İşığa həssaslıq yaradan dərmanlar: lazer, IPL və pilinqdən əvvəl

İşığa həssaslıq nədir?

İşığa həssaslıq (fotosensitivlik) dəridə olan maddənin işıqla qarşılıqlı təsirə girərək normalda zərər verməyəcək qədər günəşdə belə reaksiya yaratmasıdır. Bu maddə ağızdan qəbul edilən və ya dəriyə çəkilən dərman, bitki mənşəli məhsul, ətir və ya dəriyə düşmüş bitki şirəsi ola bilər. Reaksiyaların çoxu günəşin ultrabənövşəyi şüalarının UVA hissəsi ilə bağlıdır; bəzi maddələrdə görünən işıq da rol oynaya bilər.

İşığa həssaslıq yaradan dərmanı qəbul edən hər kəsdə reaksiya yaranmır. Reaksiyanın ortaya çıxması dərmanın növündən, qəbul edilən miqdardan, işığın şiddətindən və müddətindən, həmçinin insanın dəri xüsusiyyətlərindən asılıdır.

Fototoksik və fotoallergik reaksiya arasında fərq nədir?

İki mənzərə arasında üst-üstə düşmə ola bilər və fərqi həkim müəyyən edir. Sizin üçün vacib olan, istifadə etdiyiniz məhsulla birlikdə günəşdə qeyri-adi yanıq və ya qaşınan səpgi hiss etdikdə bunu həkiminizə bildirməyinizdir.

Hansı dərmanlar işığa həssaslıq yarada bilər?

Aşağıdakı qruplar və təsiredici maddələr mənbələrdə tez-tez adı çəkilən nümunələrdir; siyahı tam deyil. Eyni qrupdakı hər dərman eyni dərəcədə təsir etmir. İstifadə etdiyiniz dərmanın işığa həssaslıq yaradıb-yaratmadığını həkiminizdən və ya əczaçınızdan soruşa, təlimatını oxuya bilərsiniz.

• Tetrasiklin qrupu antibiotiklər (məsələn, doksisiklin): akne və rozasea müalicəsində də uzun müddət istifadə oluna bilər.
• Ftorxinolon qrupu antibiotiklər.
• Bəzi sidikqovucu dərmanlar (diuretiklər), məsələn, hidroxlorotiazid; təzyiq dərmanlarının tərkibində kombinə şəkildə də ola bilər.
• Bəzi qeyri-steroid ağrıkəsicilər və iltihab əleyhinə dərmanlar (məsələn, naproksen, piroksikam); bunların bəziləri dəriyə çəkilən gel formasındadır.
• Ürək ritmi dərmanı amiodaron.
• Bəzi göbələk əleyhinə dərmanlar, məsələn, vorikonazol.
• Retinoidlər: ağızdan qəbul edilən akne dərmanı izotretinoin və dəriyə çəkilən retinoidlər.
• Bitki mənşəli məhsullar: dazıotu (St John’s wort) tərkibli çaylar, kapsullar və yağlar.

Ağızdan izotretinoin qəbul edərkən və ya onu yenicə dayandırmışkən prosedur etdirmək məsələsi ayrıca qiymətləndirmə tələb edir; bunun üçün “Dərman qəbul edənlərdə və xroniki xəstəlikdə tibbi estetika” və “Aktiv aknedə tibbi estetika” yazılarımıza baxa bilərsiniz. Dəriyə çəkilən retinoidlərin istifadəsi “Retinoid bələdçisi” yazımızda izah olunub.

Dazıotunun daha bir əhəmiyyəti var: Yalnız işığa həssaslıq yaratmaqla qalmır, bir çox dərmanın təsirini dəyişə bilər. Bitki mənşəli məhsulları dərman saymayan çox insan bunu həkimə deməyi unudur.

