Çocukta demir eksikliği ve kansızlık: belirtiler, risk grupları, tanı ve korunma

Alyuvarların (kırmızı kan hücrelerinin) içindeki hemoglobin, oksijeni dokulara taşıyan proteindir. Demir, hemoglobinin yapı taşıdır.

Anemi (kansızlık), kandaki hemoglobinin yaşa göre olması gerekenden düşük olmasıdır. Vücut dokularına yeterli oksijen ulaşmaz. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre dünyada 6-59 aylık çocukların yaklaşık %40'ında anemi vardır.

Demir eksikliği aşama aşama gelişir. Önce demir depoları boşalır; kan sayımı hâlâ normal olabilir. Eksiklik sürerse hemoglobin de düşer ve demir eksikliği anemisi ortaya çıkar.

Türk Hematoloji Derneği'nin vurguladığı gibi anemi bir bulgudur; asıl önemli olan nedenini bulmaktır.

Büyüyen beden daha fazla demir ister. Demir yalnız kan yapımı için değil, beyin gelişimi için de gereklidir.

Bebekler, ilk 4-6 aya yetecek kadar demir deposuyla doğar. Sonrasında depolar yavaş yavaş azalır. Bu yüzden ek gıdaya geçiş dönemi demir açısından kritiktir.

Tedavi edilmeyen demir eksikliği öğrenmeyi, dikkati, davranışı ve okul başarısını etkileyebilir. Ağır anemi, bilişsel ve motor gelişimi de etkileyebilir; kalbi zorlayabilir.

Belirtiler genellikle siliktir. Uzun süredir kansız olan çocuk belirti göstermeyebilir. Sık görülen işaretler şunlardır:

• Ciltte, dudaklarda, tırnak yataklarında ve göz kapaklarının içinde solukluk.
• Çabuk yorulma, isteksizlik, daha sık uyuma ihtiyacı.
• İştahsızlık, huysuzluk, sinirlilik.
• Dikkat dağınıklığı, okul başarısında düşme.
• Toprak, buz, sıva ya da kâğıt gibi yiyecek olmayan şeyleri yeme isteği. Buna pika denir.
• Dilde ağrı, ağız kenarında çatlak ya da yara, kolay kırılan tırnaklar.
• Sık enfeksiyon geçirme.

Bebeklerde huzursuzluk, beslenmede isteksizlik, yutma güçlüğü ve gelişmede duraklama görülebilir.

Daha ağır anemide şu belirtiler eklenebilir: nefes darlığı, çarpıntı ya da hızlı kalp atışı, baş ağrısı, baş dönmesi, bayılma, el ve ayaklarda şişlik. Bu durumda beklemeyin.

Bebekler ve küçük çocuklar (6-24 ay)

Bu dönemde büyüme çok hızlıdır ve beslenme çoğunlukla süte dayanır. Ek gıdaya geç geçmek riski artırır. Anne sütü ilk yılda demir ihtiyacını tek başına karşılamayabilir.

İnek sütü ayrı bir risk nedenidir. İnek sütünde demir azdır. Fazla içilince çocuk doyar ve demirden zengin besinlere yer kalmaz. Ayrıca demir emilimini azaltabilir. Bir yaşından küçük bebeklerde inek sütü dışkıyla kan kaybına da yol açabilir. Bu nedenle inek sütü bir yaşından önce ana içecek olarak verilmez.

Erken doğan ve düşük doğum ağırlıklı bebekler

Bu bebeklerin demir ihtiyacı daha fazladır ve demir desteğine daha erken ihtiyaç duyabilirler. İkiz ya da çoğul gebelikten doğmak da riski artırır.

Seçici ve tek tip beslenen çocuklar

Et, yumurta ve baklagili az yiyen çocuklarda, iyi planlanmamış vejetaryen beslenmede ve zayıflama diyetlerinde risk artar. Ancak tek neden beslenme değildir; hızlı büyüme de büyük rol oynar.

Ergenler

12-18 yaş arası ikinci hızlı büyüme dönemidir. Adet görmeye başlayan kızlarda her ay kan kaybı olur. Adet kanaması çok yoğunsa ya da von Willebrand hastalığı gibi bir kanama bozukluğu varsa risk daha da artar.

Kan kaybı ve emilim sorunları

Bağırsak kanaması, iltihabi bağırsak hastalığı ve bağırsak parazitleri gibi gizli kan kayıpları da demir eksikliği yapar. Kronik ishal ve mide asidini baskılayan ilaçlar demirin emilimini azaltabilir.

Hekiminiz çocuğunuzu muayene eder; beslenmesini, kanama ve aile öyküsünü sorar. Ardından kan testleri isteyebilir:

• Hemogram (tam kan sayımı): Hemoglobini ve alyuvarların özelliklerini ölçer. Demir eksikliğinde hemoglobin düşer, alyuvarlar küçülür (MCV düşüklüğü) ve boyutları arasındaki fark artar (RDW yüksekliği). Ayrıntılar için hemogram nasıl okunur?
• Ferritin: Vücuttaki demir deposunu gösteren bir proteindir. Düşük ferritin depoların boşaldığını gösterir ve anemiden önce düşer. Enfeksiyon ya da iltihap ise ferritini yükseltip eksikliği gizleyebilir. Bkz. ferritin düşüklüğü ve yüksekliği.

