Pekmez kansızlığa iyi gelir mi? Demir içeriği, tahin-pekmez ve gerçekler

• Demir içeriği sanıldığından düşük: TürKomp'taki dört bölgesel üzüm pekmezi ve Zile pekmezi kaydında 100 gramdaki demir, 100 gram dana but etindekinden azdır; dana karaciğerinin yaklaşık onda biri ile üçte biri kadardır (TürKomp, Tarım ve Orman Bakanlığı, erişim Kasım 2026).
• Şeker yükü yüksek: Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) pekmez gibi şurupların içindeki şekeri "serbest şeker" sayar ve serbest şekerin günlük enerjinin yüzde 10'undan az olmasını önerir; bu, 2.000 kilokalorilik beslenmede yaklaşık 50 gramdır (DSÖ, 2026).
• Bitkisel demir daha az emilir: Et ve balıktaki "hem demirin" yaklaşık yüzde 15–35'i emilir; pekmezdeki gibi bitkisel kaynaklı "hem olmayan" demir ise çaydan, kalsiyumdan ve fitattan çok daha fazla etkilenir (Piskin ve ark., ACS Omega, 2022).
• Kansız çocukta ilacın yerini tutmadı: Trabzon'da 6–36 aylık 56 çocukta yapılan çalışmada, demir eksikliği anemisi olan çocuklarda pekmezden sonra kandaki demir artışı, demir sülfat ilacından sonraki artışın yarısından azdı (Aslan ve ark., Turk J Pediatr, 1997).
• Kansızlık yaygın: DSÖ'ye göre dünyada 6–59 aylık çocukların yüzde 40'ı, gebelerin yüzde 37'si ve 15–49 yaş kadınların yüzde 30'u kansızdır (DSÖ, 2025).

Pekmez; üzüm, dut ya da keçiboynuzu gibi meyvelerin suyunun kaynatılıp koyulaştırılmasıyla yapılan bir şuruptur. Halk arasında "demir deposu" olarak bilinir. Ancak Tarım ve Orman Bakanlığı'nın Ulusal Gıda Kompozisyon Veri Tabanı (TürKomp) bu ünü pek desteklemez.

Aşağıdaki tabloda pekmezdeki demir, 100 gram dana but etindeki demire göre verilmiştir. Böylece miktarlar kolayca karşılaştırılabilir.

Tablo: TürKomp kayıtlarından hesaplanmıştır (erişim Kasım 2026). Kuru baklagiller pişince su çektiği için porsiyon başına değerleri düşer.

Tablo iki şeyi gösteriyor. Birincisi, pekmezler arasında büyük fark var: aynı veri tabanında en yüksek ve en düşük üzüm pekmezi arasında yaklaşık dört kat fark bulunuyor. İran'da yapılan bir üretim çalışmasında da pekmezin demir içeriği, kaynatma ve durultma (berraklaştırma) aşamalarına göre yüzde 74 azalabildi ya da yüzde 58 artabildi (Heshmati ve ark., 2020). İkincisi, 100 gram dana but etindeki demiri en iyi üzüm pekmezinden almak için bile yaklaşık iki buçuk kat daha fazla kalori almak gerekiyor.

Kış kahvaltılarının vazgeçilmezi tahin-pekmezde demirin büyük kısmı aslında tahinden gelir. TürKomp'a göre 100 gram tahinde 100 gram üzüm pekmezindekinin yaklaşık 4 ile 16 katı demir vardır. Ancak tahin de çok yağlı ve kalorilidir (100 gramda 676 kilokalori).

Bu karışım kahvaltıda bir iki kaşık kadar keyif için yenebilir. Kansızlığı düzeltmek için kaşık kaşık tüketmek ise önemli bir şeker ve kalori yükü getirir, eksikliği de tek başına kapatmaz.