Bitkilər də işığa həssaslıq yaradırmı? (Fitofotodermatit)

Bəli. Bəzi bitkilərdə olan furokumarin adlı maddələr dəriyə düşdükdən sonra günəş görərsə, fitofotodermatit adlanan yanıq reaksiyası yarana bilər. Bu allergiya deyil, birbaşa zərər şəklində reaksiyadır. Tez-tez adı çəkilən nümunələr laym və limon şirəsi, əncir ağacının yarpağı və şirəsi, kərəviz, pasternak və berqamot yağı tərkibli bəzi ətirlərdir; siyahı tam deyil.

Reaksiya adətən günəşdən bir–iki gün sonra qızartı, yanma və bəzən qabarcıqla başlayır. Çox vaxt meyvə şirəsinin damladığı və ya sıçradığı yerlərdə xətt, damcı və ya barmaq izi şəklində görünür. Sağalarkən geridə aylarla davam edə bilən qəhvəyi ləkələr qala bilər; tünd dəridə bu ləkələr daha qabarıq ola bilər.

Bu mövzunun tibbi estetika ilə əlaqəsi belədir: Prosedurdan əvvəlki günlərdə günəşdə limonlu içki hazırlamaq və ya ətir vurulmuş boyun nahiyəsinin günəş görməsi həm prosedur ediləcək dəridə reaksiya başlada, həm də sonradan yaranan ləkələrin səbəbini çaşdıra bilər.

Lazer, IPL və pilinqdən əvvəl niyə vacibdir?

Lazer və IPL dəriyə işıq enerjisi verir; kimyəvi pilinq isə işıqdan istifadə etmir, amma dərinin üst qatını nazikləşdirir və prosedurdan sonrakı həftələrdə dərini günəşə qarşı daha qorunmasız qoyur. İşığa həssaslıq yaradan dərman qəbul edən insanda prosedur zamanı və ya ondan sonra gözləniləndən güclü qızartı, yanıq, qabarcıq və xüsusilə ləkə yarana biləcəyi düşünülür. Buna görə həkimlər prosedurdan əvvəl dərman və qida əlavələrinin istifadəsini ətraflı soruşur.

İşıq mənbələri bir-birindən fərqlənir. Lazerlərin çoxu tək dalğa uzunluğunda işləyir və bu dalğa uzunluqları əsasən görünən işıq və infraqırmızı aralığındadır. IPL isə filtrlərlə məhdudlaşdırılan geniş işıq aralığından istifadə edir. İşığa həssaslıq yaradan dərmanların çoxu isə UVA ilə aktivləşir. Buna görə dərmanın günəşdə reaksiya yaratması hər lazer və ya IPL tətbiqində eyni riski daşıdığı demək deyil; qiymətləndirmə cihaza və dərmana görə aparılır.

Prosedurdan sonrakı həftələr də vacibdir. Prosedur edilmiş dəri onsuz da həssasdır; bu dövrdə işığa həssaslıq yaradan dərmanla birlikdə günəş görmək ləkə riskini artıra bilər. Lazer və IPL-dən sonra ləkə və yanıqlar barədə “Lazer və IPL-dən sonra yanıq və ləkə” yazımıza, tünd dəriyə xas tədbirlər üçün “Tünd və qarabuğdayı dəridə lazer, IPL və kimyəvi pilinq” yazımıza baxa bilərsiniz.

Həkim nə edə bilər?

Həkim qəbul etdiyiniz dərmanın növünə, nə qədər müddətdir qəbul etdiyinizə, planlaşdırılan prosedura və dəri tipinizə görə qərar verir. Seçimlər arasında proseduru qısamüddətli dərman müalicəsi bitənə qədər təxirə salmaq, daha aşağı enerji ilə başlamaq, fərqli üsul seçmək və ya əvvəlcə kiçik sahədə sınaq tətbiqi aparmaq var. Uzunmüddətli qəbul edilən və dayandırılmamalı olan dərmanlarda dərmanı yazan həkimlə danışılaraq birgə qərar verilə bilər.

Sınaq tətbiqi (test atışı) prosedurun kiçik və gözə çarpmayan sahədə edilib nəticənin bir neçə gün izlənməsidir. Riski sıfıra endirmir, lakin gözlənilməz reaksiyanı erkən görməyə kömək edə bilər.

