Çatlaklar (Stria): Neden Olur, Kırmızı ve Beyaz Çatlak Farkı, Hangi Yöntemin Kanıtı Var?

Çatlak (stria) nedir?

Çatlak, derinin orta tabakasında (dermis) bulunan ve deriye sağlamlık ile esneklik veren kolajen ve elastin liflerinin yırtılması sonucu oluşan bir iz türüdür. Deri hızla gerildiğinde ya da küçüldüğünde bu lifler zarar görür; iyileşme sırasında çizgi biçiminde izler ortaya çıkar. En sık karın, göğüsler, kalça, uyluk, bel, sırt ve kolların üst bölümünde görülür.

Çatlaklar tıbbi açıdan zararsızdır ve bulaşıcı değildir. Çok yaygındır: gebelikte ortaya çıkan çatlakların kadınların yarısından fazlasında görüldüğü bildirilmektedir. Tedavi istemek tamamen kişisel bir tercihtir; çatlak bir bakım eksikliğinin ya da ihmalin göstergesi değildir.

Çatlaklar neden olur?

Çatlak oluşumunda derinin mekanik olarak gerilmesi kadar hormonlar ve kalıtsal yatkınlık da rol oynar. Aynı kiloyu alan iki kişiden birinde çatlak oluşup diğerinde oluşmaması bu yüzdendir. Başlıca nedenler şunlardır:

• Gebelik: Özellikle son aylarda karın, göğüs ve uyluklarda görülür.
• Ergenlikte hızlı boy uzaması: Genç erkeklerde sırtta yatay çizgiler, genç kızlarda kalça ve uyluklarda çatlaklar sık görülür ve çoğu zaman kendiliğinden solar.
• Hızlı kilo alma ya da hızlı kilo verme
• Kas kütlesinin kısa sürede artması (yoğun ağırlık çalışması)
• Uzun süreli kortizon kullanımı: Güçlü kortizonlu kremlerin aynı bölgeye uzun süre sürülmesi ya da ağızdan uzun süre kortizon kullanılması deriyi inceltir ve çatlağa yol açabilir.
• Aile öyküsü: Yakın akrabalarında çatlak olan kişilerde olasılık daha yüksektir.

Kortizonlu krem kullanırken çatlak fark ederseniz ilacı kendi başınıza kesmeyin; reçeteyi yazan hekime haber verin. Tedavinin nasıl sürdürüleceğine hekiminiz karar verir.

Çatlak ne zaman altta yatan bir hastalığı düşündürür?

Çatlakların büyük çoğunluğunun arkasında bir hastalık yoktur. Seyrek olarak, vücutta kortizol hormonunun fazlalığı (Cushing sendromu) ya da bağ dokusunu etkileyen bazı kalıtsal durumlar (örneğin Marfan sendromu) çatlaklarla kendini gösterebilir. Aşağıdaki durumlarda bir hekime başvurmanız önerilir:

Bu belirtiler tek başına bir tanı anlamına gelmez; değerlendirme muayene ve gerekirse tahlillerle yapılır.

Kırmızı çatlak ile beyaz çatlak arasındaki fark nedir?

Çatlaklar zaman içinde evre değiştirir. Hangi evrede olduğunuz, hangi yöntemin denenebileceğini ve ne kadar değişiklik bekleyebileceğinizi doğrudan etkiler.

Kırmızı çatlakların kendiliğinden solması bir iyileşme değil, evre değişimidir: renk açılır ama iz yerinde kalır. Bu nedenle bir yöntemin çatlağı 'geçirdiği' izlenimi, bazen yalnızca doğal solmanın sonucudur. Çalışmalarda yöntemlerin plasebo ile karşılaştırılması bu yüzden önemlidir.

Çatlak kremleri ve yağlar çatlağı önler mi?

Çatlak önleme amacıyla satılan çok sayıda krem, yağ ve losyon vardır. Gebelikte çatlak önlemeye yönelik sürülen ürünleri inceleyen bir Cochrane derlemesi, altı çalışmada toplam 800 kadının verisini değerlendirmiş ve bu ürünlerden herhangi birinin çatlak oluşumunu önlediğini gösteren yüksek kaliteli kanıt bulamamıştır. Etken madde içeren ürünleri kullananlar ile plasebo kullanan ya da hiçbir şey kullanmayanlar arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark saptanmamıştır.