Besinlerdeki demir iki türlüdür:

• Hem demir: Yalnız et, tavuk ve balıkta bulunur. Bağırsaktan daha iyi emilir ve öğündeki diğer besinlerden az etkilenir.
• Hem olmayan demir: Sebze, meyve, baklagil, tahıl ve pekmez gibi bitkisel besinlerdedir. Emilimi öğünün bileşimine çok bağlıdır (Piskin ve ark., 2022).

İsviçre'den bir derlemeye göre karışık beslenmede demirin yüzde 14–18'i, vejetaryen beslenmede ise yüzde 5–12'si emilir. Kişinin demir depolarının durumu, emilimi öğün bileşiminden bile daha çok etkiler (Hurrell ve Egli, Am J Clin Nutr, 2010).

Hem olmayan demirin emilimini artıran ve azaltan etkenler:

• Artıranlar: C vitamini (askorbik asit) içeren besinler; örneğin limon, portakal, mandalina, biber. C vitamini çay ve fitatın engelleyici etkisini kısmen dengeleyebilir.
• Azaltanlar: Çay ve kahvedeki polifenoller, süt ve peynirdeki kalsiyum, kepekli tahıllardaki fitik asit. Derlemede alıntılanan bir çalışmada çay, kadınlarda demir emilimini yüzde 85'ten fazla azalttı (Piskin ve ark., 2022). İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS) de çay, kahve ve süt ürünlerinin çok miktarda tüketildiğinde emilimi düşürebileceğini belirtir (NHS, 2024).

Yani tahin-pekmezin yanında içilen demli çay, zaten sınırlı olan emilimi daha da azaltabilir. Demir ilacı ile çay, kahve ve süt arasındaki zamanlama için Mutfak Tıbbı rehberine bakabilirsiniz.

Pekmezle ilgili insan çalışması azdır. En sık alıntılanan çalışma 1997'de Trabzon'da yapılmıştır (Aslan ve ark., 1997):

• 6–36 aylık 56 çocuk katıldı; 30'unda demir eksikliği anemisi vardı.
• Kansız çocuklarda demir ilacından sonra kandaki demir, pekmezden sonrakinin iki katından fazla yükseldi.
• Kansız olmayan çocuklarda iki grup arasında fark yoktu.

Bu çalışma tek seferlik emilimi ölçmüştür. Pekmezin kansızlığı tedavi ettiğini göstermez. Yazarlar pekmezin korunmada yararlı olabileceğini düşünmüştür; bu yorum, şeker yükü ve bugünkü beslenme önerileriyle birlikte değerlendirilmelidir.

Kansızlık bir belirtidir, hastalığın adı değildir. Nedeni bulunmadan yalnız beslenmeyle düzeltmeye çalışmak, altta yatan sorunu gözden kaçırabilir. NHS'ye göre yetişkinde sık nedenler yoğun adet kanaması, gebelik ve mide-bağırsak kanamasıdır. Kanama; ağrı kesici ilaçlara, ülsere, basura ya da daha seyrek olarak bağırsak veya mide kanserine bağlı olabilir (NHS, 2024).

• Tanı: Hekim genellikle tam kan sayımı ister. Neden belirsizse gaitada gizli kan testi istenebilir ya da uzmana yönlendirilebilir.
• Tedavi: Kan sayımı düşükse genellikle demir ilacı önerilir ve çoğu zaman yaklaşık 6 ay sürdürülür. Doz ve süreyi hekim belirler (NHS, 2024).
• Beslenme destek olur: Kırmızı et, koyu yeşil yapraklı sebzeler, kuru meyveler, baklagiller ve demirle zenginleştirilmiş tahıllar iyi kaynaklardır.
• Güvenlik: Demir ilaçları çocukların ulaşamayacağı yerde saklanmalıdır; NHS'ye göre yüksek miktarda demir çocuklarda öldürücü olabilir.

