Prezervatif yırtıldı: ne yapmalı? Saat saat plan

Prezervatif yırtıldığında veya kaydığında iki zamana bağlı karar vardır. Gebelik istenmiyorsa acil kontrasepsiyon: levonorgestrel hap 72 saat, ulipristal hap 120 saat, bakırlı spiral 5 gün içinde; en etkilisi spiraldir. HIV riski varsa temas sonrası profilaksi (PEP) mümkünse 24 saat, en geç 72 saat içinde başlamalıdır. Klamidya-gonore testi yaklaşık 2 hafta, gebelik testi 3 hafta sonra yapılır.

• Bakırlı rahim içi araç (spiral), acil korunmanın en etkili yöntemidir ve ilk korunmasız ilişkiden sonraki 5 gün içinde takılabilir; etkisi kiloya bağlı değildir (CoSRH, Nisan 2026).
• Ulipristal asetat 120 saate (5 gün) kadar etkilidir ve levonorgestrelden daha etkilidir. Levonorgestrel 72 saat için ruhsatlıdır; 96 saatten sonra etkisiz kabul edilir (CoSRH).
• Vücut kitle indeksi 26'nın veya kilo 70 kg'ın üzerindeyse levonorgestrelin etkisi azalabilir; bu durumda ulipristal ya da çift doz levonorgestrel önerilir (CoSRH).
• HIV PEP ilk doz mümkünse 24 saat içinde, en geç 72 saatte başlanır ve 28 gün sürer (CDC, 2025).
• Partner HIV ile yaşıyor ve tedaviyle viral yükü sürekli baskılanmışsa PEP rutin olarak önerilmez; bu kişiler cinsel yolla HIV bulaştırmaz (CDC, 2025).
• HIV bulaşma olasılığı, enfekte kaynaktan tek temasta reseptif anal ilişkide 10.000'de 138, reseptif vajinal ilişkide 10.000'de 8 olarak tahmin edilir (CDC, 2025).
• Gebelik testi, korunmasız ilişkiden en az 21 gün sonra güvenilirdir (CoSRH).

İlk adım ilişkiyi durdurmak, prezervatifi dikkatle çıkarmak ve saati not etmektir; sonraki tüm kararlar geçen saate göre verilir. Vajinayı veya makatı sabunla, suyla ya da vajinal duşla "temizlemek" gebeliği ya da enfeksiyonu önlemez; dokuyu tahriş ederek bulaş riskini artırabilir. Prezervatif içeride kaldıysa ve kolayca çıkarılamıyorsa zorlamadan bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

Sonra iki soruyu ayrı ayrı yanıtlayın: Gebelik olasılığı var mı? (penis-vajina teması, hormonal yöntem veya spiral kullanılmıyor) ve HIV/CYBE riski var mı? (partnerin HIV durumu bilinmiyor, tedavi almıyor ya da temas anal).

Acil kontrasepsiyon, korunmasız ilişkiden sonra gebeliği önlemek için kullanılan, düşük yaptırmayan yöntemlerdir. Üç seçenek vardır; hepsi ne kadar erken kullanılırsa o kadar iyidir.

Ağızdan alınan acil korunma yumurtlama gerçekleştikten sonra etkisizdir (CoSRH). Bu nedenle adet döngüsünün ortasındaysanız ya da 3–5 gün geçtiyse spiral seçeneği özellikle konuşulmalıdır. Hap alındıktan sonra aynı döngüde tekrar korunmasız ilişki olursa koruma sağlamaz. Ayrıntılar acil kontrasepsiyon yazısındadır.

HIV temas sonrası profilaksi (PEP), HIV'e maruz kalındıktan sonra 28 gün kullanılan HIV ilacı tedavisidir ve ilk doz ne kadar erken alınırsa o kadar etkilidir. CDC'nin 2025 kılavuzuna göre PEP, anlamlı bulaş riski taşıyan bir temas olduğunda ve kaynak kişinin HIV'i varsa ama viral yükü sürekli baskılanmış değilse ya da durumu bilinmiyorsa önerilir. İlk doz mümkünse 24 saat içinde, en geç 72 saat içinde verilmelidir; 72 saatten sonra başlamayı destekleyen yeterli kanıt yoktur. Başlamadan önce hızlı HIV testi yapılır, ama ilk doz laboratuvar sonucunu beklemek için geciktirilmez.

Riski belirleyen başlıca etkenler:

• Temasın türü: HIV'li ve tedavisiz bir kaynaktan tek temasta tahmini bulaş olasılığı reseptif anal ilişkide 10.000'de 138, insertif anal ilişkide 11, reseptif vajinal ilişkide 8, insertif vajinal ilişkide 4'tür. Oral seksteki risk çok düşüktür (CDC, 2025).
• Partnerin durumu (U=U istisnası): Partner HIV ile yaşıyor, düzenli tedavi alıyor ve viral yükü sürekli saptanamaz düzeydeyse cinsel yolla HIV bulaştırmaz; bu durumda PEP rutin olarak önerilmez. Bu bilgi mümkünse partnerle paylaşılmalıdır. Bkz. HIV ile yaşam ve U=U.
• Siz PrEP kullanıyorsanız: Düzenli PrEP kullanımında genellikle PEP gerekmez; atlanan dozlar varsa hekimle konuşun.

