İnfertilite değerlendirmesi: ne zaman, hangi testler?

İnfertilite, düzenli ve korunmasız cinsel ilişkiye rağmen 12 ay içinde gebelik oluşmamasıdır (Dünya Sağlık Örgütü, DSÖ). Kadın 35 yaşın altındaysa 12 ay, 35 yaş ve üzerindeyse 6 ay sonra; 40 yaşın üzerindeyse ya da adet düzensizliği, bilinen tüp/endometriozis sorunu veya erkek faktörü şüphesi varsa beklemeden başvurulur. Değerlendirme iki partnerde aynı anda başlar: erkekte semen analizi, kadında yumurtlama, tüp ve rahim değerlendirmesi.

• DSÖ'ye göre üreme çağındaki yaklaşık her 6 kişiden 1'i yaşamı boyunca infertilite yaşar; DSÖ ilk küresel infertilite rehberini 28 Kasım 2025'te yayımladı.
• Amerikan Üreme Tıbbı Derneği (ASRM, 2021): değerlendirme 35 yaş altında 12 ay, 35 yaş ve üzerinde 6 ay sonra başlamalı; 40 yaş üstünde daha hızlı değerlendirme gerekebilir.
• ASRM'ye (2022) göre çiftlerin yaklaşık %80'i ilk 6 ayda gebe kalır; en verimli dönem yumurtlama günüyle biten 6 günlük aralıktır.
• DSÖ 2025: semen analizi DSÖ referans aralığı dışındaysa en az 11 hafta sonra tekrarlanır; tüm değerler normalse tekrar önerilmez.
• DSÖ 2025: düşük yumurtalık rezervi tanısı testlerden çok yaşa dayanmalıdır; AMH tek başına doğal gebelik şansını söylemez.
• Türkiye'de Sosyal Güvenlik Kurumu'nun (SGK) Sağlık Uygulama Tebliği'ne (SUT) göre tüp bebek (IVF) giderleri, koşullar sağlanırsa 23 yaşından büyük ve 40 yaşından küçük kadınlarda en fazla 3 deneme için karşılanır (40 yaşından önce düzenlenmiş geçerli raporla 30 gün içinde yapılan embriyo transferi de karşılanır); katılım payı 1. denemede %30, 2.'de %25, 3.'de %20'dir.
• Türkiye'de üremeye yardımcı tedavi yalnız evli çiftlere, kendi yumurta ve spermleriyle uygulanır; donör sperm, yumurta ve embriyo kullanımı yasaktır (ESHRE Avrupa mevzuat anketi, 2024).

Başvuru zamanını kadının yaşı ve bilinen risk etkenleri belirler. Aşağıdaki eşikler ASRM'nin 2021 komite görüşüne dayanır; DSÖ tanımı da 12 ayı esas alır.

"Düzenli ilişki" derken haftada birkaç kez ve özellikle verimli dönemde ilişki kastedilir. Ağrılı ilişki için endometriozis ve ilişkide ağrı, boşalma güçlüğü için gecikmiş boşalma ve retrograd ejakülasyon yazılarımıza bakabilirsiniz.

İnfertilite bir çiftin sorunudur ve nedeni kadında, erkekte, her ikisinde olabilir ya da bulunamayabilir. DSÖ 2025 rehberi, kadın ve erkek partnerin değerlendirmesinin aynı anda başlatılmasını önerir; böylece tedaviden önce tanı gecikmez. Erkeğin daha önce çocuk sahibi olmuş olması semen analizini gereksiz kılmaz.

Semen analizi ucuz, ağrısız ve hızlı bir testtir; sonucu, kadına yapılacak daha zahmetli incelemelerin sırasını değiştirebilir. Erkekte değerlendirme ve varikosel için ayrıntılı rehber: erkek fertilitesi: spermiyogram ve varikosel.

İlk adım ayrıntılı öykü ve muayenedir; DSÖ testlerin bu bulgulara göre seçilmesini, herkese aynı uzun panelin istenmemesini önerir. Temel testler şunlardır:

ASRM, temel değerlendirmeye TSH'yi de ekler. Klamidya gibi enfeksiyonlar belirti vermeden tüplere zarar verebileceği için DSÖ, gebelik planlayan herkese cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar hakkında bilgi verilmesini ve belirti varsa hızlı tedaviyi önerir; ayrıntı için klamidya ve gonore.

Hayır. AMH ve antral folikül sayısı yumurtalıktaki yumurta miktarını yansıtır; yumurta kalitesini ve bir sonraki ay gebe kalma olasılığını göstermez. DSÖ 2025 rehberi, düşük rezerv tanısının testlerden çok yaşa dayanmasını önerir, çünkü yaş rezervin en güçlü göstergesidir.