Kendi kendine, hekim önerisi olmadan uzun süre demir ilacı kullanmak da doğru değildir. Kansızlık türlerini anemi rehberinde, ferritin sonuçlarını ferritin yazısında bulabilirsiniz.

Sağlık Bakanlığı'nın Nisan 2004'te başlattığı "Demir Gibi Türkiye" programında bebeklere koruma amaçlı demir desteği verilir; kansız bebeklere ise tedavi uygulanır. Program rehberine göre bu yaş grubunda kansızlık sıklığı yüzde 7'nin altına inmiştir (HSGM, 2020).

Rehber, altıncı aydan sonra beslenmeye kırmızı et ve yumurta gibi demirden zengin ek gıdaların eklenmesini, bu programdaki bebek ve küçük çocuklara günde yarım litreden (500 mililitre) fazla inek sütü verilmemesini önerir. Rehberde pekmez demir kaynağı olarak geçmez. Bebeğinize verilen demir damlasını pekmezle değiştirmeyin.

Türkiye Beslenme Rehberi pekmezin bebek beslenmesinde tatlandırıcı olarak kullanılabileceğini yazar; aynı rehber ilk yılda şeker eklenmiş besinleri ise önermez. Pekmezin şekeri de serbest şeker sayıldığı için (DSÖ) biz ilk yıl bebeğin yemeğine pekmez eklenmemesini öneririz. 1 yaşından önce bal ise hiç verilmez.

Gebelikte demir ihtiyacı artar. Gebelikte beslenme ve demir için Mutfak Tıbbı gebelikte kansızlık rehberine bakabilirsiniz.

Pekmezin şekeri doğal kaynaklı olsa da DSÖ tanımına göre serbest şekerdir; bal ve meyve suyu da bu gruptadır (DSÖ, 2026). TürKomp kayıtlarına göre 100 gram üzüm pekmezi 59–70 gram karbonhidrat içerir. Bu miktar, DSÖ'nün 2.000 kilokalorilik beslenme için önerdiği günlük serbest şeker sınırını tek başına aşar.

Diyabet, insülin direnci, karaciğer yağlanması ya da kilo sorunu olanlar pekmezi şeker gibi düşünmelidir. Ayrıntı için karaciğer yağlanmasında şeker ve pekmez rehberine bakabilirsiniz.

• Halsizlik, solukluk ya da çarpıntı varsa ilk adım aile hekimidir. Aile hekimi tam kan sayımı isteyebilir.
• Gerekirse MHRS üzerinden iç hastalıkları, çocuklar için çocuk sağlığı ve hastalıkları polikliniğinden randevu alınabilir. Yoğun adet kanaması varsa kadın hastalıkları ve doğum polikliniği de uygundur.
• "Demir Gibi Türkiye" programında bebekler izlem muayenelerinde kansızlık yönünden değerlendirilir; destek ve tedavi bu izlemlerde planlanır. Gebelikte demir desteği için aile hekiminize ya da gebe izleminizi yapan hekime danışın.
• Bir çocuk yanlışlıkla çok sayıda demir tableti yuttuysa 112'yi ya da Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ni (UZEM) 114'ten arayın.

• Haftalarca süren halsizlik, solukluk, eforla nefes darlığı ya da çarpıntı varsa.
• Adetler çok yoğun ya da uzun sürüyorsa.
• Dışkı siyah ve katran gibi görünüyorsa, dışkıda kan varsa ya da açıklanamayan kilo kaybı varsa: gecikmeden hekime başvurun.
• Göğüs ağrısı, bayılma ya da dinlenirken nefes darlığı varsa: 112'yi arayın.

Son 12 ayda öneriyi değiştiren yeni bir kılavuz ya da insan çalışması yayımlanmadı. Mart 2025'te Türkiye'den bir sıçan çalışmasında pekmeze probiyotik eklenmesi demir göstergelerini artırdı (Yıldız ve ark., 2025); bu sonuç insanlar için öneri yapmaya yetmez.