayıtlarını toplayan bir ağ. Araştırmacılar COVID-19 geçiren yetişkinleri iki gruba ayırdı: uzun COVID tanısı alanlar ve almayanlar. Gruplar yaş, cinsiyet ve eşlik eden hastalıklar açısından eşleştirildi.

Ardından 15 farklı sonuç izlendi. Bunlar kalp-damar, böbrek ve akciğer başlıklarında toplandı. Analiz üç yaş grubunda tekrarlandı: 18-50, 51-64 ve 65 üstü. Kadın ve erkek ayrı ayrı değerlendirildi.

Burada iki kavramı ayırmak gerekir. Mutlak risk, belirli bir sürede kaç kişinin hastalandığını söyler. Göreli risk ise bir grubun diğerine göre kaç kat fazla hastalandığını gösterir.

Yaşlı bir kişide kalp hastalığı zaten sık görülür. Uzun COVID buna ek bir yük getirir ama oran görece az değişir. Genç bir kişide ise başlangıç riski çok düşüktür. Küçük bir mutlak artış bile göreli olarak büyük bir sıçrama yaratır.

Bu yüzden "genç kadınlarda risk kat kat arttı" cümlesi doğru ama tek başına yanıltıcı. Mutlak sayılar hâlâ yaşlılarda daha yüksek. Yine de gençlerde beklenmeyen bir sinyal olması dikkat gerektiriyor.

Genç kadınlarda kalp-damar ve böbrek sonuçlarının göreli riski daha belirgindi. Genç erkeklerde ise bazı akciğer sonuçları öne çıktı. Araştırmacılar bu farkın nedenini kesin olarak açıklamıyor.

Olası açıklamalar arasında bağışıklık yanıtındaki cinsiyet farkları ve hormonal etkiler sayılıyor. Kadınlarda uzun COVID tanısının daha sık konması da tabloyu etkileyebilir. Bu noktalar henüz hipotez düzeyinde.

COVID-19 geçirdiyseniz ve aylar sonra şu belirtiler ortaya çıktıysa randevu alın:

• Göğüste ağrı, baskı ya da sıkışma hissi.
• Çarpıntı, düzensiz kalp atışı ya da bayılacak gibi olma.
• Merdiven çıkarken yeni başlayan nefes darlığı.
• Ayak bileklerinde şişlik ya da ani kilo artışı.
• İdrar miktarında belirgin azalma ya da köpüklü idrar.

Bu belirtiler başka birçok nedenle de ortaya çıkabilir. Hekiminiz elektrokardiyografi (EKG), böbrek fonksiyon testleri ve gerekirse ekokardiyografi (kalp ultrasonu) isteyebilir. Belirtiyi "COVID'den kalma, geçer" diye ertelemek en sık yapılan hata.

Randevuya giderken enfeksiyonu ne zaman geçirdiğinizi ve o günden beri süren belirtileri kısaca not edin. Bu bilgi, hekiminizin doğru tetkiki seçmesini kolaylaştırır.

Acil: Ani şiddetli göğüs ağrısı, istirahatte nefes darlığı ya da bayılma olursa hemen 112'yi arayın.

Bu geriye dönük bir kayıt çalışması. Tanı kodları ülkeden ülkeye ve hekimden hekime farklı konur. Tanı alan kişi zaten daha sık tetkik ediliyor olabilir. Bu durum, sorunun daha sık "bulunmasına" yol açabilir; buna kodlama yanlılığı denir.

Ayrıca aşı durumu, virüs varyantı ve hastalığın şiddeti her kayıtta tam bilinmiyor. Sonuçlar ilişki gösterir, neden-sonuç kanıtlamaz. Öte yandan mutlak riskin her yaş grubunda artması, bulgunun yalnızca istatistiksel bir yanılsama olmadığını düşündürüyor. Yine de bu tabloyu "sadece yorgunluk" diye geçiştirmemek için yeterli bir uyarı.