Işığa Duyarlılık Yapan İlaçlar: Lazer, IPL ve Peeling Öncesi

Işığa duyarlılık nedir?

Işığa duyarlılık (fotosensitivite), deride bulunan bir maddenin ışıkla etkileşime girerek normalde zarar vermeyecek kadar güneşte bile tepki oluşturmasıdır. Bu madde ağızdan alınan veya cilde sürülen bir ilaç, bir bitkisel ürün, bir parfüm ya da deriye bulaşmış bir bitki özsuyu olabilir. Tepkilerin çoğu güneşin morötesi ışınlarının UVA bölümüyle ilişkilidir; bazı maddelerde görünür ışık da rol oynayabilir.

Işığa duyarlılık yapan ilacı kullanan herkeste tepki gelişmez. Tepkinin ortaya çıkması ilacın türüne, kullanılan miktara, ışığın şiddetine ve süresine, ayrıca kişinin cilt özelliklerine bağlıdır.

Fototoksik ve fotoalerjik tepki arasındaki fark nedir?

İki tablo arasında örtüşme olabilir ve ayrımı hekim yapar. Sizin için önemli olan, kullandığınız bir ürünle birlikte güneşte olağandışı bir yanık veya kaşıntılı döküntü fark ettiğinizde bunu hekiminize bildirmenizdir.

Hangi ilaçlar ışığa duyarlılık yapabilir?

Aşağıdaki gruplar ve etken maddeler kaynaklarda sık anılan örneklerdir; liste tam değildir. Aynı gruptaki her ilaç aynı ölçüde etki yapmaz. Kullandığınız ilacın ışığa duyarlılık yapıp yapmadığını hekiminize veya eczacınıza sorabilir, prospektüsünü okuyabilirsiniz.

• Tetrasiklin grubu antibiyotikler (örneğin doksisiklin): akne ve rozasea tedavisinde de uzun süre kullanılabilir.
• Florokinolon grubu antibiyotikler.
• Bazı idrar söktürücüler (diüretikler), örneğin hidroklorotiyazid; tansiyon ilaçlarının içinde bileşik olarak da bulunabilir.
• Bazı steroid olmayan ağrı kesiciler ve iltihap gidericiler (örneğin naproksen, piroksikam); bunların bazıları cilde sürülen jel biçimindedir.
• Kalp ritmi ilacı amiodaron.
• Bazı mantar ilaçları, örneğin vorikonazol.
• Retinoidler: ağızdan alınan akne ilacı izotretinoin ve cilde sürülen retinoidler.
• Bitkisel ürünler: sarı kantaron (St John’s wort) içeren çaylar, kapsüller ve yağlar.

Ağızdan izotretinoin kullanırken veya yeni bırakmışken işlem yaptırma konusu ayrı bir değerlendirme gerektirir; bunun için “İlaç Kullananlarda ve Kronik Hastalıkta Medikal Estetik” ve “Aktif Aknede Medikal Estetik” yazılarımıza bakabilirsiniz. Cilde sürülen retinoidlerin kullanımı “Retinoid Rehberi” yazımızda anlatılmıştır.

Sarı kantaronun bir önemi daha vardır: Yalnız ışığa duyarlılık yapmakla kalmaz, pek çok ilacın etkisini değiştirebilir. Bitkisel ürünleri ilaç saymayan pek çok kişi bunu hekime söylemeyi unutur.

Bitkiler de ışığa duyarlılık yapar mı? (Fitofotodermatit)

Evet. Bazı bitkilerde bulunan furokumarin adlı maddeler deriye bulaştıktan sonra güneş görürse, fitofotodermatit denen bir yanık tepkisi gelişebilir. Bu bir alerji değil, doğrudan zarar şeklinde bir tepkidir. Sık anılan örnekler misket limonu ve limon suyu, incir ağacının yaprak ve özsuyu, kereviz, yaban havucu ve bergamot yağı içeren bazı parfümlerdir; liste tam değildir.

Tepki genellikle güneşten bir–iki gün sonra kızarıklık, yanma ve bazen kabarcıkla başlar. Çoğu zaman meyve suyunun damladığı ya da sıçradığı yerlerde çizgi, damla veya parmak izi biçiminde görülür. İyileşirken geride aylarca sürebilen kahverengi lekeler kalabilir; koyu tenlerde bu lekeler daha belirgin olabilir.

Bu konunun medikal estetikle ilişkisi şudur: İşlemden önceki günlerde güneşte limonlu içecek hazırlamak veya parfüm sıkılan boyun bölgesinin güneş görmesi, hem işlem yapılacak deride tepki başlatabilir hem de sonradan oluşan lekelerin nedenini karıştırabilir.

Lazer, IPL ve peeling öncesinde neden önemli?

Lazer ve IPL deriye ışık enerjisi verir; kimyasal peeling ise ışık kullanmaz ama derinin üst tabakasını inceltir ve işlemden sonraki haftalarda deriyi güneşe karşı daha korunmasız bırakır. Işığa duyarlılık yapan bir ilaç kullanan kişide işlem sırasında veya sonrasında beklenenden güçlü kızarıklık, yanık, kabarcık ve özellikle leke gelişebileceği düşünülür. Bu nedenle hekimler işlem öncesinde ilaç ve takviye kullanımını ayrıntılı sorar.