Prosedurdan əvvəl nə etməlisiniz?

1. Qəbul etdiyiniz bütün dərmanların siyahısını hazırlayın: reseptli dərmanlar, reseptsiz ağrıkəsicilər, dəriyə çəkilən kremlər və gellər, vitaminlər, bitki çayları və kapsullar.
2. Son həftələrdə başlayıb bitirdiyiniz qısamüddətli dərmanları da (məsələn, antibiotik kursu) yazın.
3. Əvvəllər günəşdə qeyri-adi yanıq, qaşınan səpgi və ya ləkə yaşamısınızsa, bunu deyin.
4. Həkiminiz təxirə salmağı və ya sınaq tətbiqini təklif edərsə, bunu maneə deyil, təhlükəsizlik tədbiri kimi qəbul edin.
5. Dərmanla bağlı dəyişiklik lazımdırsa, dərmanı yazan həkiminizlə məsləhətləşin; proseduru edəcək həkimə də bu görüşün nəticəsini bildirin.
6. Prosedurdan əvvəlki və sonrakı həftələrdə günəşdən ciddi qoruna biləcəyiniz dövrü seçin; limon, laym, əncir kimi bitkilərlə təmasdan sonra dərini yuyun.

Prosedurdan sonra günəşdən qorunma

İşığa həssaslıq yaradan dərman qəbul edirsinizsə, prosedurdan sonrakı dövrdə günəşdən qorunma daha da əhəmiyyət qazanır. Kölgə, enli kənarlı şlyapa, örtən geyim və həkiminizin tövsiyə etdiyi günəşdən qoruyucu krem birlikdə istifadə olunur. Prosedur edilmiş dəriyə günəşdən qoruyucu kremin nə vaxt çəkiləcəyini həkiminiz deyir. Məhsul seçimi və çəkiləcək miqdar üçün “Günəşdən qoruyucu krem bələdçisi” yazımıza baxa bilərsiniz.

Hansı əlamətlər normaldır, hansıları həkim və ya təcili yardım tələb edir?

Bu cədvəl ümumi istiqamət verir, diaqnoz qoymur. Əmin deyilsinizsə, proseduru edən həkiminizə zəng edin.

Nələri etməməlisiniz?

• Prosedur etdirmək üçün reseptli dərmanınızı özbaşına dayandırmayın və ya azaltmayın.
• Bitki çaylarını, kapsulları və ya yağları təbii olduqlarını düşünərək həkimə deməmiş keçməyin.
• İşığa həssaslıq yaradan dərman qəbul edərkən prosedurdan əvvəl və sonra günəşlənməyin, solyariyə girməyin.
• Prosedur nahiyəsinə günəşdə limon, laym və ya berqamot tərkibli ətir çəkməyin.
• Günəşdə yaranan qabarcıqları partlatmayın, qabıqları qoparmayın.
• Əvvəllər günəşdə reaksiya yaşadığınız dərmanı həkimə demədən yenidən istifadə etməyin.

Sübutların məhdudluğu: İşığa həssaslıq yaradan dərmanların lazer və IPL ağırlaşmaları riskini həqiqətən artırıb-artırmadığına dair sübutlar məhduddur. Bu mövzudakı ədəbiyyatı araşdıran bir icmal dərman qəbul edənlərdə lazerdən sonra ağırlaşma bildirən nəşr tapmayıb və tövsiyələrin böyük ölçüdə dərmanın aktivləşdiyi dalğa uzunluğuna əsaslanan nəzəri qiymətləndirmələrə və təcrübəyə söykəndiyini qeyd edib. Hansı dərmanın işığa həssaslıq yaratdığına dair məlumatların xeyli hissəsi də klinik hal bildirişlərinə əsaslanır. Buna görə klinikalar arasında yanaşma fərqləri ola bilər və sizə fərdi risk faizi deyilə bilməz. Bu səhifə ümumi məlumat xarakterlidir və müayinəni əvəz etmir.