ABD'de 30–44 yaş arasında, infertilite öyküsü olmadan gebelik denemeye başlayan 750 kadının izlendiği 2017 tarihli bir çalışmada düşük AMH, 6 veya 12 ay içinde gebe kalma olasılığının düşmesiyle ilişkili bulunmadı (Steiner ve ark., JAMA). AMH'nin asıl değeri, tüp bebek planlanırken yumurtalık uyarımına verilecek yanıtı öngörmektir.

Açıklanamayan infertilite, 12 ay gebelik olmamasına karşın iki partnerin öykü ve muayenesinin normal, kadında yumurtlamanın ve tüplerin açık olduğunun, erkekte semen değerlerinin normal olduğunun gösterildiği durumdur (DSÖ 2025). DSÖ bu çiftler için basamaklı yaklaşım önerir:

1. Birinci basamak — izleyerek bekleme: Yaşam tarzı önerisi ve verimli günlerin anlatılmasıyla, ilaçsız izlem. Çalışmalarda süre genellikle 3–6 aydı. DSÖ bunu, uyarılmamış aşılamaya ve ilaçla yumurtlama uyarımı + zamanlı ilişkiye tercih eder.
2. İkinci basamak — uyarılmış aşılama (IUI): Klomifen sitrat veya letrozolle birlikte rahim içine sperm verilmesi. En uygun deneme sayısı bilinmiyor; yeni çalışmalarda 3–6 döngü kullanıldı.
3. Üçüncü basamak — tüp bebek (IVF): Aşılama sonuç vermezse. DSÖ bu grupta, erkek faktörü yoksa klasik IVF'nin mikroenjeksiyona (ICSI) tercih edilmesini güçlü öneriyle bildirir.

Neden bulunursa tedavi ona yönelir: polikistik over sendromunda (PKOS) DSÖ, yumurtlama için letrozolü klomifen veya metformine tercih eder; prolaktin yüksekliğinde kabergolin önerilir; 35 yaş altında hafif–orta tüp hasarında cerrahi, ağır hasarda ya da 35 yaş ve üzerinde IVF önerilir. Tüp bebek ek işlemleri ("add-on") için İngiltere'nin düzenleyici kurumu HFEA, çoğu hasta için kanıtlanmış standart tedavi döngülerinin ek işlem olmadan etkili olduğunu belirtir (Eylül 2026).

Erkekte değerlendirmenin temeli semen analizi ve muayenedir. DSÖ 2025 rehberine göre:

• Tek bir anormal sonuç tanı değildir; sperm üretimi yaklaşık üç ay sürdüğü için test en az 11 hafta sonra tekrarlanır.
• İnfertil çiftte, belirgin (muayeneyle saptanan) varikosel varsa ve tüp bebek planlanmıyorsa cerrahi veya girişimsel radyolojik tedavi izlemeye tercih edilir; yarar, semen değerleri bozuk olanlarda daha belirgindir. Cerrahide mikroskopik yöntem önerilir.
• Semen değerleri bozuk erkeklerde antioksidan takviyeleri için DSÖ ne lehte ne aleyhte öneri yaptı; etkisi bilinmiyor.

Kas geliştirmek için kullanılan anabolik steroidler ve testosteron, beynin testislere giden sinyalini baskılayarak sperm üretimini durdurabilir. Bu ürünleri kullanıyorsanız ilk görüşmede söyleyin: anabolik steroidler ve kısırlık.

Sigarayı bırakmak en net yararı olan adımdır. DSÖ, sigara içen herkese her sağlık başvurusunda kısa bırakma önerisi verilmesini güçlü öneriyle ister ve sigaraya bağlı infertilite riskinin kadınlarda daha yüksek olduğunu belirtir. DSÖ ayrıca infertilite tedavisi öncesinde ve sırasında beslenme, alkol, fiziksel aktivite ve kilo yönetimi önerilerini destekler.

ASRM'nin doğal fertilite görüşüne (2022) göre:

• Verimli dönemde 1–2 günde bir ilişki en yüksek gebelik olasılığını sağlar.
• İlişki pozisyonunun gebelik şansını etkilediğine dair kanıt yoktur.
• Kayganlaştırıcı kullanımı çalışmalarda gebelik olasılığını değiştirmedi.
• Günde 1–2 fincan kahveye denk kafeinin fertiliteye belirgin olumsuz etkisi görülmedi.
• Çok zayıf veya obez kadınlarda fertilite azalır.

