Bebeklerde ek gıdaya geçiş: ne zaman, hangi besinlerle, nelere dikkat?

• Başlangıç 6. ay: Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), ek besinlere 6 ayda (180 gün) emzirmeye devam ederek başlanmasını, emzirmenin 2 yaş ve sonrasına kadar sürmesini önerir (DSÖ, 2023).
• D vitamini damlası sürer: NHS, emzirilen bebeğe doğumdan itibaren D vitamini desteği verilmesini önerir; ek gıdaya geçmek bu desteği bırakma nedeni değildir.
• Demir desteği: Sağlık Bakanlığı'nın Demir Gibi Türkiye programında kansızlığı olmayan 4–12 aylık bebeklere koruyucu demir desteği başlanır, 9. ayda kan değerlerine bakılır.
• Bir yaşından önce bal yok: DSÖ'ye göre bal, bebeklerde botulizm denen ağır felce yol açabilen sporlar taşıyabilir (DSÖ, 2023).
• Riskli bebeklerde fıstığa erken başlamak alerjiyi azaltıyor: Alerji riski yüksek bebeklerle yapılan LEAP çalışmasında, deri testi başta olumsuz çıkan 530 bebekte 5 yaşında fıstık alerjisi fıstık yiyenlerde yüzde 1,9, kaçınanlarda yüzde 13,7 oldu (Du Toit ve ark., 2015).

Türkiye Beslenme Rehberi'ne (TÜBER 2022) göre 6. aydan önce başlamanın yararı yoktur, sonraya bırakmak ise yeni tatlara alışmayı geciktirir. NHS'ye göre bebek şu üç beceriyi birlikte gösterdiğinde hazırdır:

• Desteklenerek oturabiliyor ve başını dik tutabiliyor.
• Yiyeceği görüp tutabiliyor ve ağzına götürebiliyor.
• Yiyeceği geri itmek yerine yutabiliyor.

Tablo TÜBER 2022 ve NHS önerilerinden derlenmiştir. Bütün yumurtanın yeri, iki kaynağı uzlaştıran editör önerisidir (aşağıda).

• Az ve tek tek: TÜBER'e göre ilk gün 1–2 tatlı kaşığı yeterlidir. Her yeni besini gündüz, bebek açken ve 3–5 gün arayla ekleyin.
• Günde kaç öğün: TÜBER'e göre anne sütü alan bebeğe 6–8 ayda günde 2–3, 9–11 ayda 3–4 öğün ek besin verilir; gerekirse 1–2 ara öğün eklenir. Emzirme isteğe göre sürer.
• Tarhana: TÜBER tarhana çorbasına 6. aydan yer verir. Ancak ev tarhanasında küf riski olduğu için bebeğe yalnız temiz, iyi kurumuş, küf kokusu ya da lekesi olmayan ve tuzsuz hazırlanmış tarhanayı az miktarda verin; şüphede hiç vermeyin. Paketli ve tuzlu hazır tarhana ilk yıl verilmez.
• Sabırlı olun: NHS'ye göre bir besine alışmak 10 denemeyi bulabilir. Bebek başını çeviriyorsa zorlamayın.

TÜBER, 6. ayda dörtte bir yumurta sarısıyla başlamayı ve 7–10 günde tam sarıya geçmeyi önerir; yumurta beyazından söz etmez. NHS ise bütün yumurtayı 6. aydan verir; yumurtayı geciktirmek alerji riskini azaltmaz, artırabilir. Önerimiz: sarıyla başlayın, tam sarı tolere edilince iyi pişmiş beyazı ekleyin; bütün yumurta en geç 7–8. aya kadar verilmiş olsun. Yumurtayı bebeğe her zaman sarısı ve beyazı katılaşana kadar pişirin.

Demir Gibi Türkiye rehberine göre bebekler ilk 4–6 aya yetecek demir deposuyla doğar. Koruma, 6. aydan itibaren demirden zengin besinler ve hekimin önerdiği destektir. TÜBER, eti 6. aydan püreye kıyma olarak katmayı ve tavuğun but kısmını önerir. Demir ve D vitamini damlalarının dozunu ve ne zaman biteceğini aile hekiminiz belirler; ek gıdaya geçince damlaları kendiliğinizden kesmeyin. Belirtiler için çocukta demir eksikliği yazımıza bakın.

• Bal: Bir yaşından önce hiçbir biçimde verilmez; DSÖ'ye göre sporlar bebeğin bağırsağında çoğalıp zehir üretebilir.
• Tuz: TÜBER'e göre tuz bebeği susatır ve böbreklere zarar verebilir. Bulyon tablet, salamura, turşu, hazır çorba, sucuk, salam ve sosis verilmez.
• Şeker, tatlandırıcı ve pekmez: DSÖ şekerli besin, şekerli içecek ve tatlandırıcı verilmemesini önerir. TÜBER pekmezi tatlandırıcı olarak kabul eder; biz daha ihtiyatlıyız, çünkü pekmez yoğun bir şeker şurubudur ve NHS şuruplardan 4 yaşına kadar kaçınılmasını önerir. İlk yıl pekmez eklemeyin. Ayrıntı için pekmez yazımıza bakın.
• Çay, bitki çayı ve kahve: NHS'ye göre çay ve kahve bebeğe uygun değildir; biz okul çağına kadar çay ve kahve vermemenizi öneririz; "bebek çayları" ve bitki çayları da genellikle şeker içerir ve önerilmez. Evde demlenen rezene ya da ıhlamur çayını da bebeğe vermemenizi öneririz.
• Biberona karışım: NHS'ye göre biberona süt, mama ve su dışında bir şey konmaz; muhallebi, pirinç unu ya da şeker eklemeyin.
• Bazı balıklar: NHS'ye göre cıva nedeniyle köpekbalığı, kılıç balığı ve marlin 16 yaş altında, çiğ kabuklu deniz ürünü bebeğe verilmez.
• Meyve suyu ve pirinç içeceği: TÜBER bir yaş altında meyve suyu yerine püre önerir. NHS'ye göre pirinç içeceği 5 yaş altında süt yerine verilmez.

