پاسخ کوتاه: 'طبیعی' یک واژهٔ بازاریابی است، نه یک گواهی ایمنی. گیاهان هم از مواد شیمیایی تشکیل شده‌اند و برخی از این مواد ممکن است در پوست آلرژی، تحریک یا همراه با آفتاب سوختگی ایجاد کنند. در محصولاتی که با تزریق به کار می‌روند، ادعای 'طبیعی' هیچ اطمینانی نمی‌دهد؛ در اینجا آنچه اهمیت دارد مجوز محصول، منشأ آن و فردی است که اقدام را انجام می‌دهد.
این شایعه از کجا می‌آید؟
واژهٔ طبیعی چیزی پاک، ملایم و بی‌ضرر را به ذهن می‌آورد. اینکه عوارض جانبی داروهای مصنوعی به‌تفصیل در بروشورها نوشته می‌شود، اما فراورده‌های گیاهی اغلب چنین هشداری ندارند، این برداشت را تقویت می‌کند. حال آنکه نبود هشدار روی جعبهٔ یک فراورده نشان نمی‌دهد که خطری ندارد، بلکه اغلب نشان می‌دهد آن خطر به‌طور نظام‌مند بررسی نشده است.
آیا عصاره‌های گیاهی آلرژی ایجاد می‌کنند؟
بله. در منابع علمی پوست گزارش شده است که بسیاری از عصاره‌های گیاهی به‌کاررفته در فراورده‌های آرایشی به درماتیت تماسی آلرژیک، یعنی اگزمایی خارش‌دار، قرمز و گاه ترشح‌دار در محل تماس، منجر می‌شوند. گیاهان خانوادهٔ بابونه، روغن درخت چای، نعناع، اسطوخودوس و حنا از نمونه‌هایی هستند که در این زمینه اغلب از آن‌ها نام برده می‌شود. گاهی مشکل نه از خود عصارهٔ گیاهی، بلکه از عطر، نگهدارنده یا رنگی است که به فراورده افزوده شده است.
روغن‌های فرّار (اسانس‌ها) به‌ویژه نیاز به توجه دارند. در یک مرور علمی گزارش شده که نزدیک به 80 روغن فرّار باعث آلرژی شده‌اند و بیشتر واکنش‌ها با مالیدن مستقیم روغن‌های خالص یا فراورده‌های پرغلظت روی پوست پدید آمده‌اند. برخی روغن‌های فرّار ممکن است در تماس با هوا و با کهنه شدن، آلرژی‌زاتر شوند.
برای علائم آلرژی و آنچه در واکنش‌های جدی باید کرد، می‌توانید مقالهٔ «واکنش آلرژیک در اقدامات زیبایی» را ببینید.
برخی گیاهان همراه با آفتاب ممکن است سوختگی و لک ایجاد کنند
موادی به نام فوروکومارین (پسورالن) که در برخی گیاهان وجود دارند، پس از تماس با پوست وقتی با نور آفتاب همراه شوند، واکنشی شبیه سوختگی را آغاز می‌کنند. به این وضعیت فیتوفتودرماتیت گفته می‌شود. مرکباتی مانند لیمو و لیموترش، برگ انجیر و برخی گیاهان خانوادهٔ جعفری با این نوع واکنش‌ها مرتبط دانسته شده‌اند.
واکنش ممکن است با قرمزی، سوزش و تاول آغاز شود؛ هنگام بهبود ممکن است لک‌های قهوه‌ای بر جای بگذارد که چند هفته و گاه چند ماه باقی می‌مانند. به همین دلیل اقدام‌هایی مانند 'روشن کردن لک' با لیمو در خانه ممکن است نتیجهٔ کاملاً معکوس داشته باشند. برای مشکل لک، مقالهٔ «لک‌های پوست و ملاسما» رویکردهای ایمن‌تری را شرح می‌دهد.
آیا فراورده‌های طبیعی پس از اقدامات زیبایی هم ایمن‌اند؟
پس از اقداماتی مانند لیزر، لایه‌برداری شیمیایی یا میکرونیدلینگ، سد پوستی به‌طور موقت ضعیف می‌شود. در این دوره، موادی که روی پوست مالیده می‌شوند آسان‌تر جذب می‌شوند و خطر تحریک، آلرژی یا عفونت ممکن است بیشتر شود. به همین دلیل ماسک‌های خانگی، عسل، ماست، سرکه، لیمو یا مخلوط‌های روغن فرّار ممکن است در دورهٔ پس از اقدام مشکل‌ساز شوند. در دورهٔ بهبود، استفاده فقط از فراورده‌هایی که پزشکتان توصیه کرده ایمن‌تر است.
طبیعی یا گیاهی بودن یک فراورده به این معنا نیست که برای پوست شما ایمن است. عصاره‌های گیاهی هم ممکن است به آلرژی و واکنش‌های وابسته به آفتاب منجر شوند؛ پیش از استفاده از یک فراوردهٔ تازه محتاط باشید.