• Kakao yağı, zeytinyağı, badem yağı ve E vitamini: Çalışmalarda çatlağı önlemediği ve mevcut çatlağı soldurmadığı görülmüştür.
• Centella asiatica özü ya da hyaluronik asit içeren ürünler: Bazı küçük çalışmalarda önleyici bir etki bildirilmiştir; ancak kanıt sınırlıdır ve sonuçlar kesin değildir.
• Nemlendirme: Gerilen derideki kuruluk ve kaşıntıyı azaltabilir. Bu bir rahatlama sağlar; çatlağın oluşmasını engelleyeceği beklenmemelidir.
• Bronzlaşma: Çatlağı gidermez; çatlak dokusu bronzlaşmadığı için renk farkı daha da belirginleşebilir. Bronzlaştırıcı losyonlar ise renk farkını geçici olarak gizleyebilir.

Önleme her zaman mümkün değildir. Kilonun olabildiğince dengeli seyretmesi çatlak olasılığını azaltabilen, bilinen tek genel yaklaşımdır; gebelikteki kilo artışının ne kadar olması gerektiği ise gebeliğinizi izleyen hekimle konuşulmalıdır. Gebelik dönemine ilişkin ayrıntılar için “Gebelik ve Emzirmede Medikal Estetik” yazısına bakabilirsiniz.

Hangi yöntemlerin kanıtı var?

Çatlak tedavisini inceleyen derlemelerin ortak sonucu şudur: Çok sayıda yöntem denenmiştir, bir kısmı görünümü azaltabilir, ancak hiçbiri çatlağı tümüyle ortadan kaldırmaz ve güçlü kanıt azdır. Çalışmaların çoğu küçüktür, kısa sürelidir ve farklı ölçütler kullanır.

Tretinoin reçeteli bir ilaçtır; kullanılıp kullanılmayacağına, ne sıklıkta ve ne kadar süre uygulanacağına hekiminiz karar verir. Gebelikte kullanılmaz; emzirme döneminde ve gebelik planlayanlarda da hekime danışılmadan kullanılmamalıdır. Kozmetik ürünlerdeki retinol için de aynı ihtiyat geçerlidir.

Hekimin uyguladığı işlemlerin genel olarak kremlerden daha etkili olduğu kabul edilir; yine de beklenen sonuç çatlağın silinmesi değil, daha az fark edilir hâle gelmesidir. İşlemlerin ayrıntıları için “Fraksiyonel Lazer”, “Mikroiğneleme” ve “Radyofrekans ile Cilt Sıkılaştırma ve İğneli Radyofrekans” yazılarına bakabilirsiniz. Esmer ve koyu tenlerde lazer sonrası leke riski daha yüksek olduğundan “Koyu ve Esmer Tenlerde Lazer, IPL ve Kimyasal Peeling” yazısı da yol gösterici olabilir.

İşlemlerin riskleri nelerdir?

Çatlak zararsız bir durum olduğu için, seçilen yöntemin risklerinin beklenen yarardan büyük olmaması gerekir. Lazer ve iğneli uygulamalardan sonra kızarıklık ve şişlik sık görülür ve çoğunlukla günler içinde geçer. Daha seyrek olarak renk koyulaşması ya da açılması, yanık, enfeksiyon ve iz gelişebilir. Kabarık yara izine yatkın kişilerde cildi yaralayan işlemler ayrıca değerlendirilmelidir; bu konuda “Yara İzi ve Keloid” yazısına bakabilirsiniz.

Çatlak tedavisinde genellikle birden çok seans gerekir ve sonuçlar yavaş ortaya çıkar. Tek seansta çatlağı sildiğini ya da kesin sonuç verdiğini öne süren uygulamalara temkinli yaklaşın.

Çatlaklar tamamen yok olur mu?

Hayır. Çatlak bir iz türüdür ve bugün bilinen hiçbir krem, cihaz ya da işlem onu tümüyle ortadan kaldırmaz. Gerçekçi hedef, rengin çevre deriye yaklaşması ve yüzeydeki çöküklüğün bir miktar azalmasıdır. Değişimin derecesi çatlağın yaşına, genişliğine, bulunduğu bölgeye ve ten rengine göre değişir.

• Yeni çatlaklar zaman içinde kendiliğinden de solar; hiçbir şey yapılmasa bile yıllar içinde daha az dikkat çeker.
• Tedaviye en uygun dönem genellikle çatlağın henüz kırmızı olduğu dönemdir.
• Eski, beyaz çatlaklarda kremlerden belirgin bir değişiklik beklenmemelidir.
• İşlemlerle elde edilen düzelme ılımlıdır; fotoğraflarda görülen çarpıcı farklar ışık ve açı farkından da kaynaklanabilir.
• Kilo değişimleri ya da yeni bir gebelikle yeni çatlaklar oluşabilir.

Çatlaklar yüzünden kendinizi sürekli kötü hissediyor, giyiminizi ya da sosyal yaşamınızı buna göre kısıtlıyorsanız bunu hekiminizle açıkça konuşmanız yararlı olur. Bu konuda “Beden Algısı ve Estetik İşlemler” yazısı da yardımcı olabilir.