Sedimantasyon Yüksekliği: Kaç Olmalı, Ne Zaman Önemli?

Sedimantasyon yüksekliği vücutta iltihap ya da başka bir süreç olabileceğini gösterir, ama nedenini söylemez. Değer yaşla, kadınlarda, kansızlıkta ve gebelikte de doğal olarak yükselir. American Family Physician'daki klinik derlemeye göre (Brigden, 1999) sedimantasyon, sağlıklı kişileri taramak için uygun bir test değildir. Yorumda her zaman raporunuzdaki laboratuvar referans aralığı esas alınır.

Raporlarda bu test "Sedimantasyon", "ESR", "ESH (eritrosit sedimantasyon hızı)" ya da kısaca "Sedim" diye yazılır. Sağlık Bakanlığı'nın ulusal test birimleri listesinde birimi mm/saat'tir. Sonuç, kırmızı kan hücrelerinin ince bir tüpte bir saatte ne kadar çöktüğünü gösterir.

e-Nabız "Tahlillerim" bölümü sonucu referans değerle birlikte gösterir. Aralık dışındaki değerleri renkle işaretler. Renk yalnızca aralığın dışında olduğunuzu söyler; tek başına hastalık anlamına gelmez. e-Nabız sonucu sizin yerinize yorumlamaz.

Laboratuvarlar farklı ölçüm yöntemleri kullanabilir. Uluslararası Hematoloji Standardizasyon Konseyi (ICSH), Westergren yöntemini altın standart kabul eder. ICSH'nin 2017 raporuna göre bazı yeni cihazların sonucu Westergren sonucundan %142'ye varan fark gösterebilir. Bu yüzden takipte mümkünse aynı laboratuvarı kullanın.

Sağlık Bakanlığı'nın karar sınırı prosedürü, yıldızla (*) işaretlenen karar sınırlarını öncelikle glukoz, kolesterol türleri ve HbA1c için tanımlar. Sedimantasyon bu öncelikli listede yer almaz. Raporunuzda gördüğünüz aralık bu nedenle genellikle bir referans aralığıdır.

Normal üst sınır yaşa ve cinsiyete göre değişir. Aşağıdaki tablo, Westergren yöntemiyle yaygın kullanılan örnek aralıkları gösterir.

Kaynak: Brigden, American Family Physician, 1999 (Böttiger ve Svedberg verisine dayanır). Laboratuvarınızın aralığı bundan farklı olabilir.

Gebelikte ve kansızlıkta değerin yükselmesi beklenir. Bu durumlar için ayrı bir sayı yerine hekim yorumu esas alınır.

Referans aralığı sağlıklı kişilerin %95'ini kapsar; sağlıklı kişilerin yaklaşık 20'de biri aralığın biraz dışında çıkabilir.

Nedenler, sık ve zararsız olanlardan ciddi olanlara doğru şöyle sıralanabilir:

• Doğal etkenler: İleri yaş, kadın cinsiyet ve gebelik sedimantasyonu yükseltir.
• Kansızlık: Kansızlık ve iri kırmızı hücreler (makrositoz) değeri artırır.
• Kilo fazlalığı: Obezitede hafif yükseklik görülebilir; derlemeye göre bunun klinik önemi yoktur.
• Enfeksiyonlar: Çok yüksek sedimantasyonun en sık nedeni enfeksiyondur.
• Romatizmal ve iltihaplı hastalıklar: Romatoid artrit gibi hastalıklar değeri yükseltir. Polimiyalji romatika ve dev hücreli (temporal) arterit, sedimantasyonun tanıda hâlâ önemli olduğu iki hastalıktır.
• Böbrek hastalığı ve kanserler: Özellikle çok yüksek değerlerde bu nedenler de araştırılır.

Fincher ve Page, 1.006 ayaktan hastanın kayıtlarını inceledi. Hastaların %4,2'sinde sedimantasyon 100 mm/saat veya üzerindeydi. Bu grupta nedenlerin %33'ü enfeksiyon, %17'si kanser, %17'si böbrek hastalığı ve %14'ü iltihaplı hastalıklardı. Değer bu kadar yüksekken hastaların %90'ında belirlenebilir bir neden bulundu. Bu yüzden 100 ve üzeri bir değer mutlaka hekimle değerlendirilmelidir.

Hafif yükseklik ve hiçbir yakınmanız yoksa durum farklıdır. Hekim önce yaş, kansızlık ve gebelik gibi etkenlere bakar. Gerekirse testi bir süre sonra tekrarlar.

Düşük sedimantasyon çoğu zaman önemsizdir. Kırmızı hücre fazlalığı (polisitemi), orak hücre hastalığı ve sferositoz değeri düşürebilir. Çok yüksek lökosit sayısı ve fibrinojen düşüklüğü de aynı etkiyi yapar. Bu durumlarda sedimantasyon, var olan bir iltihabı olduğundan düşük gösterebilir.

• Sedimantasyon ve CRP yüksek: Aktif bir iltihabı düşündürür, ama "romatizma" demek değildir. Enfeksiyon, doku hasarı, böbrek hastalığı ve kanser de aynı tabloyu yapabilir. Neden; muayene, yakınmalar ve ek testlerle bulunur.
• Sedimantasyon yüksek, CRP normal: Derlemeye göre iltihabın ilk 24 saatinde CRP daha iyi bir göstergedir. Sedimantasyon ise yaş, kansızlık ve gebelikten de etkilendiği için tek başına yüksek kalabilir.
• Sedimantasyon yüksek, hemoglobin düşük: Kansızlık sedimantasyonu tek başına yükseltebilir. Önce kansızlığın nedeni araştırılır; bkz. hemogram rehberi.
• Sedimantasyon çok yüksek, globulin de yüksek: Hekim protein elektroforezi isteyebilir; bkz. total protein ve globulin.
• Sedimantasyon ve ASO yüksek, eklem ağrısı var: Bu üçlü akut romatizmal ateş tanısı için yeterli değildir. Tanı AHA 2015 revize Jones ölçütleriyle konur; bkz. ASO yüksekliği.
• Sedimantasyon yüksek, RF veya anti-CCP pozitif, eklem şiş: Romatoid artrit açısından değerlendirme gerekir; bkz. RF pozitifliği ve anti-CCP pozitifliği.