Dr. Hamza Gemiciمدیر پزشکی Doktorclub · پزشک زیبایی
آیا ترکیب فراورده‌های گیاهی همیشه معلوم است؟
نه همیشه. غلظت عصاره‌ای که از یک گیاه به دست می‌آید، ممکن است بسته به شرایط کشت و فراوری فرق کند. در فراورده‌هایی که نظارت ضعیفی دارند، ممکن است موادی که روی برچسب نوشته نشده، فلزات سنگین یا آلودگی میکروبی هم وجود داشته باشد. فراورده‌هایی با کیفیت قابل ردیابی و دارای مجوز یا ثبت، این خطر را کم می‌کنند؛ اما آن را به صفر نمی‌رسانند.
آیا چیزی به نام 'فیلر گیاهی' و 'بوتاکس گیاهی' وجود دارد؟
هیچ محصولی که با تزریق به زیر پوست وارد می‌شود طبیعی شمرده نمی‌شود. پوست مهم‌ترین سد بدن در برابر میکروب‌ها و مواد بیگانه است؛ وقتی این سد با سوزن شکسته می‌شود، استریل بودن محصول، ترکیب آن و رفتارش در بدن تعیین‌کننده است. به همین دلیل تزریق‌ها اقدامات پزشکی‌ای هستند که باید با محصولاتی که از نظارت دقیق گذشته‌اند و به دست پزشک انجام شوند.
عبارت‌هایی مانند 'فیلر گیاهی'، 'بوتاکس طبیعی' یا 'جوان‌سازی گیاهی بدون سوزن' بیشتر زبان بازاریابی‌اند. ترکیب محصولاتی که با این نام‌ها فروخته می‌شوند ممکن است نامشخص باشد؛ گاهی یک محصول تزریقی بدون مجوز یا تقلبی با عنوان 'طبیعی' عرضه می‌شود. سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) هشدار می‌دهد که فیلرهایی که مستقیماً به عموم یا از طریق اینترنت فروخته می‌شوند، ممکن است تقلبی، آلوده یا تأییدنشده باشند. برای جزئیات می‌توانید مقالهٔ «محصولات تقلبی و تزریق‌های زیرپله‌ای» را ببینید.
پس آیا اصلاً نباید از فراورده‌های طبیعی استفاده کرد؟
این مقاله نمی‌گوید فراورده‌های طبیعی بدند. بسیاری از مواد با منشأ گیاهی در فراورده‌های آرایشی و داروهایی وجود دارند که به‌خوبی مطالعه شده‌اند و با اطمینان به کار می‌روند. موضوع این است که 'طبیعی' و 'ایمن' را یکی ندانیم. فراورده‌های گیاهی هم مانند هر فراوردهٔ دیگری باید بر اساس ترکیب، غلظت، شیوهٔ کاربرد و پوست فرد ارزیابی شوند.
- پیش از مالیدن یک فراوردهٔ تازه روی صورت، برچسب آن را بخوانید؛ گیاهان یا عطرهایی را که پیش‌تر به آن‌ها واکنش نشان داده‌اید یادداشت کنید.
- روغن‌های فرّار خالص را مستقیماً روی پوست نمالید.
- اگر پس از فراورده‌های حاوی مرکبات یا عصارهٔ گیاهی به زیر آفتاب می‌روید، مراقب باشید؛ از خود در برابر آفتاب محافظت کنید.
- اگر قرمزی، خارش یا سوزش پیش آمد، فراورده را کنار بگذارید و ناحیه را با آب و بدون صابون بشویید؛ اگر برطرف نشد، به پزشک مراجعه کنید.
- در واکنش‌های تکرارشونده، متخصص پوست می‌تواند با تست پچ مادهٔ مسئول را بررسی کند.
- پیش از اقدام زیبایی، فراورده‌های گیاهی و مکمل‌هایی را که مصرف می‌کنید هم به پزشک خود بگویید؛ برخی از آن‌ها ممکن است تمایل به کبودی را بیشتر کنند.
اگر پس از یک فراورده یا اقدام این علائم پیش آمد، بی‌درنگ با 112 (یا شمارهٔ اورژانس محل زندگی خود) تماس بگیرید
- تنگی نفس، تنفس خس‌خس‌دار یا احساس تنگ شدن گلو
- تورمی که به‌سرعت در صورت، لب یا زبان افزایش می‌یابد
- سرگیجه، احساس غش یا کهیر گسترده
جمع‌بندی
شایعهٔ 'روشهای طبیعی و گیاهی عارضهٔ جانبی ندارند' از نظر علمی درست نیست. گیاهان هم ممکن است آلرژی، تحریک و واکنش همراه با آفتاب ایجاد کنند؛ و هیچ محصولی که با تزریق به کار می‌رود طبیعی شمرده نمی‌شود. آنچه ایمنی را تعیین می‌کند واژهٔ روی برچسب نیست، بلکه معلوم بودن ترکیب، منشأ محصول و فردی است که اقدام را انجام می‌دهد. دانش علمی در این زمینه برای بسیاری از عصاره‌های گیاهی هنوز محدود است؛ در مواردی که مطمئن نیستید، با پزشک خود مشورت کنید.
