Retinoid bələdçisi: retinol, tretinoin və adapalen nədir, necə başlamalı, kimlər istifadə etməməlidir?

Retinoid nədir?

Retinoid A vitaminindən törəyən və ya ona bənzər təsir göstərən maddələrin ümumi adıdır. Dəriyə çəkilən retinoidlər dəri hüceyrələrinin yenilənmə sürətini artırır və məsamələrin tıxanmasını azaldır; bəziləri üçün dəridə kollagen istehsalını dəstəklədiyinə dair məlumatlar da var. Buna görə həm akne müalicəsində, həm də günəşin zədələməsi ilə bağlı dəri dəyişikliklərində istifadə olunurlar.

Bu yazı yalnız dəriyə çəkilən retinoidlərdən bəhs edir. Ağızdan qəbul edilən izotretinoin təsiri və riskləri baxımından çox fərqli, yalnız həkim nəzarəti ilə istifadə olunan ayrıca dərmandır; yazının sonunda qısaca toxunuruq.

Retinoidlər ailəsi: retinol, retinaldehid, adapalen, tretinoin, tazaroten

Retinoidlərin hamısı eyni güclü deyil. Bəziləri kosmetik məhsullarda olur, bəziləri isə dərmandır. Hansı maddənin reseptsiz, hansının reseptlə satıldığı ölkədən ölkəyə dəyişir; aşağıdakı cədvəl ümumi çərçivə verir.

Bu siyahıdan başqa, akne üçün hazırlanmış daha yeni reseptli retinoidlər də var. Kosmetik məhsulların etiketində retinolun faizi həmişə göstərilmir; bu, məhsulları bir-biri ilə müqayisə etməyi çətinləşdirir. Məhsulun dərman, yoxsa kosmetik vasitə olduğunu, ölkənizdəki satış şərtini və sizə uyğun olub-olmadığını həkiminizdən və ya əczaçınızdan soruşa bilərsiniz.

Retinoidlərin nəyə sübutu var?

• Akne: Amerika Dermatologiya Akademiyasının 2024-cü il akne təlimatı dəriyə çəkilən retinoidləri güclü tövsiyə səviyyəsində olan müalicələr sırasına aid edir. Retinoidlər çox vaxt təkbaşına deyil, digər təsiredici maddələrlə birlikdə planlaşdırılır; təlimat fərqli təsir mexanizmi olan dəriyə çəkilən müalicələrin birləşdirilməsini yaxşı praktika kimi göstərir. Akne müalicəsini həkim təyin edir.
• Günəşin zədələməsi və incə xətlər: mövzuya həsr olunmuş icmala görə bir çox retinoid günəşdən zədələnmiş dəridə həm klinik, həm də mikroskopik səviyyədə yaxşılaşma göstərib; bunlar arasında tretinoin ən çox öyrəniləni və ehtimal ki, ən güclüsüdür. Tədqiqatların çoxu günəşdən zədələnmiş dəridə aparılıb.
• Retinol və retinaldehid: daha az qıcıqlandırdıqları bildirilir; lakin onlar haqqında sübutlar tretinoinə nisbətən daha məhduddur.
• Məsamələrin görünüşü, ləkələr və yeni strialar: bu sahələrdə məlumatlar daha azdır və nəticələr dəyişkəndir. Ətraflı məlumat “Genişlənmiş məsamələr” və “Strialar (dəridə çatlar)” yazılarımızdadır.

Gözləntini düzgün qurmaq vacibdir. Retinoidlərin təsiri həftələr ərzində deyil, aylar ərzində və yavaş-yavaş üzə çıxır. Gözlənilə bilən incə xətlərdə və dərinin toxumasında mülayim yaxşılaşmadır; heç bir krem dərin xətləri, büküşləri və ya sallanmanı aradan qaldırmır. Müxtəlif xətt növləri və üsullar üçün “Qırışlar” yazımıza baxa bilərsiniz.

Retinoidə necə başlamalı?

Aşağıdakılar ümumi prinsiplərdir. Reseptli məhsul istifadə edirsinizsə, həkiminizin göstərişi, reseptsiz məhsul istifadə edirsinizsə, məhsulun istifadə təlimatı əsasdır.

