Gençlerde Medikal Estetik: 18 Yaş Altında Hangi İşlemler Tıbbi, Hangileri Bekleyebilir?

Gençlerde medikal estetik neden ayrı bir konu?

Ergenlik, bedenin ve yüzün hızla değiştiği, kişinin kendine bakışının da aynı hızla dalgalandığı bir dönemdir. Bu yaşlarda görünümle ilgili kaygı yaygındır ve çoğu zaman gelişimin olağan bir parçasıdır. Aynı dönemde gençler, filtrelenmiş yüzlerin ve estetik işlem tanıtımlarının yoğun olduğu bir çevrim içi ortamda vakit geçirir.

Dermatoloji alanında yayımlanan yakın tarihli bir değerlendirme, ergenlerde görünümü değiştirmeye yönelik işlemlerin arttığına dikkat çekmekte; meslek kuruluşlarının rehberlerinde ruhsal değerlendirme, yapılandırılmış bilgilendirme ve düşünme süresi gibi adımların çoğu zaman zorunlu tutulmadığını belirtmektedir. Yazarlar, tıbbi gerekliliğin değerlendirilmesini, ebeveyn onayının güçlendirilmesini ve ruhsal taramayı içeren ortak bir etik çerçeve önermektedir. Bu veriler ağırlıklı olarak başka ülkelere aittir; Türkiye için benzer sayılar bildiğimiz kadarıyla yayımlanmamıştır.

Bu yazı genç bir kişinin hekime gitmesini engellemeyi amaçlamıyor. Tam tersine: Tedavi edilebilir bir cilt sorunu için muayene olmak doğru adımdır. Amaç, tedavi ile kozmetik isteği ayırmak ve kararın aceleye getirilmemesine yardımcı olmaktır.

Tıbbi gereklilik ile kozmetik istek arasındaki fark nedir?

Tıbbi gereklilik, bir hastalığın ya da işlev kaybının tedavisidir: ağrı, iz, enfeksiyon, günlük yaşamı kısıtlayan bir belirti ya da hastalığa bağlı belirgin ruhsal yük söz konusudur. Kozmetik istek ise sağlıklı ve olağan bir yapının görünümünü değiştirme arzusudur. Sınır her zaman keskin değildir; bu yüzden ayrımı muayene eden hekim yapar.

Bu tablo genel bir çerçevedir; bireysel tanı ya da tedavi önerisi değildir. Aynı işlem bir kişide tedavi, bir başkasında kozmetik amaçlı olabilir. Örneğin botulinum toksin aşırı terlemede tedavi olarak kullanılabilirken, kırışıklık için kullanımı kozmetiktir. Yaş sınırları ve onay koşulları ürüne ve ülkeye göre değişir.

Hangi durumlarda genç yaşta tedavi gerçekten gerekli olabilir?

Akne bu yaş grubunun en sık cilt sorunudur ve yalnız bir görünüm meselesi değildir. İz bırakabilir; kaygı, çökkünlük ve özgüven kaybına yol açabilir. Çok sayıda, derin, ağrılı ya da iz bırakan sivilceler varsa ve akne ruh hâlini etkiliyorsa hekime başvurmak önerilir. Tedavinin temelini çoğunlukla sürülen ya da ağızdan alınan ilaçlar oluşturur. İz kaldıysa seçenekleri “Akne (Sivilce) İzleri” yazımızda bulabilirsiniz.

Birincil aşırı terleme sıklıkla çocukluk ya da ergenlikte başlar; el sıkışmaktan, kâğıda yazı yazmaktan ya da açık renk giymekten kaçınmaya yol açabilir. Tedavi basamaklarını “Aşırı Terleme (Hiperhidroz) Tedavisi” yazımızda anlattık. Doğum lekeleri, belirgin yara izleri ve keloidler de genç yaşta tedavi gerektirebilen durumlardır; bu konuda “Yara İzi ve Keloid” yazımız yol gösterebilir. Hızlı büyüme döneminde ortaya çıkan çatlaklar ise sık görülür ve zamanla solar; ayrıntılar “Çatlaklar (Stria)” yazımızdadır.

Bu durumların ortak noktası, başvurunun bir tanıyla başlamasıdır. Hekim önce sorunu adlandırır, sonra kanıtı olan seçenekleri, beklenen yararı ve riskleri anlatır. 'Ne yaptırmak istiyorsun?' sorusuyla başlayan bir görüşme ile 'Seni rahatsız eden ne?' sorusuyla başlayan bir muayene arasındaki fark budur.