پرسش‌هایی که بهتر است از پزشک بپرسید
- در این فراورده چه عصاره‌های گیاهی و عطرهایی وجود دارد و آیا ممکن است به آن‌ها آلرژی داشته باشم؟
- آیا باید مصرف مکمل‌های گیاهی‌ام را پیش از اقدام متوقف کنم؟
- آیا محصولی که به کار می‌رود مجوز دارد و منشأ آن معلوم است؟
- ترکیب دقیق این اقدامی که 'گیاهی' یا 'طبیعی' معرفی می‌شود چیست؟
- پیش‌تر پس از یک کرم قرمزی پیدا کردم؛ آیا لازم است تست پچ انجام دهم؟
- هنگام استفاده از این فراورده چگونه از خود در برابر آفتاب محافظت کنم؟
پرسش‌های متداول
آیا کرم گیاهی آلرژی ایجاد می‌کند؟
بله، ممکن است. عصاره‌های گیاهی، روغن‌های فرّار و عطرهایی که به فراورده افزوده می‌شوند ممکن است به درماتیت تماسی آلرژیک منجر شوند. اگر خارش، قرمزی یا ترشح پیش آمد، فراورده را کنار بگذارید؛ اگر برطرف نشد، به پزشک مراجعه کنید.
آیا روشن کردن لک با لیمو ایمن است؟
ایمن نیست. برخی مواد موجود در مرکباتی مانند لیمو و لیموترش ممکن است همراه با نور آفتاب به واکنشی شبیه سوختگی و لک‌های قهوه‌ای طولانی منجر شوند. برای مشکل لک، گزینه‌های ایمن را با پزشک خود در میان بگذارید.
آیا 'بوتاکس طبیعی' یا 'فیلر گیاهی' واقعی است؟
این عبارت‌ها بیشتر زبان بازاریابی‌اند. هیچ محصولی که با تزریق وارد بدن می‌شود طبیعی شمرده نمی‌شود؛ محصولات با ترکیب نامشخص خطر عفونت، آلرژی و آسیبی را دارند که برگرداندنش دشوار است. تزریق‌ها باید با محصولات دارای مجوز و به دست پزشک انجام شوند.
آیا مالیدن روغن‌های فرّار روی پوست زیان‌آور است؟
روغن‌های فرّار خالص، به‌ویژه وقتی مستقیماً و با غلظت بالا مالیده شوند، ممکن است آلرژی و تحریک ایجاد کنند. برخی از آن‌ها با کهنه شدن آلرژی‌زاتر می‌شوند. پیش از به کار بردن روی پوست با پزشک یا داروساز خود مشورت کنید.
آیا مکمل‌های گیاهی بر اقدامات زیبایی اثر می‌گذارند؟
برخی مکمل‌های گیاهی ممکن است تمایل به خونریزی و کبودی را بیشتر کنند یا با داروها تداخل داشته باشند. به همین دلیل پیش از اقدام همهٔ مکمل‌هایی را که مصرف می‌کنید به پزشک خود بگویید. اینکه مصرف کدام متوقف شود را پزشکتان تعیین می‌کند.
آیا فراوردهٔ دارای برچسب ارگانیک یا طبیعی ایمن‌تر است؟
این برچسب‌ها به‌تنهایی به معنای ایمنی نیستند. ترکیب فراورده، غلظت آن و حساسیت پوست شما تعیین‌کننده‌ترند. دانستن موادی که پیش‌تر به آن‌ها واکنش نشان داده‌اید و خواندن برچسب، احتیاط کارسازتری است.
منابع
- Allergic contact dermatitis to plant extracts in cosmetics (Jack AR, Norris PL, Storrs FJ). Semin Cutan Med Surg 32(3):140–146 — Seminars in Cutaneous Medicine and Surgery, 2013
- Contact dermatitis to botanical extracts (Kiken DA, Cohen DE). Am J Contact Dermat 13(3):148–152 — American Journal of Contact Dermatitis, 2002
- Essential Oils, Part IV: Contact Allergy (de Groot AC, Schmidt E). Dermatitis 27(4):170–175 — Dermatitis, 2016
- New Insights Concerning Phytophotodermatitis Induced by Phototoxic Plants (Grosu Dumitrescu C et al.). Life (Basel) 14(8):1019 — Life (Basel), 2024
- Dermal Filler Do's and Don'ts for Wrinkles, Lips and More — U.S. Food and Drug Administration (FDA), 2023
هیئت متخصصان پزشکی زیبایی
متن اصلی ترکی این مقاله توسط هیئت متخصصان پزشکی زیبایی Doktorclub بررسی شده است. این صفحه ترجمه‌ای است که با متن اصلی مقایسه شده و هنوز توسط پزشکی فارسی‌زبان بررسی نشده است.
