Mutfak Tıbbı
Bakla kimlere dokunur? Favizm, G6PD eksikliği ve bakla yerken dikkat edilecekler

Haberi paylaş
İlgilenecek birine ulaştırın.
Bakla, yalnız kalıtsal G6PD enzimi eksikliği olan kişilere dokunur: bu kişilerde taze, kuru, pişmiş ya da dondurulmuş bakla kırmızı kan hücrelerini hızla parçalayıp ani kansızlık ve sarılık yapabilir; buna favizm denir. G6PD eksikliğiniz biliniyorsa bakla, fava ezmesi, bakla unu ve bakla proteini içeren ürünleri hiç yemeyin; pişirmek riski ortadan kaldırmaz. Eksikliği olmayanlar baklayı güvenle yiyebilir; bezelye, fasulye, nohut ve mercimek eksikliği olanlar için de bu tehlikeyi taşımaz. Bakla yedikten sonraki günlerde koyu çay renginde idrar, gözlerde sararma, solukluk ya da halsizlik başlarsa beklemeden acil servise gidin ya da 112'yi arayın; belirti yokken danışmak için Ulusal Zehir Danışma Merkezi (UZEM) 114'tür.
Genel bilgilendirmedir; kişisel tanı veya tedavi önerisi değildir.
Doktorclub Sağlık Editörleri hazırladı
Önemli bilgiler
- Sıklık bölgeye göre çok değişir: Batı Türkiye'de 1.421 sağlıklı kişide yapılan bir çalışmada G6PD eksikliği, hafif eksiklik dahil yüzde 6,9 bulundu (Turan, 2006). Türkiye'deki çalışmalarda sıklık bölgeye göre yüzde 0,25 ile 18 arasında bildirilmiştir (Albayrak ve Albayrak, 2015). Bu rakamlar 2006 ve 2015 tarihli bölgesel çalışmalardandır.
- Kadınlarda da görülür: Karadeniz'de, Samsun'daki bir üniversite hastanesinde yapılan bu 2015 çalışmasında (Albayrak ve Albayrak) sarılık ya da kansızlık nedeniyle yapılan 976 testte eksiklik erkeklerin yüzde 6,6'sında, kadınların yüzde 1,9'unda saptandı; yazarlar kadın hastaların gözden kaçabileceğini vurguladı.
- Pişirmek korumaz: Singapur Gıda Ajansı'na göre baklada favizme yol açan visin ve konvisin ısıya görece dayanıklıdır ve pişirmekle uzaklaşmaz (SFA, 2023).
- Her bakla yiyen eksik kişi kriz geçirmez: Eksikliği olan yetişkinlerin yalnız yaklaşık dörtte birinde bakla sonrası kriz gelişir; ama aynı kişi bir gün etkilenmeyip başka bir gün ağır kriz geçirebilir (Beretta ve ark., 2023).
- Topuk kanında bakılmaz: Ulusal Yenidoğan Tarama Programı altı hastalığı tarar; G6PD eksikliği bu listede yoktur (Sağlık Bakanlığı).
Favizm nedir, neden yalnız bazı kişilere dokunur?
G6PD (glukoz-6-fosfat dehidrogenaz), kırmızı kan hücrelerini oksidatif hasara, yani hücreyi yıpratan kimyasal strese karşı koruyan bir enzimdir. Enzim eksik olduğunda kişi çoğu zaman hiçbir şey hissetmez. Ancak baklada bulunan visin ve konvisin bağırsakta hücreyi yoran maddelere dönüşür; koruması zayıf kırmızı kan hücreleri bu stresle parçalanır (hemoliz). Diğer baklagillerde bu tetikleyici maddeler bulunmaz.
Eksiklik X kromozomu üzerinden kalıtılır. Bu yüzden erkeklerde daha sık ve genellikle daha belirgindir; ama kadınlar da etkilenebilir. Ailede "bakla dokunuyor" denen biri, bebeklikte ağır sarılık geçiren kardeş ya da açıklanamayan kansızlık öyküsü varsa test yaptırmak mantıklıdır. G6PD eksikliği yenidoğanda ağır sarılığın da önemli bir nedenidir (Luzzatto ve ark., 2016). Şanlıurfa'da ağır sarılıkla yatırılan 115 bebeği izleyen bir çalışmada G6PD eksikliği, kan değişimi ve bilirubine bağlı beyin hasarı için bağımsız bir risk etkeniydi (Bozkurt ve ark., 2020).