Gelişimi süren yüzde dolgu ve botulinum toksin neden bekletilir?

• Yüz henüz son biçimini almamıştır. Kemik yapısı ve yumuşak dokular ergenlik boyunca, bazı kişilerde yirmili yaşların başına kadar değişir. Bugün 'ince' ya da 'küçük' görünen bir bölge birkaç yıl içinde kendiliğinden farklılaşabilir.
• Yarar kanıtı yoktur. Kırışıklığı olmayan genç bir yüzde botulinum toksinin ileride çizgi oluşumunu önlediğini gösteren güçlü bir kanıt bulunmamaktadır; bu konuyu “Söylenti: Erken yaşta botoks yaptırmak kırışıklığı önler — Bilim ne diyor?” yazımızda ele aldık.
• Risk yaşa göre azalmaz. Damar tıkanması, enfeksiyon, asimetri gibi komplikasyonlar genç yaşta da görülebilir. Yarar belirsizken her uygulama bu riskleri üstlenmek demektir.
• Etkiler geçicidir, alışkanlık ise sürebilir. Erken başlayan uygulamalar, yüzdeki olağan özelliklerin 'düzeltilmesi gereken kusur' olarak görülmesine ve işlemlerin sıklaşmasına zemin hazırlayabilir.
• Beğeniler değişir. On altı yaşında çok istenen bir görünüm, yirmi beş yaşında aynı kişiye yabancı gelebilir.

Genç erişkinlikte, yani 18 yaşından sonra karar yasal olarak kişinin kendisine geçer; ancak yukarıdaki noktaların çoğu yirmili yaşların başında da geçerlidir. Bu dönemde nelerin gerekli, nelerin gereksiz olduğunu “20'li Yaşlarda Cilt Bakımı ve Medikal Estetik” yazımızda anlattık.

18 yaş altında onay nasıl alınır, yasal sınırlar nedir?

Reşit olmayan kişilerde tıbbi işlemler için genellikle ebeveynin ya da yasal temsilcinin onayı aranır. Ancak ebeveynin imzası tek başına yeterli sayılmamalıdır: gencin işlemi kendisinin istemesi, ne yapılacağını, olası riskleri ve seçenekleri yaşına uygun bir dille anlaması ve soru sorabilmesi de gerekir. Bunun tersi de geçerlidir; ebeveynin isteğiyle, gencin istemediği kozmetik bir işlem yapılması kabul edilemez.

Yasal düzenlemeler ülkeye göre değişir. Hangi işlemin hangi yaşta, kimin onayıyla ve kim tarafından yapılabileceğini bulunduğunuz ülkedeki kurallar belirler; bunu hekiminize sorun.

Bir örnek vermek gerekirse: İngiltere'de 1 Ekim 2021'den itibaren 18 yaşından küçüklere kozmetik amaçla botulinum toksin ya da dolgu enjekte etmek ve bunun için randevu düzenlemek suç sayılmaktadır. Resmî rehbere göre ebeveyn izni bu yasağı ortadan kaldırmaz. Tıbbi nedenle uygulama ise yalnız bir hekimin onayıyla ve belirli sağlık meslek mensuplarınca yapılabilir. Düzenlemenin amacı, çocukları bu uygulamaların olası sağlık risklerinden korumak olarak açıklanmıştır. Bu, tek bir ülkeden örnektir; başka ülkelerdeki kurallar farklıdır.

İyi bir onam süreci tek görüşmeye sığmaz. Bilgilendirmeden sonra düşünmek için zaman tanınması, kararın başka bir gün verilmesi ve gencin fikrini değiştirme hakkının açıkça söylenmesi, özellikle bu yaş grubunda önemlidir.

Sosyal medya ve filtreler isteği nasıl etkiliyor?

Filtreler cildi pürüzsüzleştirir, burnu inceltir, dudağı ve gözü büyütür; üstelik bunu canlı görüntüde, fark edilmeyecek kadar akıcı biçimde yapar. Uzun süre bu görüntülere bakan biri için aynadaki filtresiz yüz 'eksik' görünmeye başlayabilir. Oysa filtrenin yaptığını hiçbir işlem aynen yapamaz; gözenekleri, gölgeleri ve mimikleri olan bir yüz olağandır.

18–25 yaş arasındaki genç erişkinlerle yapılan bir anket çalışmasında, estetik işlem yaptırmış içerik üreticilerini izleyenlerin ve fotoğraflarını filtreyle daha sık düzenleyenlerin estetik işlem yaptırma niyetinin daha yüksek olduğu bildirilmiştir. Aynı çalışmada gençlerin, başkalarının ne sıklıkta estetik işlem yaptırdığını olduğundan fazla tahmin ettiği de görülmüştür. Çalışma kesitseldir; yani bir ilişkiyi gösterir, neden-sonuç bağını kanıtlamaz.

