Gıda etiketi nasıl okunur? Şeker, tuz, doymuş yağ ve "light" ifadesi

• Yedi zorunlu satır: Beslenme bildiriminde enerji ile yağ, doymuş yağ, karbonhidrat, şekerler, protein ve tuz miktarı yer alır.
• Bileşenler ağırlık sırasıyla: Listede ilk sıradaki bileşen, üründe en çok kullanılan bileşendir (Türk Gıda Kodeksi Etiketleme Yönetmeliği, 2017).
• "Düşük şeker" eşiği: Katı gıdada 100 gramda en fazla 5 gram, içecekte 100 mililitrede en fazla 2,5 gram şeker (Türk Gıda Kodeksi Beslenme Beyanları Yönetmeliği, 2023).
• Referans değerler: Etikette "günlük referans alım" yüzdesi verilirse ortalama yetişkin için 2000 kilokalori, 90 gram şeker, 70 gram yağ, 20 gram doymuş yağ ve 6 gram tuz esas alınır (Etiketleme Yönetmeliği Ek-9, 2017).
• DSÖ hedefi daha sıkı: Dünya Sağlık Örgütü serbest şekerin günlük enerjinin %10'unun altında kalmasını, tuzun günde 5 gramın altında olmasını önerir (DSÖ, 2026).

Avrupa Birliği kurallarıyla uyumlu Türk Gıda Kodeksi Etiketleme Yönetmeliğine göre etikette şunlar bulunmalıdır: gıdanın adı, bileşenler listesi, alerjiye ya da intoleransa (sindirim güçlüğüne) yol açan maddeler, bazı bileşenlerin yüzdesi, net miktar, tarih bilgisi, saklama koşulları, işletmenin adı ve adresi, menşe ülke ve beslenme bildirimi.

Zorunlu yazıların küçük "x" harfi en az 1,2 milimetre boyunda olmalıdır; çok küçük ambalajlarda bu sınır 0,9 milimetredir. Okumakta zorlanıyorsanız telefonun büyüteç özelliği işe yarar.

Tablodaki değerler 100 gram ya da 100 mililitre üzerinden verilir. Üretici isterse porsiyon başına değeri de ekleyebilir. İki ürünü karşılaştırırken her zaman 100 gram sütununu kullanın. Porsiyon büyüklüğü markadan markaya değişir ve karşılaştırmayı yanıltabilir.

1. Enerji: Hem kilojul hem kilokalori olarak yazılır.
2. Yağ ve doymuş yağ: Doymuş yağ, toplam yağın içindeki alt satırdır. Kalp sağlığı için asıl bakılacak satır budur.
3. Karbonhidrat ve şekerler: "Şekerler" satırı, meyve ve sütten gelen doğal şekerle eklenen şekeri birlikte gösterir. Eklenen şekerin payını anlamak için bileşenler listesine bakmak gerekir.
4. Tuz: Yönetmelikte tuz, sodyum miktarının 2,5 ile çarpılmasıyla hesaplanır. Yurt dışı ürünlerde yalnız sodyum yazıyorsa aynı hesabı siz de yapabilirsiniz.

Kısa bir örnek: 100 gramında 1,8 gram tuz bulunan bir krakerden 40 gramlık bir paket yerseniz yaklaşık 0,7 gram tuz alırsınız. Bu, 6 gramlık referans değerin yaklaşık %12'sidir.

Türkiye'de etikette kırmızı-sarı-yeşil trafik ışığı zorunlu değildir. Hatta referans alım yüzdeleri gösterilirken kırmızı, sarı ve yeşil renk kullanılamaz (Etiketleme Yönetmeliği, 2017). Aşağıdaki tabloda NHS sütunları İngiltere'nin okuma rehberidir, Türk mevzuatı değildir; yalnız 100 gram sütununu yorumlamak için pratik bir ölçü olarak verilmiştir. Son sütun ise Türkiye'de bir ürünün etiketine "düşük" ya da "az" yazabilmesi için yasal üst sınırdır.

Tablo: NHS, 2026; Türk Gıda Kodeksi Beslenme Beyanları Yönetmeliği Ek-1, 2023.

İki ölçü arasında kalan değerler orta düzeydir. Kış sofrasında turşu, salamura peynir ve zeytin gibi ürünlerde tuz satırı çoğu zaman yüksek bölgeye düşer. Bu konuyu turşu, peynir ve zeytindeki gizli tuz yazısında ayrıca ele aldık.

Hayır. Türkiye'de beslenme beyanları yalnız 2023 tarihli Beslenme Beyanları Yönetmeliğinin ekindeki koşullarla yapılabilir. Başlıcaları şunlardır:

• Şekersiz: 100 gram ya da 100 mililitrede en fazla 0,5 gram şeker.
• Şeker ilavesiz: Üretimde şeker ya da tatlandırma amacıyla başka bir gıda eklenmemiştir. Üründe doğal şeker varsa etikette "doğal olarak şeker içerir" yazmalıdır. Yani meyve suyu, kuru meyveli bar ya da sütlü ürün "şeker ilavesiz" olsa da şeker içerebilir.
• Azaltılmış / daha az: Benzer ürüne göre enerji ya da besin öğesinde en az %30 azalma. Tuzda bu oran en az %25'tir.
• Trans yağ içermez: Toplam yağın 100 gramında 1 gramdan az trans yağ.