Bakla yedikten sonra hangi belirtiler olur, ne zaman başlar?
Olgu sunumlarını derleyen bir incelemeye göre belirtiler bakladan sonraki saatler ile birkaç gün içinde başlar. En sık görülenler şunlardır:
- Koyu çay ya da kola renginde idrar
- Gözlerde ve ciltte sararma, belirgin solukluk
- Halsizlik, baş dönmesi, çarpıntı, nefes nefese kalma
- Karın ya da sırt ağrısı, bulantı, kusma
Aynı derlemeye göre en ağır tablolar küçük çocuklarda ve bebeklerde görülür, çünkü vücut ağırlığına göre aldıkları madde fazladır. Hastaların önemli bir kısmında hastaneye yatış ve kan nakli gerekir; çoğu tedaviyle iz bırakmadan düzelir. Ancak derlemede bebeklerde ölümle sonuçlanan iki olgu da bildirilmiştir: yalnız anne sütü alan 6 aylık bir bebek ve annesi gebeliğin son ayında bakla yemiş bir yenidoğan.
Taze bakla, fava ve bakla unu: hangisi güvenli?
G6PD eksikliği olan biri için hiçbiri güvenli değildir. Krizi etkileyen başlıca etkenler yenen miktar, baklanın olgunluğu ve hazırlanış biçimidir; derlenen olgularda çiğ, haşlanmış, kızartılıp kurutulmuş ve dondurulmuş baklanın hepsiyle kriz bildirilmiştir.
| Ürün | G6PD eksikliği olan | Eksikliği olmayan |
|---|---|---|
| Taze bakla (zeytinyağlı, yoğurtlu, çiğ) | Yemez | Yiyebilir |
| Kuru bakla, fava ezmesi, bakla çorbası | Yemez | Yiyebilir |
| Dondurulmuş ya da konserve bakla | Yemez | Yiyebilir |
| Bakla unu, bakla proteinli bitkisel et ve atıştırmalıklar | Yemez; etiket okunur | Yiyebilir |
| Bezelye, fasulye, nohut, mercimek | Yiyebilir | Yiyebilir |
Tablo: Beretta ve ark. derlemesi ile Singapur Gıda Ajansı önerilerinden derlenmiştir. Konserve bakla için ayrıca bildirilmiş olgu yoktur; "yemez" önerisi ihtiyat ilkesine dayanır.
Singapur Gıda Ajansı, bakla proteiniyle üretilen bitkisel et ürünlerinin etiketine bakmayı ve aynı mutfakta bakla ile diğer yiyeceklerin bulaşmasını önlemeyi de önerir. Derlemedeki bir bebek, bakla bulaşmış kabak çekirdeğiyle kriz geçirmişti. Doktorclub editörlerinin ihtiyatlı önerisi: Evde eksikliği bilinen biri varsa baklayı ayrı kapta ve ayrı kaşıkla pişirin; meze tabağında fava ile diğer mezeleri yan yana koymayın.
Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER 2022) taze baklayı Nisan–Haziran sebzeleri arasında sayar; kuru bakla ve fava ise yıl boyu sofradadır. Rehberde favizme özel bir uyarı yoktur. Şeker hastaları için bakla porsiyonu Mutfak Tıbbı'nın şeker hastası bakla yer mi sayfasında; bu sayfadaki öneri G6PD eksikliği olanlar için geçerli değildir.
Anne bakla yerse emzirdiği bebek etkilenir mi?