• Gördüğünüz içeriğin bir tanıtım ya da iş birliği olup olmadığına bakın.
• 'Herkes yaptırıyor' izlenimi çoğu zaman gerçeği yansıtmaz; yaptıranlar daha görünürdür.
• Videolar sonucu gösterir; şişliği, morluğu, pişmanlığı ve komplikasyonu çoğu zaman göstermez.
• 'Bugüne özel', 'öğrenciye özel' ya da arkadaşla birlikte gelene avantaj gibi acele ettiren teklifler uyarı işaretidir.
• Evde kendi kendine yapılan uygulamalar gençler arasında yayılabilmektedir; riskleri “İğnesiz Dolgu Kalemi ve Evde Uygulamalar” yazımızda anlattık.

Ne zaman ruh sağlığı desteği düşünülmeli?

Görünümle ilgili kaygı ergenlikte olağandır. Ancak bazı gençlerde bu kaygı, başkalarının fark etmediği ya da çok küçük gördüğü bir 'kusur' üzerinde yoğunlaşır, günün saatlerini alır ve yaşamı daraltır. Beden dismorfik bozukluğu olarak adlandırılan bu durum çoğunlukla ergenlikte başlar ve sıklıkla fark edilmez. Bir derlemede ergenlerin yaklaşık yüzde ikisini etkilediği aktarılmıştır; ancak bu oran çalışmaya göre değişir.

Bu durumda estetik işlemler genellikle beklenen rahatlamayı sağlamaz; kaygı başka bir bölgeye kayabilir ya da artabilir. Etkisi gösterilmiş tedaviler ruh sağlığı alanındadır: bilişsel davranışçı terapi ve gerektiğinde hekimin önereceği ilaç tedavisi. Bu nedenle aşağıdaki işaretler varsa estetik bir işlemden önce ruh sağlığı değerlendirmesi önerilir:

• Aynaya çok sık bakma ya da aynadan tümüyle kaçınma
• Kendini sürekli başkalarıyla karşılaştırma, tekrar tekrar onay isteme
• Bir bölgeyi makyaj, saç, giysi ya da duruşla sürekli gizlemeye çalışma
• Cildi pürüzsüzleştirmek için yolma, sıkma, koparma
• Okuldan, arkadaşlardan, fotoğraf çektirmekten kaçınma
• Başkalarının fark etmediği bir ayrıntı için ısrarla işlem isteme ya da bir işlemden sonra hemen yenisini isteme
• Yeme düzeninde belirgin değişiklik, aşırı egzersiz ya da belirgin çökkünlük

Ruh sağlığı desteği önermek, genci suçlamak ya da isteğini küçümsemek anlamına gelmez. Amaç, onu gerçekten rahatlatacak yardıma ulaştırmaktır. Bu konuyu “Beden Algısı ve Estetik İşlemler” yazımızda daha ayrıntılı ele aldık.

Ebeveynler ne yapabilir, hekime neler sormalı?

Bir gencin 'yaptırmak istiyorum' demesi çoğu zaman bir konuşmanın başlangıcıdır. Hemen 'hayır' demek isteği bitirmez, yalnız konuşmayı bitirir; genç bilgiyi ve bazen uygulamayı başka yerde arar. Daha yararlı olan, merakla sormaktır.

• Seni en çok rahatsız eden ne? Ne zamandır böyle hissediyorsun?
• Bu düşünce nereden başladı: biri bir şey mi söyledi, bir şey mi gördün?
• İşlemden sonra hayatında neyin değişeceğini umuyorsun?
• Bu işlemin riskleri ve sınırları hakkında ne biliyorsun?
• Bir yıl beklesek ne kaybederiz, ne kazanırız?

Kaygı gerçek bir cilt sorununa işaret ediyorsa birlikte bir hekime gitmek doğru adımdır. Muayenede hekime sorabileceğiniz sorular aşağıdadır.

Güven veren bir hekim genç hastayla doğrudan konuşur, ebeveyni de sürece katar, gerektiğinde 'şimdi değil' ya da 'buna gerek yok' diyebilir ve karar için süre tanır. Muayene yapmadan, gence soru sormadan ya da yaşı sorgulamadan işlem öneren bir yer ise durup yeniden düşünmeniz gereken bir işarettir.