Gerekirse serum demiri gibi ek testler istenir. Kemik iliği incelemesi genellikle gerekmez.

Tarama: hangi yaşta kan testi?

Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'nın programına göre bebekler aile hekimi izlemlerinde kansızlık yönünden değerlendirilir. Muayenede şüphe varsa kan testi yapılır. Koruyucu demir alan bebeklerde 9. ayda hemoglobin kontrol edilir. Program, 5 yaş izleminde ve ergenlik döneminde de hemoglobin bakılmasını öngörür.

Amerikan Pediatri Akademisi de adet görmeye başlayan kızlarda, adetin başlamasından sonraki ilk yıl içinde tarama önerir.

Amaç hem eksikliği gidermek hem de nedenini bulmaktır.

• Demir ilacı yalnız hekim önerisiyle: Çoğu çocukta ağızdan alınan demir ilacı yeterlidir. İlacın türünü, miktarını ve ne kadar süre kullanılacağını hekiminiz belirler. Hemoglobin düzeldikten sonra da depoların dolması için ilaca bir süre devam edilebilir. İlacı hekiminiz söylemeden bırakmayın.
• Nasıl verileceğini sorun: Demir ilacı süt ve süt ürünleriyle aynı anda verilmez. Ayrıntıyı hekiminize ya da eczacınıza sorun.
• Yan etkiler: Kabızlık ya da ishal, karın ağrısı, mide yanması olabilir. Dışkı siyaha yakın görünebilir; bu beklenen bir durumdur. Damla ve şuruplar dişlerde koyu leke yapabilir. Yan etki olursa ilacı kesmeden hekiminizle konuşun.
• Kontrol kan testi neden önemli? Hekiminiz tedavinin işe yarayıp yaramadığını kan testiyle izler. Hemoglobin beklendiği gibi yükselmezse ilacın düzenli alınıp alınmadığı, süren kan kaybı ya da başka bir neden araştırılır. Talasemi taşıyıcılığı bu aşamada ortaya çıkabilir.
• Ağır durumlar: Bazı çocuklarda damardan demir, nadiren kan nakli gerekebilir.

Demir fazlası da zararlıdır. Örneğin talasemi taşıyıcılarına demir vermek yarar sağlamaz. Bu nedenle tanı konmadan takviye başlanmaz.

Ayrıntılı bilgi için demir eksikliği anemisi rehberimize bakabilirsiniz.

Demirden zengin besinler şunlardır:

• Kırmızı et (dana, kuzu), tavuk ve hindinin koyu eti, balık.
• Yumurta.
• Mercimek, nohut, fasulye gibi kuru baklagiller.
• Pekmez, kuru kayısı ve üzüm gibi kuru meyveler.
• Demirle zenginleştirilmiş tahıllar.
• Koyu yeşil yapraklı sebzeler. Ispanak gibi sebzelerdeki demirin emilimi daha düşüktür.

Hayvansal kaynaklı demir daha kolay emilir. Bitkisel demirin emilimi için öğüne C vitamini içeren bir besin ekleyin: portakal, mandalina, domates, brokoli, lahana, çilek gibi.

Çay, kahve, süt ve süt ürünleri demir emilimini azaltabilir. Çay ve kahve bebeklere ve küçük çocuklara zaten uygun değildir. Büyük çocuklarda da çayı yemekle birlikte vermemek daha iyidir.

• Doğumda: Göbek kordonunun hemen değil, biraz bekletilerek kesilmesi bebeğe daha fazla demir geçmesini sağlar.
• İlk 6 ay: İlk 6 ay yalnız anne sütü önerilir. Sağlık Bakanlığı programı kapsamındaki koruyucu demir desteğinin zamanını ve biçimini aile hekiminiz belirler.
• 6. aydan sonra: Anne sütüne devam ederken demirden zengin ek gıdalara (et, yumurta, baklagil) geçin.
• 1-5 yaş: İnek sütünü bir yaşından önce ana içecek yapmayın. Bir yaşından sonra da günde 500 ml'yi geçmemesi önerilir. Aile hekimi izlemlerini aksatmayın.
• Okul çağı ve ergenlik: Demirden zengin besinleri haftanın birkaç gününe yayın. Ergen kızlarda adet kanamasının miktarına dikkat edin. Zayıflama diyetlerinden kaçının.

Birkaç gün içinde hekiminize başvurun:

• Solukluk, sürekli yorgunluk, iştahsızlık ya da pika.
• Tedaviye rağmen düzelmeyen yakınmalar.
• Ergen kızınızda çok yoğun adet kanaması.

