Söylenti: “Güneş kremi D vitamini eksikliği yapar” — Bilim ne diyor?

Kısa cevap: Eldeki kanıta göre hayır. Güneş koruyucular kuramsal olarak ciltte D vitamini üretimini azaltabilir ve laboratuvar koşullarında bunu yaptıkları gösterilmiştir. Ancak insanların gündelik yaşamda ve tatilde güneş koruyucu kullandığı saha çalışmalarında D vitamini düzeyinde anlamlı bir düşüş saptanmamıştır. 2019'da yayımlanan bir sistematik derleme ve uluslararası bir uzman uzlaşısı aynı sonuca varmıştır. Önemli bir çekince, çok yüksek koruma faktörlü ürünlerle yapılmış saha çalışmalarının az olmasıdır. D vitamini eksikliği riskiniz varsa çözüm güneş koruyucuyu bırakmak değil, durumu hekiminizle değerlendirmektir.

Söylenti nereden çıkıyor?

Söylentinin arkasında doğru bir biyoloji bilgisi vardır. Ciltteki bir öncül madde, güneşin UVB ışınlarıyla D vitaminine dönüşür. Güneş yanığına yol açan ışınlar da ağırlıklı olarak UVB'dir. Yani cildi kızartan dalga boyları ile D vitamini üretimini başlatan dalga boyları büyük ölçüde örtüşür. Güneş yanığını önleyen bir ürünün D vitamini üretimini de engellemesi bu yüzden beklenen bir sonuçtur.

Bu beklenti deneylerle de desteklenmiştir. Konuyu ele alan sistematik derlemeye göre, yapay ultraviyole kaynağı kullanılan dört deneysel çalışmada güneş koruyucu, ışığın tetiklediği D vitamini üretimini belirgin biçimde azaltmıştır. Söylenti, bu laboratuvar bulgusunun gündelik yaşama doğrudan taşınmasından doğar.

Gerçek yaşam çalışmaları ne gösterdi?

Aynı sistematik derleme, 2017 sonuna kadar yayımlanmış çalışmaları taramış; dört deneysel çalışmanın yanında üç saha çalışmasını (ikisi rastgele kontrollü) ve 69 gözlemsel çalışmayı incelemiştir. Rastgele kontrollü saha çalışmalarında günlük güneş koruyucu kullanımının D vitamini düzeyine etkisi bulunmamıştır. Gözlemsel çalışmaların çoğunda ya bir ilişki görülmemiş ya da güneş koruyucu kullandığını söyleyenlerde D vitamini düzeyi daha yüksek bulunmuştur. Bu son bulgu şaşırtıcı görünse de açıklaması basittir: Güneş koruyucu kullananlar çoğu zaman dışarıda daha fazla vakit geçiren kişilerdir.

Bu saha çalışmalarından biri Avustralya'da yapılmıştır. Kırk yaş ve üzerindeki 113 kişi bir yaz boyunca her gün ya geniş spektrumlu bir güneş koruyucu ya da etken madde içermeyen bir krem kullanmış; kimin hangisini kullandığını ne katılımcılar ne araştırmacılar bilmiştir. Yaz sonunda D vitamini düzeyi iki grupta da benzer ölçüde yükselmiş, yetmiş yaşın üzerindekiler dahil hiç kimsenin değeri olağan aralığın dışına çıkmamıştır.

Daha yeni bir çalışmada gönüllüler, ultraviyole indeksinin çok yüksek olduğu bir bölgede bir hafta tatil yapmış; bir bölümüne güneş koruyucu verilmiş ve yeterli kalınlıkta nasıl sürüleceği öğretilmiştir. Koruyucuyu önerildiği gibi kullananlar güneş yanığı olmamış, buna karşın kandaki D vitamini düzeyleri anlamlı biçimde yükselmiştir. Koruyucuyu kendi alışkanlığına göre kullanan grupta artış daha fazlaydı, ancak bu grupta güneş yanığı da görülmüştür.

Endokrinoloji, dermatoloji, fotobiyoloji ve epidemiyoloji alanlarından on üç uzmanın oluşturduğu uluslararası bir kurul da yayınları gözden geçirerek şu uzlaşıya varmıştır: Günlük kullanım ve açık hava etkinlikleri için sürülen güneş koruyucular, sağlıklı kişilerde D vitamini durumunu bozmaz.