• Əvvəlcə məsləhətləşin: dermatoloji mənbələr retinol tərkibli məhsula başlamazdan əvvəl onun dərinizə uyğun olub-olmadığını dermatoloqdan soruşmağı tövsiyə edir. Nəzərəçarpan qızartısı, quruluğu və ya dəri allergiyası olan şəxslər yaxşı namizəd olmaya bilər; qızartı rozaseaya (çəhrayı sızanağa) işarə edə bilər və bu vəziyyətin müalicəsi fərqlidir.
• Yavaş başlayın: dermatoloji mənbələr daha yüngül məhsulla, seyrək fasilələrlə (məsələn, gündaşırı axşamlar) başlamağı və dəri öyrəşdikcə tezliyi artırmağı tövsiyə edir. Bu addımı ötürmək qıcıqlanmaya səbəb ola bilər.
• Axşam istifadə edin: retinoidlər dərini günəşə həssas edə bildiyi üçün axşam istifadə edilməsi tövsiyə olunur.
• Nəmləndirin: nəmləndiricidən istifadə quruluğu və soyulmanı azaltmağa kömək edir.
• Bir dəfəyə bir yenilik: retinoidə başlayarkən turşu tərkibli məhsulları, pilinq təsirli məhsulları və qıcıqlandıra biləcək digər inqrediyentləri eyni vaxtda əlavə etməyin; hansıların birlikdə istifadə edilə biləcəyini həkiminizdən soruşun.
• Həssas nahiyələrə diqqət: göz ətrafı, burun kənarları və dodaq kənarları daha asan qıcıqlanır.
• Səbirli olun: nəticə görmək aylar çəkə bilər; daha çox və ya daha tez-tez çəkmək təsiri sürətləndirmir, qıcıqlanmanı artırır.

Retinoid qıcıqlanması, yoxsa allergiya?

Retinoidə başlayan bir çox insanda ilk həftələrdə qızartı, quruluq, pulcuqlanma, gərginlik və sancma olur. İcmallar yanma, pulcuqlanma və dəri iltihabı kimi qıcıqlanma reaksiyalarının retinoidlərin istifadəsini məhdudlaşdıran əsas problem olduğunu, bunun tretinoin və tazarotendə daha qabarıq olduğunu qeyd edir. Bu mənzərə çox vaxt allergiya deyil, dərinin məhsula uyğunlaşması zamanı görünən qıcıqlanmadır və istifadə rejimi tənzimləndikcə azalması gözlənilir.

Bu fərqi qoymaq həmişə asan deyil; cədvəl diaqnoz qoymur. Qıcıqlanma bir neçə həftəyə yüngülləşmirsə, gündəlik həyatınıza təsir edirsə və ya əmin deyilsinizsə, məhsulu dayandırıb həkiminizlə məsləhətləşin. Tünd dərili insanlarda qıcıqlanma arxasınca tünd ləkələr qoya bildiyi üçün xüsusilə vacibdir; dermatoloji mənbələr bu şəxslərdə qıcıqlanmanın yaxından izlənməsini tövsiyə edir.

Retinoid və günəş

Retinoidlər dərinin günəşə həssaslığını artıra bilər. Buna görə onların axşam istifadəsi, gündüz isə kölgə, papaq, geyim və günəşdən qoruyucu krem vasitəsilə qorunma tövsiyə edilir. Günəşdən qorunmaya əməl edilmədikdə retinoiddən gözlənilən fayda azala bilər; günəş incə xətlərin və ləkələrin əsas səbəblərindən biridir. Məhsul seçimi, miqdarı və yeniləmə tezliyi üçün “Günəşdən qoruyucu krem bələdçisi” yazımıza baxa bilərsiniz.

Hamiləlikdə və əmizdirmədə retinoid istifadə edilirmi?

Hamiləlikdə və hamiləlik planlaşdırılarkən retinoid istifadə edilmir. Amerika Dermatologiya Akademiyası retinoidlərin hamiləlikdə istifadə edilməməli olduğunu bildirir; akne müalicəsinə dair səhifəsində tazaroteni hamiləlikdə heç vaxt istifadə edilməməli olan dərmanlar sırasına aid edir, tretinoin və adapalen üçün də mütəxəssislərin çoxunun hamiləlikdə müalicənin dayandırılmasını tövsiyə etdiyini qeyd edir. Kosmetik məhsullardakı retinol üçün də eyni ehtiyat keçərlidir.

