Söylenti: “Erken yaşta botoks yaptırmak kırışıklığı önler” — Bilim ne diyor?

Kısa cevap: Kesin değil. Botulinum toksin mimik kaslarının hareketini geçici olarak azaltır; bu nedenle tekrarlanan kas hareketiyle derinleşen çizgilerin oluşumunu yavaşlatabileceği düşünülür. Bunu destekleyen veriler vardır, ancak sınırlıdır: en çok anılan çalışma tek bir ikiz çiftine dayanır. Belirgin bir çizgi yokken, genç yaşta başlanan uygulamanın yıllar sonra fark yarattığını gösteren güçlü bir kanıt bulunmamaktadır. Cilt yaşlanmasını geciktirmede güneş korumasının kanıtı daha güçlüdür.

Söylenti nereden çıkıyor?

Son yıllarda 20'li yaşlardaki kişilere, henüz kırışıklık oluşmadan yapılan botulinum toksin uygulaması 'önleyici' ya da 'preventif' adıyla sunulmaktadır. Sosyal medyada bu yaklaşım çoğu zaman bir zorunluluk gibi anlatılır: 'şimdi başlamazsan geç kalırsın'. Düşüncenin arkasında gerçek bir mantık vardır; sorun, bu mantığın kanıtlanmış bir sonuç gibi sunulmasıdır.

Mantık ne: dinamik çizgi, statik çizgi

Yüzdeki çizgilerin bir bölümü mimik kaslarının hareketiyle ortaya çıkar. Kaşlarınızı çattığınızda, alnınızı kaldırdığınızda ya da güldüğünüzde beliren, yüz dinlenirken kaybolan çizgilere dinamik çizgi denir. Yıllar içinde aynı hareket tekrarlandıkça ve cilt esnekliğini yitirdikçe bu çizgiler yüz hareketsizken de görünür hâle gelebilir; bunlara statik ya da yerleşmiş çizgi denir.

Botulinum toksin, sinirden kasa giden uyarıyı geçici olarak engelleyerek kasın kasılmasını azaltır. Önleyici uygulama düşüncesi buradan doğar: Kas daha az kasılırsa cilt daha az katlanır ve çizginin yerleşmesi gecikebilir. Bu akıl yürütme biyolojik olarak makuldür. Ancak makul olmak ile kanıtlanmış olmak aynı şey değildir. Maddenin nasıl çalıştığı “Botulinum Toksin (Halk Arasında Botoks): Nedir, Kimlere Uygundur, Nelere Dikkat Edilmeli?” yazımızda ayrıntılı olarak anlatılmıştır.

Kanıt ne diyor?

Bu konuda en çok anılan veri, tek yumurta ikizi iki kız kardeşin karşılaştırıldığı bir olgu sunumudur. İkizlerden biri alın ve kaş arası bölgesine 13 yıl boyunca düzenli olarak uygulama yaptırmış, diğeri aynı sürede yalnız iki kez yaptırmıştır. Düzenli uygulama yaptıran ikizde bu bölgelerde dinlenme hâlinde yerleşmiş çizgi görülmemiş, diğerinde görülmüştür. Uygulama yapılmayan yüz bölgeleri ise iki kardeşte benzer biçimde yaşlanmıştır. Aynı ikizlerin sonraki yıllardaki izlemi de yayımlanmıştır.

İkinci tür veri, tekrarlanan uygulamalarla ilgilidir. Kaş arasında dinlenme hâlinde çizgisi bulunan yetişkinlerde yapılan bir çalışmada, dört ay arayla üç kez uygulama yapılan kişilerde bu çizgilerin giderek azaldığı bildirilmiştir. Bu çalışma var olan çizgilerin düzelmesini ölçmüştür; çizgisi olmayan genç kişilerde ileride çizgi oluşup oluşmayacağını değil.

Önleyici kullanımı inceleyen yakın tarihli bir sistematik derleme de benzer bir sonuca varmıştır: Erken uygulamanın kas hareketini azaltarak çizgilerin yerleşmesini geciktirebileceğine dair veriler vardır; ancak çalışmalar birbirinden çok farklıdır ve uzun vadeli etkinlik ile güvenlik henüz tam olarak ortaya konmamıştır.