Kısaca: yoğurt 6. aydan verilebilir. Yemeğin ve muhallebinin içinde az miktar inek sütünü 8. aydan sonra kullanın (TÜBER; NHS daha erken de izin verir). İçecek olarak, bardakla ya da biberonla inek sütü 12. aydan önce verilmez; NHS'ye göre keçi ve koyun sütü için de aynı kural geçerlidir. Anne sütü alamayan bebekte süt seçimini çocuk doktorunuzla yapın. TÜBER 6–12 aylık bebeğe günde 1–2 su bardağı kaynatılıp soğutulmuş su verilebileceğini belirtir.

Yumurta, balık, buğday (gluten), süt, fıstık ve susam gibi besinlere 6. aydan itibaren, diğer besinler gibi tek tek ve az miktarda başlanabilir; TÜBER de bunları 6–12 ay arasında önerir. NHS'ye göre tepki çoğunlukla dakikalar içinde, bazen 2 saate kadar başlar. Fıstık, fındık ve susamı bütün değil, ince öğütülmüş ya da ezme halinde yemeğe karıştırarak verin.

Bebeğin ağır egzaması, tanısı konmuş besin alerjisi ya da ailede alerji öyküsü varsa NHS önce hekime danışmayı önerir. Danışmak beklemek demek değildir: LEAP'te yararı en çok bu riskli bebekler gördü. Görüşmeyi 6. ay yaklaşırken planlayın. Ayrıntılar için fıstığa erken başlama yazımıza bakın.

• Bebek yemek yerken her zaman yanında olun; dik otursun.
• NHS'ye göre beş yaşından küçük çocuğa bütün kuruyemiş ve sert şekerleme verilmez. Biz aynı nedenle leblebi, ay ve kabak çekirdeğinin de bütün verilmemesini öneririz; tohumları ince öğütün.
• Üzüm ve çeri domatesi dörde bölün; zeytin ve meyve çekirdeğini, kemik ve kılçığı ayıklayın; çiğ havuç ve elmayı pişirerek yumuşatın.

Öğürme normaldir; boğulan bebek ise ses çıkaramaz ve etkili öksüremez. NHS'nin bir yaş altı önerisi: bebeği yüzüstü uyluğunuza yatırıp başını destekleyin, kürek kemikleri arasına avuç içiyle en çok 5 sert vuruş yapın; çıkmazsa sırtüstü çevirip göğsün ortasına iki parmakla en çok 5 bastırma uygulayın. Ağzına körlemesine parmak sokmayın. Cisim çıkmıyorsa 112'yi arayıp döngüyü sürdürün; bebek bilincini kaybederse sert, düz bir yüzeye yatırın, 112'yi arayın ve görevlinin yönlendirmesiyle canlandırmaya başlayın. Cisim çıksa da muayene ettirin. Bkz. çocuklarda boğulma yazımız. Bebek yemeğini saklama süreleri için artık yemek yazımıza, emziren anne için Mutfak Tıbbı rehberine bakın.

• Bebek izlemleri: Aile hekiminizin izlemlerini aksatmayın; TÜBER'e göre en iyi gösterge büyüme eğrisine uygun büyümedir.
• Demir Gibi Türkiye: Erken doğan ya da düşük doğum ağırlıklı bebeklerde demir desteğine daha erken başlanır.
• Zehirlenme: Bebek ilaç, deterjan ya da bilinmeyen bir şey yuttuysa UZEM'i 114'ten arayın.
• Acil durum: Boğulma ya da ağır alerjide 112'yi arayın; hat ücretsizdir ve 24 saat çalışır.

Şu durumlarda beklemeden 112'yi arayın:

• Bebek boğuluyorsa ve cisim çıkmıyorsa
• Yeni bir besinden sonra nefes darlığı ya da hırıltı; dudak, dil ya da boğazda şişlik; bebeğin birden gevşemesi, solması ya da tepki vermemesi (döküntü eşlik etse de etmese de; NHS'ye göre ağır alerji tıbbi acildir)
• Kabızlıkla birlikte emmede azalma, zayıf ağlama ve başını tutamama (DSÖ'nün saydığı bebek botulizmi belirtileri)

Yalnız döküntü ya da kurdeşen, hafif kusma ya da ishal varsa o besini kesin ve aynı gün aile hekiminize danışın. Egzama kötüleşirse ya da bebek kilo almıyorsa da hekime görünün.

Son 12 ayda bu konuda öneriyi değiştiren yeni bir kılavuz ya da büyük çalışma yayımlanmadı.