Bu ehtiyatın səbəbi ağızdan qəbul edilən retinoidlərin ağır anadangəlmə qüsurlara səbəb ola bildiyinin məlum olmasıdır. Dəriyə çəkilən retinoidlərdə orqanizmə keçən miqdar xeyli azdır. Hamiləliyin ilk üç ayında dəriyə çəkilən retinoid istifadə etmiş qadınları araşdıran 2026-cı il sistematik icmalı və meta-analizi anadangəlmə qüsur və ya düşük riskində artım aşkar etməyib; lakin müəlliflər nəticənin əsasən tək bir böyük registr tədqiqatına əsaslandığını qeyd edirlər. Bu məlumat hamilə olduğunu bilmədən məhsul istifadə etmiş şəxslər üçün təskinlikvericidir; lakin hamiləlikdə istifadə edilməməsi barədə tövsiyəni dəyişmir.

• Hamiləlik planlaşdırırsınızsa, retinoid tərkibli məhsullar istifadə edilmir; istifadə etdiyiniz məhsulları həkiminizə deyin.
• İstifadə edərkən hamilə olduğunuzu öyrənsəniz, məhsulu dayandırın və hamiləliyinizi izləyən həkimə bildirin. Panikaya ehtiyac yoxdur, lakin xəbər vermək vacibdir.
• Əmizdirirsinizsə, retinoid tərkibli məhsula başlamazdan və ya davam etməzdən əvvəl həkiminizlə məsləhətləşin.

Bu dövrdə dəriyə qulluq və prosedurlarla bağlı ətraflı məlumat “Hamiləlik və əmizdirmədə tibbi estetika” yazımızdadır.

Lazer, pilinq, mumla depilyasiya və mikroiynələmədən əvvəl niyə fasilə verilir?

Retinoidlər dərinin yenilənməsini sürətləndirir və dərinin üst qatını daha həssas edə bilər; buna görə dəri bəzi prosedurlara qarşı daha həssas ola bilər. Dermatoloji mənbələr lazer prosedurlarından əvvəl retinoid və qlikol turşusu tərkibli məhsullara bir müddət fasilə verilməsini tövsiyə edir. Reseptli retinoid istifadə olunan dəridə mumla depilyasiya zamanı tüklə birlikdə dərinin üst qatının da qopa bildiyi bildirilib; buna görə mumla depilyasiyadan əvvəl də fasilə verilməsi tövsiyə olunur.

Kimyəvi pilinqdə və mikroiynələmədə vəziyyət həkimdən həkimə və prosedura görə dəyişir: bəzi pilinqlərdən əvvəl retinoid həkimin planlaşdırdığı ilkin hazırlığın bir hissəsi ola bilər; bəzi hallarda isə dayandırılması tələb olunur. Buna görə özbaşına qərar verməyin. Nə vaxt fasilə verəcəyinizi və prosedurdan sonra nə vaxt yenidən başlayacağınızı proseduru aparan həkim müəyyən edir.

• Prosedurdan əvvəlki görüşdə istifadə etdiyiniz bütün retinoid tərkibli məhsulları, reseptsizlər də daxil olmaqla, deyin.
• Bərbərxanada və ya gözəllik salonunda üzə mumla depilyasiya etdirəcəksinizsə, retinoid istifadə etdiyinizi əvvəlcədən bildirin.
• Prosedurdan sonra retinoidə yenidən başlama vaxtını soruşmağı unutmayın.

Prosedurdan əvvəl həkimə deyiləcəklər və ümumi hazırlıq üçün “Tibbi estetik prosedurdan əvvəl hazırlıq” yazımıza baxa bilərsiniz.

Ağızdan qəbul edilən izotretinoin ayrıca mövzudur

İzotretinoin ağır və ya digər müalicələrə cavab verməyən aknedə həkim tərəfindən reseptlə təyin edilən, ağızdan qəbul edilən retinoiddir. Hamiləlikdə ağır anadangəlmə qüsurlara səbəb ola bildiyi üçün ciddi hamiləlikdən qorunma qaydaları və müntəzəm nəzarətlə istifadə olunur. Bu bələdçidəki məlumatlar izotretinoinə aid deyil.

İzotretinoin qəbul edərkən və ya qəbul etdikdən sonra hansı estetik prosedurların edilə biləcəyi dəriyə çəkilən retinoidlərdən fərqli sualdır; bu mövzunu “Dərman qəbul edənlərdə və xroniki xəstəlikdə tibbi estetika” yazımızda nəzərdən keçiririk. Aknesi davam edən şəxslərdə prosedur seçimi üçün “Aktiv aknedə tibbi estetika” yazımıza baxa bilərsiniz.