Bu kanıt neden sınırlı?

• Tek bir ikiz çifti: Bir olgu sunumu, ne kadar çarpıcı olursa olsun, genelleme yapmaya yetmez. İkizlerin güneş görme, sigara, yaşam biçimi ve cilt bakımı alışkanlıkları da farklı olabilir.
• Karşılaştırma grubu eksikliği: Aynı kişileri onlarca yıl boyunca, bir bölümüne uygulama yapıp bir bölümüne yapmayarak izleyen kontrollü çalışmalar yoktur.
• Farklı soru: Çalışmaların çoğu orta yaşta, çizgisi olan kişilerde yapılmıştır. 20'li yaşlarda, çizgisi olmayan birinde başlamanın 40'lı yaşlarda fark yaratıp yaratmadığı doğrudan ölçülmemiştir.
• Çıkar ilişkisi: Bu alandaki çalışmaların bir bölümü ürün üreticilerinin desteğiyle ya da üretici çalışanlarının katılımıyla yapılmıştır; sonuçlar bu gözle okunmalıdır.
• Etki geçicidir: Uygulama bırakıldığında kas hareketi geri döner. Yıllar sonraki görünümü belirleyen tek etken mimik değildir; güneş, genetik ve cildin yapısal değişiklikleri de rol oynar.

Bu nedenle “20'li Yaşlarda Cilt Bakımı ve Medikal Estetik: Neler Gerekli, Neler Gereksiz?” yazımızda da belirttiğimiz gibi, kırışıklık oluşmadan yapılan uygulamanın uzun vadede yarar sağladığı görüşü yaygın olsa da bu konudaki kanıtlar sınırlıdır.

Erken ve sık uygulamanın bilinmeyenleri

Önleyici uygulamayı değerlendirirken yalnız olası yararı değil, belirsizlikleri de hesaba katmak gerekir. Genç yaşta başlayan biri, etkinin sürmesi için uygulamayı yılda birkaç kez ve onlarca yıl boyunca tekrarlamak durumunda kalabilir. Bu kadar uzun süreli kozmetik kullanımın sonuçlarını izleyen çalışmalar çok azdır.

• Etkinin azalması olasılığı: Botulinum toksin bir proteindir ve vücut ona karşı etkisizleştirici antikor geliştirebilir. Bu durumda uygulama zamanla daha az etkili olabilir ya da etkisiz kalabilir. Uzman görüş birliği yayınları, kozmetik kullanımda bunun gerçek sıklığının bilinmediğini ve olduğundan az tahmin ediliyor olabileceğini belirtir. Önemli olan şudur: Aynı madde ileride tıbbi bir nedenle, örneğin bazı kas ve sinir hastalıklarında gerekirse, etkisizlik bir sorun hâline gelebilir.
• Gereksiz işlem: Hiç sorun yaratmayacak ya da yıllar sonra ortaya çıkacak bir çizgi için bugünden işlem yaptırmak, yarar belirsizken her uygulamanın yan etki olasılığını üstlenmek demektir. Geçici göz kapağı ya da kaş düşüklüğü, asimetri ve baş ağrısı gibi yan etkiler genç yaşta da görülebilir.
• Mimik ve ifade: Genç bir yüzde kas hareketinin gereğinden fazla azaltılması yüz ifadesini etkileyebilir.
• Beklenti ve alışkanlık: Erken yaşta başlayan estetik işlemler, yüzdeki olağan değişikliklerin sorun olarak görülmesine ve işlem sayısının artmasına zemin hazırlayabilir.

Olası yan etkiler ve ne zaman hekime başvurulması gerektiği “Botulinum Toksin Sonrası Yan Etkiler: Göz Kapağı Düşmesi, Asimetri, Baş Ağrısı ve Ne Yapılmalı?” yazımızda anlatılmıştır.

Kaç yaşında başlanmalı?