Işık kaynakları birbirinden farklıdır. Lazerlerin çoğu tek bir dalga boyunda çalışır ve bu dalga boyları çoğunlukla görünür ışık ile kızılötesi aralığındadır. IPL ise filtrelerle sınırlanan geniş bir ışık aralığı kullanır. Işığa duyarlılık yapan ilaçların çoğu ise UVA ile etkinleşir. Bu nedenle bir ilacın güneşte tepki yapması, her lazer veya IPL uygulamasında aynı riski taşıdığı anlamına gelmez; değerlendirme cihaza ve ilaca göre yapılır.

İşlemden sonraki haftalar da önemlidir. İşlem görmüş deri zaten hassastır; bu dönemde ışığa duyarlılık yapan bir ilaçla birlikte güneş görmek leke riskini artırabilir. Lazer ve IPL sonrası leke ve yanıklar hakkında “Lazer ve IPL Sonrası Yanık ve Leke” yazımıza, koyu tenlere özgü önlemler için “Koyu ve Esmer Tenlerde Lazer, IPL ve Kimyasal Peeling” yazımıza bakabilirsiniz.

Hekim neler yapabilir?

Hekim, kullandığınız ilacın türüne, ne kadar süredir kullandığınıza, planlanan işleme ve cilt tipinize göre bir karar verir. Seçenekler arasında işlemi kısa süreli bir ilaç tedavisi bitene kadar ertelemek, daha düşük enerjiyle başlamak, farklı bir yöntem seçmek veya önce küçük bir alanda deneme uygulaması yapmak bulunur. Uzun süreli kullanılan ve bırakılmaması gereken ilaçlarda, ilacı yazan hekimle görüşülerek ortak karar verilebilir.

Deneme uygulaması (test atışı), işlemin küçük ve göze çarpmayan bir alanda yapılıp sonucun birkaç gün izlenmesidir. Riski sıfıra indirmez, ancak beklenmedik bir tepkiyi erken görmeye yardımcı olabilir.

İşlem öncesi ne yapmalısınız?

1. Kullandığınız tüm ilaçların listesini hazırlayın: reçeteli ilaçlar, reçetesiz ağrı kesiciler, cilde sürülen kremler ve jeller, vitaminler, bitkisel çay ve kapsüller.
2. Son haftalarda başlayıp bitirdiğiniz kısa süreli ilaçları da (örneğin bir antibiyotik kürü) yazın.
3. Daha önce güneşte olağandışı yanık, kaşıntılı döküntü veya leke yaşadıysanız bunu söyleyin.
4. Hekiminiz ertelemeyi veya deneme uygulamasını önerirse bunu bir aksaklık değil, güvenlik önlemi olarak görün.
5. İlaçla ilgili bir değişiklik gerekiyorsa ilacı yazan hekiminize danışın; işlemi yapacak hekime de bu görüşmenin sonucunu bildirin.
6. İşlemden önceki ve sonraki haftalarda güneşten sıkı korunabileceğiniz bir dönem seçin; limon, misket limonu, incir gibi bitkilerle temas sonrası deriyi yıkayın.

İşlem sonrası güneşten korunma

Işığa duyarlılık yapan bir ilaç kullanıyorsanız işlemden sonraki dönemde güneşten korunma daha da önem kazanır. Gölge, geniş kenarlı şapka, örten giysi ve hekiminizin önerdiği güneş koruyucu birlikte kullanılır. İşlem görmüş deriye ne zaman güneş koruyucu sürüleceğini hekiminiz söyler. Ürün seçimi ve sürme miktarı için “Güneş Koruyucu Rehberi” yazımıza bakabilirsiniz.

Hangi belirtiler normal, hangileri hekim veya acil gerektirir?

Bu tablo genel bir yol göstericidir, tanı koymaz. Emin değilseniz işlemi yapan hekiminizi arayın.

Neleri yapmamalısınız?

• İşlem yaptırmak için reçeteli ilacınızı kendi başınıza bırakmayın veya azaltmayın.
• Bitkisel çay, kapsül veya yağları doğal oldukları düşüncesiyle hekime söylemeden geçmeyin.
• Işığa duyarlılık yapan bir ilaç kullanırken işlem öncesinde ve sonrasında güneşlenmeyin, solaryuma girmeyin.
• İşlem bölgesine güneşte limon, misket limonu veya bergamot içeren parfüm sürmeyin.
• Güneşte gelişen kabarcıkları patlatmayın, kabukları koparmayın.
• Daha önce güneşte tepki yaşadığınız bir ilacı hekime söylemeden yeniden kullanmayın.

Kanıt sınırlılığı: Işığa duyarlılık yapan ilaçların lazer ve IPL komplikasyon riskini gerçekten artırıp artırmadığına dair kanıt sınırlıdır. Bu konudaki literatürü tarayan bir derleme, ilaç kullananlarda lazer sonrası komplikasyon bildiren yayın bulamamış ve önerilerin büyük ölçüde ilacın etkinleştiği dalga boyuna dayanan kuramsal değerlendirmelere ve deneyime dayandığını belirtmiştir. Hangi ilacın ışığa duyarlılık yaptığına dair bilgilerin önemli bir kısmı da olgu bildirimlerine dayanır. Bu nedenle klinikler arasında yaklaşım farklılıkları görülebilir ve size kişisel bir risk oranı söylenemez. Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve muayenenin yerini tutmaz.