"Light" kelimesi: Avrupa Birliği'nde "light" beyanı, "azaltılmış" beyanıyla aynı koşulu (en az %30 azalma) taşır ve ürünü neyin "light" yaptığı belirtilmelidir (Avrupa Komisyonu). Türk yönetmeliğinin listesinde "light" ayrı bir beyan değildir; yönetmelik, "azaltılmış/daha az" beyanını taşıyan ürünlerde buna benzer ek bir beyana izin verir. Pratikte "light" yazan bir ürünün neyi, hangi ürüne göre ve ne kadar azalttığını etikette arayın. Yağı azaltılmış bir ürünün şekeri artmış olabilir; tablodaki tüm satırlara bakmadan karar vermeyin.

Bileşenler, üretimde kullanılan miktara göre ağırlıkça azalan sırayla yazılır. Şeker ilk üç sırada yer alıyorsa ürünün ana bileşenlerinden biridir. Şeker farklı adlarla birden fazla yerde geçebilir: glikoz şurubu, fruktoz şurubu, dekstroz, invert şeker, maltodekstrin, bal, pekmez ya da meyve konsantresi. Bunlar ayrı ayrı küçük görünse de toplamları ilk sıraya çıkabilir.

Tuz için de "tuz" kelimesinin yanında sodyum içeren katkılara dikkat edin. Böbrek hastalığı olanlar için fosfor ve potasyum içeren katkılar da önemlidir; ayrıntı böbrek hastalığında fosfor rehberindedir.

Yönetmelik 14 alerjen grubunu sayar: gluten içeren tahıllar, kabuklular, yumurta, balık, yer fıstığı, soya, süt (laktoz dahil), sert kabuklu meyveler (fındık, ceviz, badem, antep fıstığı gibi), kereviz, hardal, susam, belirli düzeyin üstünde kükürt dioksit ve sülfitler, acı bakla ve yumuşakçalar. Bu maddeler bileşenler listesinde kalın yazı, farklı punto ya da arka plan rengiyle vurgulanmalıdır. Gıda alerjisi ya da çölyak hastalığı olanlar her alışverişte, bildikleri üründe bile bu bölümü yeniden okumalıdır; tarifler değişebilir. Glutenin saklandığı yerler için çölyakta glutensiz Türk mutfağı rehberine bakabilirsiniz.

• Son tüketim tarihi (STT): Mikrobiyolojik açıdan kolay bozulan gıdalarda kullanılır; örneğin taze et, süt ürünleri. Bu tarihi geçmiş gıda, yasaya göre güvenilir olmayan gıda sayılır. Tarihi geçmişse yemeyin.
• Tavsiye edilen tüketim tarihi (TETT): Uygun saklandığında gıdanın kendine has özelliklerini koruduğu süreyi gösterir. Bu tarihten sonra tat ve doku değişebilir. Ambalaj bozuk değilse, koku ya da görünüşte değişiklik yoksa ürün hemen tehlikeli hâle gelmez.

Tanımlar Etiketleme Yönetmeliğinden alınmıştır. Hangi tarih yazarsa yazsın, paketteki "açıldıktan sonra … gün içinde tüketin" ve saklama uyarısına uyun.

Etiket okumak, alışveriş sepetinde tuzu, şekeri ve doymuş yağı azaltmanın en ucuz yoludur. Tabağı dengelemek için sağlıklı tabak aracı da kullanılabilir.

• Kurallar: Etiketleme Tarım ve Orman Bakanlığının Türk Gıda Kodeksi mevzuatıyla düzenlenir; 2024'ten bu yana Bakanlık kılavuzlarına uymak da zorunludur.
• Şikâyet: Gıda güvenilirliğiyle ilgili ihbar ve şikâyetler ALO 174 Gıda Hattı'na bildirilir. Hat 7 gün 24 saat çalışır. WhatsApp (0 501 174 0 174) ve e-posta ile de başvurulabilir; başvurular en geç 15 gün içinde yanıtlanır.
• Beslenme danışmanlığı: Diyabet, yüksek tansiyon, böbrek ya da kalp hastalığı için etikette neye bakmanız gerektiğini aile hekiminize sorun.
• Acil durum: Yediğiniz bir gıdadan sonra ağır alerji belirtisi olursa 112'yi arayın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi (UZEM) danışmanlık verir.

• Bir gıdadan sonra dudak ya da dil şişmesi, nefes darlığı, yaygın kurdeşen, bayılma hissi olursa: hemen 112.
• Belirli gıdalardan sonra tekrarlayan ishal, şişkinlik ya da ciltte döküntü fark ediyorsanız: alerji ya da intolerans açısından değerlendirilmek için aile hekiminize başvurun.
• Diyabet, yüksek tansiyon, kalp yetmezliği ya da böbrek hastalığınız varsa: size özel şeker, tuz, potasyum veya fosfor sınırını hekiminizle ya da diyetisyeninizle belirleyin. Genel eşikler herkes için aynı değildir.
• Çocuğunuzda gıda alerjisi tanısı varsa: okul ve bakıcıyla etiket okuma kurallarını paylaşın; acil planı hekiminizle yapın.

• 31 Aralık 2026: Nisan 2024'teki yönetmelik değişikliğine uyum süresi doluyor. Bu tarihten sonra gıdanın adı ön yüzde, bütün kelimeler aynı büyüklükte yazılacak. Yalnız aroma kullanılan ürünlerde gerçek gıda görseli kullanılamayacak; karıştırılabilecek ürünlerde "… tadında", "… lezzeti" gibi ifadeler yasak. Tatlandırıcı içeren ürünlerde "Tatlandırıcı içerir" bilgisi ürün adıyla birlikte, diğer yazılardan belirgin biçimde yazılacak (Resmî Gazete, 6 Nisan 2024).