30 Saniyede Özet
İlaç kutusundaki son kullanma tarihi, üreticinin ilacın etkinliğini ve güvenliğini garanti ettiği son gündür. Çoğu tablet bu tarihten sonra bir anda zehirli olmaz; asıl sorun, etkinin artık garanti edilememesidir. İnsülin, nitrogliserin, sıvı antibiyotikler, adrenalin kalemi ve göz damlası gibi ürünlerde süresi geçmiş ilaç asla kullanılmamalıdır. Süresi geçen ilaçlar çöpe veya lavaboya değil, eczanedeki ya da belediyedeki atık ilaç kutusuna verilmelidir.
Son Kullanma Tarihi Ne Anlama Gelir?
ABD İlaç Dairesi (FDA) 1979'dan beri tüm reçeteli ve reçetesiz ilaçlarda son kullanma tarihini zorunlu tutar. Bu tarih ilacın "bozulduğu" günü göstermez. Üreticinin stabilite testleriyle kalitesini ve tam gücünü garanti ettiği sürenin bittiği gündür.
Kutuda yalnızca ay ve yıl yazıyorsa, ilaç o ayın son gününe kadar geçerli kabul edilir.
Süresi Geçmiş İlaç İçilirse Ne Olur?
Tablet ve kapsül gibi katı formlarda, tarihi yeni geçmiş bir ilacın tek dozu çoğu zaman zehirlenmeye yol açmaz. Ancak etken maddenin gücü azalmış olabilir. Antibiyotikte yetersiz doz, enfeksiyonun ilerlemesine ve antibiyotik direncine zemin hazırlar.
Kalp ilaçları, epilepsi ilaçları, tiroid hormonu ve kan sulandırıcılar gibi dozun kritik olduğu ilaçlarda küçük bir etki kaybı bile tehlikelidir. Bu gruplarda süresi geçmiş ilaç kullanılmaz; doz atlamak yerine hekim veya eczacıyla hızlıca yeni plan yapılmalıdır.
Bilim Ne Diyor? SLEP Programı ve 40 Yıllık İlaç Analizi
ABD federal ilaç stoklarını inceleyen SLEP programında 122 ilacın 3.000'den fazla serisi test edildi. Serilerin yaklaşık yüzde 88'i, etiket tarihinden ortalama 5,5 yıl sonra bile kalite standartlarını karşıladı (Lyon, J Pharm Sci 2006).
Cantrell ve arkadaşları ise 28-40 yıl önce miadı dolmuş ilaçları analiz etti. İncelenen 14 etken maddenin 12'si hâlâ etiket değerinin yüzde 90'ı ve üzerindeydi (Arch Intern Med 2012).
Bu sonuçlar kontrollü koşullarda depolanmış ilaçlara aittir. Evdeki sıcaklık, nem ve ışık dalgalanmaları bu güvenceyi vermez. Bulgular "evdeki süresi geçmiş ilaç güvenlidir" şeklinde okunmamalıdır.
Hangi İlaçlarda Asla Risk Alınmaz?
- İnsülin: Etki kaybı doğrudan kan şekeri kontrolünü bozar.
- Nitrogliserin: Göğüs ağrısında etkisiz kalması hayati risktir.
- Sıvı antibiyotikler ve şuruplar: Stabiliteleri düşüktür, bakteri üremesine açıktır.
- Adrenalin otoenjektörü (EpiPen): Anafilakside tek şans olabilir; süresi geçmişse güç kaybı bildirilmiştir.
- Göz ve kulak damlaları: Açıldıktan sonra sterilite bozulur.
- Aşılar ve biyolojik ilaçlar: Soğuk zincir ve stabilite hassastır.
- Dar terapötik pencereli ilaçlar: Varfarin, digoksin, levotiroksin ve antiepileptikler gibi ilaçlarda küçük doz sapmaları bile sorun yaratır.
Saklama Koşulu Raf Ömrü Kadar Önemli
Banyo dolabı, sıcaklık ve nem dalgalanması nedeniyle ilaç saklamak için en kötü yerlerden biridir. İlaçlar serin, kuru ve ışık almayan bir yerde, orijinal ambalajında saklanmalıdır.
Tabletleri blisterinden çıkarıp hap kutularına aktarmak, nem ve ışık temasını artırarak raf ömrünü kısaltabilir.
Süresi Geçen İlaç Nasıl İmha Edilir?
Süresi geçmiş ilacı çöpe atmak veya lavaboya dökmek, su kaynakları ve çevre için risklidir. Türkiye'de süresi geçen ilaçlar eczanelere veya belediyelerin atık ilaç toplama noktalarına teslim edilebilir.
Araştırma Ne Bulmuştu?
İlacın üzerine basılan tarih, üreticisinin ilacın güvenliğini ve tam gücünü garanti ettiği tarihtir. İlacın güvenli ve etkin kalabileceği gerçek son kullanma tarihi ise tartışmaya açık bir konudur. FDA 1979'dan bu yana, ilaç şirketlerinin reçeteli ve reçetesiz ilaçlara son kullanma tarihleri koymalarını şart koşuyor.
Aktif bileşenlerinin zaman içinde daha az stabil olduğu bilinen insülin, nitrogliserin ve sıvı antibiyotikler gibi ilaçlar bir kenara; diğer birçok ilacın üzerinde yazandan daha uzun raf ömrü olabilir.
Yapılan incelemeler sonucunda bazıları en az 40 yıl önce üretilmiş ilaçların (antihistaminikler, ağrı kesiciler ve diyet hapları dahil), bu uzun periyoda rağmen tam potansiyellerini koruyabildikleri tespit edildi. Çalışma JAMA Internal Medicine dergisinde yayınlandı.
Elbette, zaman aşımına uğramış ilaçların bakteri üremesi riski altında olduğu ve antibiyotiklerin enfeksiyonları tedavi gücünün yetersiz kalıp daha ciddi hastalıklara ve antibiyotik direncine yol açabileceği de unutulmamalıdır.