• Sedimantasyon çoğu zaman başka kan testleriyle aynı anda alınır. Açlık gerekip gerekmediğini laboratuvarınıza sorun.
• Kan vermeden önce oturarak ya da uzanarak en az 15 dakika dinlenin. Sağlık Bakanlığı rehberine göre yatar pozisyondan oturmaya geçmek fibrinojeni artırır. Fibrinojen de sedimantasyonu yükselten başlıca proteinlerdendir.
• Rehbere göre turnike, uygulandıktan 1 dakika sonra gevşetilmelidir. Uzun süre sıkılan kol bazı sonuçları değiştirebilir.
• Kortizon gibi bir ilaç kullanıyorsanız hekiminize söyleyin. Dev hücreli arterit ve polimiyaljide kortizon başlanınca sedimantasyon genellikle birkaç gün içinde düşer. İlacınızı kendi kendinize kesmeyin.
• Yakın zamanda geçirdiğiniz enfeksiyon, ameliyat veya gebelik varsa bunu da belirtin.

• Aile hekimi veya İç Hastalıkları: Yakınması olmayan hafif yükseklikte ilk değerlendirme. Hemogram, CRP, böbrek fonksiyonları ve idrar tahlili istenebilir.
• Romatoloji: Sabah tutukluğu, eklem şişliği ya da omuz ve kalça kuşağında ağrı varsa. RF ve anti-CCP gibi testler gündeme gelir.
• Aynı gün değerlendirme: İleri yaşta yeni başlayan baş ağrısı, çene ağrısı veya görme yakınması varsa.
• Enfeksiyon Hastalıkları: Uzun süren ateş ve açıklanamayan yüksek sedimantasyonda.
• Hematoloji: Çok yüksek sedimantasyonla birlikte globulin yüksekliği, kansızlık veya kemik ağrısı varsa. Protein elektroforezi istenebilir.
• Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları: Çocukta ateş ve eklem yakınması varsa. Gerekirse çocuk kardiyolojisine yönlendirme yapılır.

• Ulusal birim: Sağlık Bakanlığı Test Ölçüm Birimleri listesinde (Versiyon 2, 2021) sedimantasyonun birimi mm/saat'tir.
• Karar sınırı ve kritik değer: Bakanlığın 2020 tarihli prosedüründe sedimantasyon, öncelikli karar sınırı listesinde ve kritik (panik) değer tablosunda yer almaz.
• Akut romatizmal ateş: 2016 verileriyle yapılan ulusal çok merkezli çalışmada Türkiye'de akut romatizmal ateş sıklığı 100.000'de 8,84 bulundu. Yazarlar Türkiye'nin "orta riskli" toplumlar arasında sayılmasını önerdi (Gürses ve ark., 2021).
• Bunun sedimantasyona etkisi: AHA 2015 Jones ölçütlerinde orta ve yüksek riskli toplumlarda sedimantasyonun 30 mm/saat ve üzeri olması bir minör ölçüttür. Düşük riskli toplumlarda bu eşik 60 mm/saat ve üzeridir. Hangi eşiğin kullanılacağına hekim karar verir.
• e-Nabız: Sonuçlarınız referans değerle birlikte görünür ve aralık dışı değerler renkle işaretlenir.

• İleri yaşta yeni başlayan şiddetli baş ağrısı, şakakta hassasiyet, çiğnerken çene ağrısı veya ani görme kaybı varsa aynı gün acil servise başvurun. EULAR 2018 güncellemesi, aktif dev hücreli arteritte tedavinin hemen başlatılmasını önerir.
• Yüksek ateş, titreme, hızlı nefes alma, bilinç bulanıklığı veya baş dönmesiyle tansiyon düşüklüğü varsa 112'yi arayın.
• Çocukta ateşle birlikte şiş ve ağrılı eklem, göğüs ağrısı, nefes darlığı veya istemsiz hareketler varsa aynı gün başvurun.
• Laboratuvar sizi kritik bir değer için aradıysa vakit kaybetmeden hekiminize ya da acil servise başvurun.
• Açıklanamayan kilo kaybı ve gece terlemesiyle birlikte 100 mm/saat üstü bir değer varsa, birkaç gün içinde hekime görünün.

• Tahlil Rehberi: tüm testler
• CRP, sedimantasyon ve prokalsitonin: iltihap testleri
• Hemogram (tam kan sayımı) nasıl okunur?
• ASO yüksekliği ne demek?
• Romatoid faktör (RF) pozitifliği
• Anti-CCP pozitifliği
• Total protein ve globulin

• Yeni sayfa; yaşa ve cinsiyete göre örnek aralıklar ile ICSH'nin Westergren altın standart yaklaşımını (2017) izler.
• Akut romatizmal ateş eşikleri AHA 2015 revize Jones ölçütlerine ve Türkiye'yi orta risk grubunda öneren 2021 ulusal çalışmaya göre verildi.
• Birim ve karar sınırı bilgisi, Sağlık Bakanlığı Test Ölçüm Birimleri (Versiyon 2) ve karar sınırı prosedürüyle uyumludur.