Evet, bu bildirilmiştir. Derlemede yalnız anne sütü alan ve G6PD eksikliği olan birkaç bebekte annenin bakla yemesinden sonra hemoliz gelişti; bu grupta belirtiler anne yedikten 24 saat ile 5 gün sonra başladı ve 6 aylık bir bebek öldü. Gebeliğin son haftalarında bakla yiyen annelerin bebeklerinde doğumdan hemen sonra hemoliz gelişen olgular da var; birinde bebek doğumdan 2 saat sonra öldü (o olguda annenin C vitamini takviyesi ve rahim içi enfeksiyon da etken sayıldı). Derlemeye göre ağır seyir en çok, taşıyıcı olduğunu bilmeyen annelerin erkek bebeklerinde görülür; en ağır tablolar küçük çocuklarda ve gebelerdedir (Beretta ve ark., 2023). Yani risk, annenin kendi eksikliği bilinmese de bebeğin eksik olma ihtimali olduğunda vardır.
Doktorclub editörlerinin ihtiyatlı önerisi:
- Kendinizde G6PD eksikliği ya da taşıyıcılık biliniyorsa, ailenizde favizm ya da bebeklikte ağır sarılık öyküsü varsa gebeliğin son haftalarında ve bebeğin testi sonuçlanana kadar emzirirken bakla yemeyin.
- Bebeğin testi normal çıkarsa bu kısıtlama gerekmez; bebekte eksiklik kesinse emzirdiğiniz sürece bakla yemeyin.
- Eksikliği olan gebe kendisi de bakla yememelidir; kriz gebelikte ağır geçebilir.
- Emzirirken bakla yediyseniz sonraki 5 gün bebeğin idrar rengine, göz ve cilt sararmasına bakın.
- Bu öneriler 1956–1995 arasından az sayıda olguya dayanır; ama sonuç ölüm dahil ağır olabildiği ve kaçınmanın bedeli düşük olduğu için ihtiyatlı davranıyoruz.
- Emzirirken genel beslenme için emzirirken beslenme rehberine bakabilirsiniz.
Bakla tarlasından geçmek ya da polen dokunur mu?
Sardunya'da 2025'te yapılan, katılımcıların kendi isteğiyle yanıtladığı 536 kişilik çevrimiçi bir ankette katılımcıların yüzde 62,5'i bakla poleninin, yüzde 25,9'u bezelyenin kriz yaptığına inanıyordu; araştırmacılar bu iki inancı yanlış inanç olarak değerlendirdi (Serreli ve ark., 2026). Asıl tetikleyici baklanın yenmesidir. Bakla kokusundan sonra kendini kötü hisseden kişi yine de hekime görünmelidir; belirtinin başka bir nedeni olabilir.
Bakla dışında neler kriz yapar?
G6PD eksikliğinde krizi en sık ilaçlar ve enfeksiyonlar tetikler (Belfield ve Tichy, 2018).
- İlaçlar: Bir eczacılık derlemesi rasburikaz, primakin, dapson, peglotikaz ve metilen mavisinin G6PD testi yapılmadan kullanılmamasını önerir. Bu liste tam değildir. Her yeni ilaç, bitkisel ürün ya da takviye öncesinde hekiminize ve eczacınıza eksikliğinizi söyleyin; kullandığınız ilacı kendiniz kesmeyin, prospektüsü okuyun.
- Naftalin: Sağlık Bakanlığı zehirlenme rehberine göre güve kovucu naftalin G6PD eksikliği olanlarda hemoliz ve sarılık yapar. Naftalini çocukların ulaşamayacağı yerde tutun; eksikliği olan bebeğin giysilerini naftalinli dolapta saklamayın (Doktorclub editörlerinin önerisi).
- Enfeksiyonlar: Ateşli bir hastalık sırasında idrar koyulaşır ya da sararma olursa hekime söyleyin.
G6PD eksikliğimi nasıl öğrenirim?
Tanı, kanda enzim etkinliğini ölçen bir testle konur; kadınlarda bazen genetik inceleme gerekir (Belfield ve Tichy, 2018). Türkiye'de bu test topuk kanı taramasında yapılmadığı için ancak istenirse bakılır. Ailede favizm ya da bebeklikte ağır sarılık öyküsü varsa çocuğunuzun durumunu çocuk doktorunuzla konuşun. Krizden sonraki kansızlık için ayrıca anemi türleri yazımıza bakabilirsiniz.