Kanıtın sınırlarını da bilmek gerekir. Saha çalışmalarında kullanılan ürünler orta düzeyde koruma faktörlüydü; günümüzde yaygın olarak önerilen çok yüksek koruma faktörlü ürünlerle yapılmış benzer çalışma azdır ve derlemenin yazarları bunu açıkça belirtir. Ayrıca uzman uzlaşısının ve tatil çalışmasının bazı yazarları kozmetik sektöründe çalışmaktadır. Sonuç bu nedenle 'kesinlikle etkilemez' değil, 'gerçek yaşamda anlamlı bir düşüş gösterilmemiştir' biçiminde okunmalıdır.

Kuramda düşürmesi gerekirken pratikte neden düşürmüyor?

• Ürün ince sürülür: Koruma faktörü, laboratuvarda belirli ve kalın bir tabakayla ölçülür. İnsanlar gündelik yaşamda çoğunlukla bundan daha az ürün kullanır; gerçek koruma etiketteki değerin altında kalır.
• Bazı bölgeler açıkta kalır: Kulaklar, ense, el sırtı, saç çizgisi gibi bölgeler çoğu zaman atlanır; kollar ve bacaklar her gün ürün sürülen bölgeler değildir.
• Yenileme aksar: Ter, su ve sürtünmeyle ürün azalır; gün içinde yenilenmediğinde koruma düşer.
• Hiçbir koruyucu ışınların tamamını kesmez: Doğru kullanılan bir ürün bile UVB'nin küçük bir bölümünü geçirir. Tatil çalışması, güneş yanığını önleyecek kalınlıkta sürülen koruyucuyla bile D vitamini üretiminin sürdüğünü göstermiştir.
• Kullanım dışarıda geçen süreyle birlikte artar: Güneş koruyucu çoğunlukla güneşte uzun kalınacak günlerde sürülür; toplam maruziyet yine de yüksektir.

Bu maddeler güneş koruyucuyu özensiz kullanmanın bir yararı olduğu anlamına gelmez. İnce sürmek ve yenilememek güneş yanığı, lekelenme ve cilt kanseri riskine karşı korumayı da azaltır. Doğru miktar, yenileme aralığı ve ürün seçimi “Güneş Koruyucu Rehberi” yazımızda anlatılmıştır.

D vitamini için güneşlenmek gerekir mi?

Amerikan Dermatoloji Akademisi, D vitaminini güneşe çıkarak ya da solaryumla elde etmeyi önermez. Gerekçesi şudur: Ultraviyole ışınlar cilt kanseri riskini artırır ve cilt kanseri riskini yükseltmeden yeterli D vitamini üretimini sağlayan güvenli bir maruziyet düzeyi tanımlanmamıştır. Akademi, sağlıklı erişkinlerin D vitaminini doğal olarak D vitamini içeren ve D vitaminiyle zenginleştirilmiş besinlerden almasını önerir.

Bu, güneşten tümüyle kaçınmak gerektiği anlamına gelmez. Gündelik yaşamda, koruyucu kullanılsa bile cilt bir miktar ultraviyole ışın alır. Kastedilen, D vitamini elde etmek amacıyla bilerek korunmasız güneşlenmenin ya da güneş koruyucuyu bırakmanın önerilmediğidir. Güneş ışınlarının cilt yaşlanmasındaki ve lekelenmedeki payı için “Söylenti: Kışın ve bulutlu havada güneş kremi gerekmez — Bilim ne diyor?” yazımıza bakabilirsiniz.

Mevsim ve coğrafya da önemlidir. Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti, kendi ülkesi için sonbahar ve kış aylarında güneş ışığının D vitamini üretimine yetecek kadar güçlü olmadığını, bu dönemde D vitamininin besinlerden ya da takviyeden alınması gerektiğini belirtir. Yani kışın D vitamini düşüklüğünün başlıca nedeni güneş koruyucu değil, güneşin kendisidir. Bu bilgi Birleşik Krallık'ın enlemi için geçerlidir; daha güneydeki bölgelerde tablo farklı olabilir.

Kimlerde D vitamini eksikliği riski daha yüksek?