• Nereye başvurulur? Kadın hastalıkları ve doğum ile üroloji polikliniklerinden Merkezi Hekim Randevu Sistemi (MHRS) üzerinden randevu alınabilir; aile hekimi ilk yönlendirmeyi yapabilir. Tüp bebek, Sağlık Bakanlığı'nca ruhsatlandırılan üremeye yardımcı tedavi (ÜYTE) merkezlerinde yapılır.
• SGK tüp bebek koşulları (SUT 2.4.4.İ-1): Evli olmak ve mevcut evlilikten soy bağı kurulmuş sağ çocuk olmaması (evlat edinilen çocuk ve önceki evlilikten çocuk engel değil); kadının 23 yaşından büyük, 40 yaşından küçük olması (embriyo transferi tarihinde 40 yaşını geçmişse ödenmez; ancak 40 yaşından önce düzenlenmiş geçerli rapordan sonra 30 gün içinde transfer yapılırsa ödenir); en az 5 yıldır genel sağlık sigortalısı ya da bakmakla yükümlü olunan kişi olup 900 gün prim gününün bulunması (kadın sağlamıyorsa eşinin sağlaması yeterli); son 3 yıl içinde diğer tedavilerden sonuç alınamadığının belgelenmesi (kadında primer over yetmezliği ve erkekte azoospermi hariç); SGK ile sözleşmeli merkez.
• Sağlık kurulu raporu: Üçüncü basamak bir hastanede iki kadın doğum ve bir üroloji uzmanının katıldığı kurul tarafından, her deneme için ayrı düzenlenir; rapordan sonra 6 ay içinde uygulama yapılmalıdır.
• Önce aşılama şartı: Açıklanamayan infertilitede (ayrıca evlilikten bu yana en az 3 yıl), hafif–orta endometriozisde ve hareketli sperm sayısı 5 milyonun üzerindeki sperm azlığında IVF'den önce gonadotropinle en az iki deneme ilaç + aşılama (OI+IUI) yapılmış olması gerekir. İleri evre endometriozisde ameliyattan sonra bir yıl gebelik olmaması da yeterlidir. Kadında primer over yetmezliği ve erkekte azoospermide bu şart aranmaz; laparoskopiyle doğrulanmış iki taraflı tüp tıkanıklığı doğrudan IVF endikasyonudur.
• Kapsam dışı: Embriyo genetik taraması (PGT) yalnız hasta kardeşe kök hücre vericisi olacak bebek için ödenir.
• Yasal çerçeve: ESHRE'nin 2024'te yayımlanan Avrupa anketine göre Türkiye'de üremeye yardımcı tedaviye erişim evli heteroseksüel çiftlerle sınırlıdır; sperm, yumurta ve embriyo bağışı yasaktır, aşılama yalnız eşin spermiyle yapılabilir; tıbbi olmayan (sosyal) yumurta dondurma izinli değildir. Yumurta dondurma; kemoterapi/radyoterapi, üreme işlevini tehdit eden ameliyat, doğum yapmamış ve rezervi düşük kadınlar ile ailede erken menopoz öyküsü gibi tıbbi gerekçelerle mümkündür (ÜYTE Yönetmeliği 2014, ikincil kaynak üzerinden).

• Gebelik testi pozitifken ya da adet gecikmişken tek taraflı alt karın ağrısı, vajinal kanama, omuz ucu ağrısı veya bayılma: dış gebelik olabilir; acil servise gidin ya da 112'yi arayın. Tüp bebek sonrası dış gebelik riski vardır (HFEA).
• Yumurtalık uyarımı sırasında veya yumurta toplama sonrasında karında belirgin şişlik ve ağrı, bulantı-kusma, nefes darlığı, baygınlık hissi ya da idrar miktarında azalma: yumurtalık aşırı uyarılma sendromu (OHSS) olabilir; tedavi merkezinizi hemen arayın, ulaşamazsanız acil servise başvurun (HFEA).
• HSG veya başka bir rahim içi işlemden sonra ateş ya da giderek artan ağrı: aynı gün işlemi yapan birime başvurun.

• 28 Kasım 2025 — DSÖ ilk küresel infertilite rehberi: Önleme, tanı ve tedaviyi kapsıyor. Öne çıkanlar: iki partnerde eşzamanlı değerlendirme; rezervin yaşa göre değerlendirilmesi; semen analizinin anormalse ≥11 hafta sonra tekrarı; PKOS'ta letrozol; açıklanamayan infertilitede bekleme → uyarılmış aşılama → IVF basamakları ve bu grupta ICSI yerine klasik IVF; varikosel tedavisi; antioksidanlar için öneri yok.
• Temmuz 2024 — ESHRE Avrupa mevzuat ve finansman anketi: Türkiye'de bağış yasağı ve üremeye yardımcı tedaviye erişimin evli heteroseksüel çiftlerle sınırlı olduğu bildirildi.
• 28 Eylül 2026 — HFEA tedavi ek işlemleri sayfası gözden geçirildi.