Türkiye'de
- Test için aile hekiminize başvurabilir ya da MHRS üzerinden çocuklar için çocuk sağlığı ve hastalıkları, erişkinler için iç hastalıkları ya da hematoloji polikliniğinden randevu alabilirsiniz.
- Bakla yedikten sonra herhangi bir belirti varsa 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin. Belirti yoksa ve eksikliği bilinen biri bakla yediyse danışmak için UZEM 114'ü arayın.
- Tanınız konduysa bunu hekim ve eczacıyla her karşılaşmada söyleyin; çocuğunuzun okulunu ve bakıcısını da bilgilendirin.
Ne zaman acil başvurmalı?
- Bakla ya da fava yedikten sonraki günlerde koyu renkli idrar, sararma, belirgin solukluk ya da halsizlik: acil servise gidin ya da 112'yi arayın.
- Bebekte sararma, emmede azalma, uykuya eğilim ya da solukluk, özellikle anne bakla yediyse: beklemeden 112.
- Nefes darlığı, bayılma, bilinç bulanıklığı ya da idrarın azalması: hemen 112.
Neler değişti? (Kasım 2026)
Son 12 ayda favizm için öneriyi değiştiren bir kılavuz ya da sistematik derleme yayımlanmadı (PubMed taraması, 15 Kasım 2026); eksikliği olanların baklayı hiçbir biçimde yememesi ve her yeni ilaçtan önce eksikliğini söylemesi önerisi aynıdır.
Kaynaklar
- Beretta A ve ark. Favism: Clinical Features at Different Ages. Nutrients 2023. DOI: 10.3390/nu15020343 doi.org (yeni pencerede açılır)
- Singapur Gıda Ajansı (SFA). The Arch Enemy of G6PD-Deficient Individuals – Fava Beans 2023 sfa.gov.sg (yeni pencerede açılır)
- Belfield KD, Tichy EM. Review and drug therapy implications of glucose-6-phosphate dehydrogenase deficiency. Am J Health Syst Pharm 2018. DOI: 10.2146/ajhp160961 doi.org (yeni pencerede açılır)
- Luzzatto L ve ark. Glucose-6-Phosphate Dehydrogenase Deficiency. Hematol Oncol Clin North Am 2016. DOI: 10.1016/j.hoc.2015.11.006 doi.org (yeni pencerede açılır)
- Turan Y. Prevalence of erythrocyte G6PD deficiency in the population of western Turkey. Arch Med Res 2006. DOI: 10.1016/j.arcmed.2006.03.005 doi.org (yeni pencerede açılır)
6 kaynak daha
- Albayrak C, Albayrak D. Red cell G6PD deficiency in the northern region of Turkey. Pediatr Hematol Oncol 2015. DOI: 10.3109/08880018.2014.940074 doi.org
- Bozkurt Ö ve ark. Severe neonatal hyperbilirubinemia in the southeast region of Turkey. Turk J Med Sci 2020. DOI: 10.3906/sag-1906-22 doi.org
- Serreli G ve ark. Awareness, Knowledge, and Self-Reported Clinical Experiences Related to G6PD Deficiency in Sardinia. Nutrients 2026. DOI: 10.3390/nu18111648 doi.org
- T.C. Sağlık Bakanlığı HSGM. Yenidoğan Tarama Programı Topuk Kanı Alımı Aydınlatma Formu hsgm.saglik.gov.tr
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Birinci Basamağa Yönelik Zehirlenmeler Tanı ve Tedavi Rehberleri hsgm.saglik.gov.tr
- T.C. Sağlık Bakanlığı HSGM. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022 hsgm.saglik.gov.tr
Bu yazıda geçen ilaçlar
İlaç Rehberi'nde reçete ve SGK durumu, resmî prospektüs ve aynı etken maddeyi içeren ilaçlar:
- Yazan
- Doktorclub Sağlık Editörleri
- Güncelleme
- 16 Kasım 2026
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır ve bireysel tıbbi tavsiye yerine geçmez. Bir hata mı gördünüz? Bize bildirin · Yayın ilkelerimiz · Tıbbi inceleme politikası