D vitamini düzeyini güneş koruyucudan çok daha güçlü biçimde etkileyen etkenler vardır. Sağlık kurumlarının öne çıkardığı gruplar şunlardır:

• Dışarıya nadiren çıkanlar: Eve bağımlı ya da bakım kurumunda yaşayan kişiler
• Dışarıda cildinin büyük bölümünü giysiyle örtenler
• Koyu tenli kişiler: Ciltteki pigment, D vitamini üretimi için gereken ışığın bir bölümünü süzer
• Bebekler ve küçük çocuklar: Bu yaş grubu için takviye kararı çocuk hekimine aittir
• Işığa duyarlılık hastalığı olanlar: Bu kişiler yüksek koruma faktörlü ürün, koruyucu giysi ve gölgeyi birlikte kullandıkları için uzman uzlaşısı bu grupta D vitamini düzeyinin izlenmesini ve gerekirse takviyeyi önerir

Uzman uzlaşısı, D vitamini düzeyine herkesin değil, eksiklik riski taşıyanların baktırmasını önerir. Bu gruplardan birindeyseniz ya da uzun süredir yorgunluk, kemik ve kas ağrısı gibi yakınmalarınız varsa, bunu hekiminize söyleyin; tetkik gerekip gerekmediğine hekiminiz karar verir.

Eksiklik riski varsa çözüm nedir?

Çözüm, cildi korunmasız bırakmak değildir. D vitamini yağlı balıklarda, yumurta sarısında ve D vitaminiyle zenginleştirilmiş besinlerde bulunur; ancak yalnız beslenmeyle yeterli düzeye ulaşmak her zaman kolay olmaz. Bu durumda hekiminiz takviye önerebilir.

• Takviyeye, dozuna ve süresine hekiminiz karar verir. D vitamini yağda çözünen bir vitamindir ve uzun süre gereğinden fazla alınması zararlı olabilir.
• Kan düzeyinize bakılmadan, tanıdık önerisiyle yüksek dozlu ürünlere başlamayın.
• Gebeyseniz, emziriyorsanız, böbrek hastalığınız varsa ya da düzenli ilaç kullanıyorsanız takviyeyi mutlaka hekiminizle konuşun.
• Solaryum D vitamini kaynağı olarak önerilmez.

Medikal estetik işlem sonrası neden ayrıca önemli?

Bu söylentinin en çok zarar verdiği durum, tam da güneş korumasının en gerekli olduğu dönemdir. Lazer, kimyasal peeling, mikroiğneleme ve benzeri işlemlerden sonra cilt ultraviyole ışınlara daha duyarlıdır. Bu dönemde korunmasız güneş, özellikle koyu tenlerde ve lekelenmeye yatkın kişilerde işlem sonrası renk koyulaşması riskini artırır. Ayrıntılar “Lazer ve IPL Sonrası Yanık ve Leke” ve “Koyu ve Esmer Tenlerde Lazer, IPL ve Kimyasal Peeling” yazılarımızda yer alır.

Melazmada güneş koruması tedavinin temelidir; koruyucuyu bırakmak lekelerin koyulaşmasına ve tedavinin boşa gitmesine yol açabilir. Bu konu “Ciltte Leke ve Melazma” yazımızda ele alınmıştır. Leke için lazer düşünenler “Leke Lazerleri”, retinoid içeren ürün kullananlar ise “Retinoid Rehberi” yazımızda güneş korumasıyla ilgili bölümlere bakabilir. İşlem sonrası genel ilkeler “Medikal Estetik İşlem Sonrası Bakım” yazımızdadır.

İşlem sonrası dönemde D vitamini kaygısıyla güneş koruyucuyu bırakmak yerine, kaygınızı hekiminize iletin. Gerekirse D vitamini düzeyiniz ayrıca değerlendirilir; iki konu birbirinin alternatifi değildir.

Sonuç

Güneş koruyucunun D vitamini üretimini azaltabileceği kuramsal olarak doğrudur ve laboratuvarda gösterilmiştir. Ancak insanların ürünü gerçekte nasıl kullandığını inceleyen çalışmalar, günlük kullanımın D vitamini düzeyini anlamlı biçimde düşürdüğünü göstermemiştir. Çok yüksek koruma faktörlü ürünler için veri sınırlıdır; bu belirsizlik güneş korumasını bırakmak için değil, risk grubundaysanız D vitamini düzeyinizi hekiminizle konuşmak için bir nedendir. D vitamini için güneşlenmek önerilmez; eksiklik varsa çözüm beslenme ve hekimin uygun gördüğü takviyedir.