Aynı gün hekime ya da acil servise başvurun:

• Solukluğa çarpıntı, nefes darlığı, belirgin halsizlik ya da baş dönmesi eşlik ediyorsa.
• Bebek ağlarken morarıyor, beslenemiyor ya da gelişmesi duraklıyorsa.
• Solukluğun yanında nedensiz morluklar, ciltte iğne başı kırmızı noktalar (peteşi), kemik ağrısı, geçmeyen ateş ya da karında şişlik varsa. Bu belirtiler başka kan hastalıklarını düşündürebilir. Bkz. lösemi belirtileri.
• Gözlerde ya da ciltte sarılık, koyu renkli idrar varsa. Bu, alyuvarların hızla yıkıldığını gösterebilir.
• Dışkıda kan, siyah ve katran gibi dışkı (demir ilacı kullanmıyorsa) ya da kusmukta kan varsa.

Acil: Çocuğunuz bayıldıysa, nefes almakta zorlanıyorsa ya da bilinci bulanıksa 112'yi arayın. Demir ilacı yutma: Çocuğunuz demir ilacı (özellikle yetişkinlere ait olanı) ya da demirli vitamin yuttuysa, belirti olmasa bile bunu acil kabul edin. 112'yi arayın ya da hemen acil servise gidin. Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ne 114'ten 7 gün 24 saat ulaşabilirsiniz. İlacın kutusunu yanınızda götürün. Kendi başınıza kusturmaya çalışmayın. Kusma ve karın ağrısından sonra görülen geçici iyileşme yanıltıcıdır; ciddi tablo saatler sonra gelişebilir.

Demir ilaçlarını ve demirli vitaminleri çocukların ulaşamayacağı bir yerde saklayın. Gebelik vitaminleri gibi yetişkin ürünleri özellikle tehlikelidir.

Demir eksikliği tek neden değildir. Hekiminiz şunları da düşünebilir:

• Talasemi (Akdeniz anemisi) taşıyıcılığı: Türkiye'de taşıyıcılık sıklığı yaklaşık %2'dir. Akdeniz, Ege ve Trakya'da daha sıktır; Antalya'da %13'e kadar çıkar. Taşıyıcılar sağlıklıdır, yalnız hafif kansızlık olabilir. Bu tablo demir eksikliğiyle karışabilir ve gözden kaçabilir. Taşıyıcılar demir tedavisinden yarar görmez. Tanı hemoglobin elektroforezi denen bir kan testiyle konur. Bkz. talasemi taşıyıcılığı rehberi.
• Kurşun maruziyeti: Eski boyalar, bazı yemek pişirme kapları, kalaysız seramikler, bazı oyuncaklar ve geleneksel ilaçlar kaynak olabilir. Demir eksikliği vücudun kurşunu daha çok emmesine yol açabilir. Kurşuna maruz kalan çocukların çoğunda belirgin belirti olmaz; kan testiyle anlaşılır.
• Kronik hastalıklar: Böbrek hastalığı, tiroid bezinin az çalışması ve romatizmal hastalıklar kan yapımını azaltabilir.
• B12 ve folik asit eksikliği: Alyuvarların olgunlaşmasını bozar. Bkz. B12 eksikliği.
• Alyuvarların erken yıkılması (hemolitik anemi): G6PD eksikliği, orak hücre hastalığı ve bağışıklık sistemine bağlı yıkım bunlara örnektir. Bkz. hemolitik anemi.
• Nadir nedenler: Kemik iliğinin yeterince kan yapamaması (aplastik anemi) ve lösemi gibi kan hastalıkları.

Akraba evliliği, ailede kansızlık ya da bebeklikten beri süren kansızlık varsa hekiminize söyleyin.

Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü'nün rehberine göre Türkiye'deki çalışmalarda çocuklarda demir eksikliği anemisi %15,2 ile %62,5 arasında bildirilmiştir; ülkeyi temsil eden bir çalışma yoktur. Süt çocukluğundaki anemilerin yaklaşık yarısı ile dörtte üçü demir eksikliğine bağlıdır.

Bakanlık, Nisan 2004'te "Demir Gibi Türkiye" programını başlattı. Program anne sütünü destekler ve bütün bebeklerin kansızlık yönünden değerlendirilmesini öngörür. Kansızlığı olmayan 4-12 aylık bebeklere koruyucu demir desteği, erken doğan ya da düşük doğum ağırlıklı bebeklere daha erken destek, kansızlığı saptanan bebeklere de tedavi ve izlem sağlar. Rehbere göre program çerçevesindeki çalışmalarla bu yaş grubunda anemi sıklığı %7'nin altına düşmüştür.

• Kan Hastalıkları Rehberi
• Akdeniz anemisi ve talasemi taşıyıcılığı
• Demir eksikliği anemisi rehberi
• Anemi türleri: demir, B12, folik asit
• Ferritin düşüklüğü ve yüksekliği ne demek?
• Hemoglobin (HGB) düşüklüğü
• Hemogram nasıl okunur?