Kozmetik amaçlı botulinum toksin için üzerinde uzlaşılmış bir 'doğru başlangıç yaşı' yoktur. Çalışmalar yetişkinlerde yapılmıştır ve karar takvim yaşına göre değil, kişinin yüzüne göre verilir. Bazı kişilerde güçlü mimik kasları ya da belirgin kaş çatma alışkanlığı nedeniyle çizgiler erken yerleşmeye başlar; bazılarında ise ileri yaşlara kadar belirgin bir çizgi oluşmaz.

Dinlenme hâlinde de görünmeye başlayan bir çizgi için uygulama yaptırmak ile hiçbir çizgi yokken 'ileride olmasın' diye yaptırmak aynı şey değildir. İlki, var olan bir değişikliğe yönelik ve etkisi çalışmalarla gösterilmiş bir uygulamadır. İkincisi ise yararı henüz net olarak gösterilmemiş bir varsayıma dayanır. Kimseye yaşı nedeniyle 'geç kaldınız' ya da 'şimdi başlamalısınız' denemez; bu tür baskı içeren söylemlere temkinli yaklaşmak yerinde olur.

Kanıtı daha güçlü olan: güneş koruması

Cilt yaşlanmasını geciktirmek istiyorsanız, kanıtı en sağlam adım güneşten korunmaktır. Avustralya'da 55 yaşından genç yaklaşık 900 yetişkinle yapılan rastgele kontrollü bir çalışmada, güneş koruyucuyu her gün kullananlarda 4,5 yılın sonunda cilt yaşlanmasında ölçülebilir bir artış saptanmamış; bu grupta cilt yaşlanması, güneş koruyucuyu kendi isteğine göre kullananlara kıyasla belirgin biçimde daha az bulunmuştur.

Bu, önleyici botulinum toksin için elimizde bulunmayan türden bir kanıttır: çok sayıda katılımcı, rastgele dağıtım ve yıllar süren izlem. Güneş koruması yalnız mimik çizgilerini değil, lekeleri, cilt dokusundaki bozulmayı ve cilt kanseri riskini de ilgilendirir. Sigara içmemek, yeterli uyku ve cildi tahriş etmeyen sade bir bakım da bu çerçevenin parçasıdır. 30'lu yaşlar için benzer bir değerlendirme “30'lu Yaşlarda Cilt Bakımı ve Medikal Estetik: İlk Çizgiler, Lekeler ve Doğru Zamanlama” yazımızda yer almaktadır.

Yine de düşünüyorsanız

• Kararı sosyal medyadaki genel önerilere göre değil, yüzünüzü hareket hâlinde ve dinlenirken muayene eden bir hekimle verin.
• Hekiminize 'Bu işlemi yaptırmazsam ne olur?' diye sorun; işlemin gerekli olmadığını söyleyebilen bir hekim güven vericidir.
• Uygulamaların ne sıklıkta tekrarlanacağını ve bu planın yıllar içinde nasıl süreceğini konuşun; aralıkların gereğinden kısa tutulmasını istemeyin.
• Uygulamanın yalnız hekim tarafından, sağlık kuruluşunda ve kaynağı belli ürünle yapıldığından emin olun.
• Gebelik, emzirme, kas ve sinir hastalıkları ile kullandığınız ilaçları mutlaka söyleyin.

Sonuç

Erken yaşta yapılan botulinum toksin uygulamasının ilerideki kırışıklıkları önlediği, kanıtlanmış bir gerçek değil, sınırlı veriyle desteklenen makul bir varsayımdır. Düzenli uygulama yapılan bölgelerde çizgilerin daha az yerleştiğine dair gözlemler vardır; ancak çizgisi olmayan genç bir kişide başlamanın yıllar sonra fark yaratıp yaratmadığı ve onlarca yıl süren kullanımın sonuçları bilinmemektedir. Güneş koruması ise cilt yaşlanmasını geciktirdiği kontrollü bir çalışmayla gösterilmiş bir önlemdir. İşlem kararı, muayene sonrası hekiminizle birlikte ve acele etmeden verilmelidir.