PEP başlanırsa 24 saat içinde bir kontrol, ardından 4–6. hafta ve 12. haftada HIV testi önerilir (CDC, 2025). Riskli temas tekrarlıyorsa PEP bitiminde PrEP'e geçiş konuşulur.

Olaydan hemen sonra yapılan test, o temastan kaynaklanan enfeksiyonu gösteremez; her enfeksiyonun bir pencere dönemi vardır. Aşağıdaki tablo genel bir plandır; PEP alıyorsanız hekiminizin takvimi önceliklidir.

Klamidya, gonore, HIV ve sifiliz için pencere dönemleri İngiltere'de bir NHS cinsel sağlık servisinin ve HIV.gov'un verileridir. Ayrıntılar için HIV testi ve pencere dönemi ve CYBE testleri yazılarına bakabilirsiniz. Hepatit B aşınız yoksa ya da tamamlanmadıysa bunu da başvuruda söyleyin; aşı ve gerekirse immünglobulin değerlendirilebilir (bkz. hepatit B ve cinsel bulaş).

Doxy-PEP, ilişkiden sonraki 72 saat içinde tek doz doksisiklin alarak sifiliz, klamidya ve gonore riskini azaltma yöntemidir. CDC (Haziran 2024) bunu yalnız son 12 ayda bakteriyel CYBE geçirmiş, erkeklerle ilişkiye giren erkekler ve trans kadınlar için hekimle ortak kararla önerir. Cis kadınlar ve heteroseksüel erkeklerde yararı kanıtlanmamıştır. Tek bir prezervatif kazası için kendi başınıza antibiyotik almayın.

• Acil korunma hapı: Türkiye'de levonorgestrel 1,5 mg (ör. Postpill One, Ertes72) ve ulipristal asetat 30 mg (ör. Ella, Josei, Ulpisad) içeren ürünler TİTCK ruhsatlıdır ve e-reçete sisteminde "normal" (beyaz) reçete grubundadır; kırmızı veya yeşil reçete gibi kontrole tabi değildir (TİTCK SKRS listesi, 29 Eylül 2026). Bu ürünler SGK geri ödeme listesinde (EK-4/A) yer almaz; ücreti kişi öder. TİTCK'nin yayımladığı bir "reçetesiz satılabilir ilaçlar" listesi bulunamadı, bu nedenle eczanede reçete istenip istenmeyeceği konusunda kesin bilgi verilemiyor. Pratikte vakit kaybetmemek için önce eczacıya danışın; reçete istenirse aile hekimi, Kadın Hastalıkları ve Doğum polikliniği veya acil servis reçete yazabilir.
• Bakırlı spiral: Kadın Hastalıkları ve Doğum polikliniklerinde takılır. Aile sağlığı merkezlerinde acil amaçla aynı gün spiral takılıp takılmadığı doğrulanamadı; 5 günlük sınır içinde olduğunuzu belirterek randevu isteyin.
• HIV PEP: Enfeksiyon Hastalıkları bölümü olan bir hastaneye, mesai dışında acil servise başvurun ve "HIV temas sonrası profilaksi" için geldiğinizi açıkça söyleyin. PEP'i enfeksiyon hastalıkları uzmanı değerlendirir. Sivil toplum kaynaklarına göre SGK, PEP ilacını yalnız sağlık çalışanlarının mesleki temasında karşılıyor; cinsel temas sonrası ilaç bedeli kişinin kendisine kalabilir. Bu bilgi resmî SGK kaynağından doğrulanamadı; başvuruda ücreti sorun, ama ilk dozu geciktirmeyin.
• Anonim test: Gönüllü Danışmanlık ve Test Merkezleri (GDTM) kimlik istemeden ücretsiz HIV testi yapar, bazıları sifiliz ve hepatit testi de sunar. PEP bu merkezlerde verilmez; yalnız test ve danışmanlık içindir.
• Rıza dışı ilişki: Cinsel saldırı sonrası 112'yi arayabilir ya da acil servise başvurabilirsiniz; acil korunma, PEP ve adli muayene aynı başvuruda planlanabilir.

• HIV riski olan temas ve üzerinden 72 saatten az geçtiyse: aynı gün, gerekirse gece acil servise.
• Prezervatif içeride kaldı ve çıkarılamıyor, ya da yoğun kanama, şiddetli ağrı varsa: acil servis.
• Acil korunma sonrası şiddetli tek taraflı karın ağrısı, bayılma veya adetin gecikmesiyle birlikte ağrı (dış gebelik olasılığı): 112 veya acil servis.
• Rıza dışı ilişki: 112.

• Nisan 2026: CoSRH acil korunma kılavuzu güncellendi: yüksek VKİ'de spiral atılma riskinin daha yüksek olduğu eklendi; tek doz ulipristal sonrası emzirmeye ara verilmesi gerekmediği belirtildi. VKİ >26 veya >70 kg için ulipristal/çift doz levonorgestrel önerisi sürüyor.
• Mayıs 2025: CDC, 2016'dan sonraki ilk cinsel temas sonrası PEP kılavuzunu yayımladı: ilk doz ideal olarak 24 saat içinde, baskılanmış viral yükte PEP rutin önerilmez, yeni tercih edilen ilaç rejimleri.
• Haziran 2024: CDC doxy-PEP kılavuzu yayımlandı (yalnız belirli gruplar için).