Yanık — Türkiye'de yıllık 100.000+ vaka, çocukta sık (haşlanma). 3 derece: 1. derece eritem (güneş yanığı), 2. derece bül (yüzeysel/derin), 3. derece tam kalınlık (yanık siyahı, ağrısız). 9 kuralı vücut yüzey alanı (her kol %9, her bacak %18, gövde önü %18 arka %18, baş %9, perine %1). Yanık ilk yardım: (1) Tehlikeden uzaklaştır, (2) Sıkı giysi ve takıları çıkar (ödem öncesi), (3) 10-20°C ılık su 20 dakika (buz değil — vazokonstriksiyon yapıp yanığı derinleştirir), (4) Diş macunu, yumurta, yoğurt sürme — YASAK (enfeksiyon), (5) Bül patlatma, (6) Temiz örtü + 112. Donma (frostbite): Hızlı yeniden ısıtma 37-39°C suda 30-60 dk — sürtme veya kuru ısı (radyatör) yanlış. Hipotermi: Beden < 35°C — sıcak içecek, yavaş ısıtma. Yılan ısırığı: Türkiye'de engerek ve kobra familyası. Turnike YASAK. Hareketsiz tut, sıkı bandaj (geniş, Avustralya pressure-immobilization), kalp altında. Antivenom acil. Akrep ısırığı: Türkiye'de tehlikeli leiurus quinquestriatus ve androctonus (özellikle Şanlıurfa, Mardin). Çocukta ölümcül — paralizi, akciğer ödemi. Prazosin ve antivenom. Kırmızı bayrak: Yüz/el/genital yanık, > %10 yüzey alanı, inhalasyon (kapalı alan + yüz yanık), 3. derece, yılan-akrep ile ailedeki çocuk.
Yanık, Donma, Yılan-Akrep Isırığı: Acil İlk Yardım — Evde Yapılacaklar ve Hastane Acelesi
Tıbbi İnceleme: Bu içerik Dr. Hamza Gemici tarafından klinik doğruluk açısından incelenmiştir. TL;DR Yanık — Türkiye'de yıllık 100.000+ vaka, çocukta sık (haşlanma). 3 derece: 1. derece eritem (güneş yanığı), 2.…
Okumaya devam edin
Tıbbi İnceleme: Bu içerik Dr. Hamza Gemici tarafından klinik doğruluk açısından incelenmiştir.
TL;DR
Yanık — Türkiye'de yıllık 100.000+ vaka, çocukta sık (haşlanma). 3 derece: 1. derece eritem (güneş yanığı), 2. derece bül (yüzeysel/derin), 3. derece tam kalınlık (yanık siyahı, ağrısız). 9 kuralı vücut yüzey alanı (her kol %9, her bacak %18, gövde önü %18 arka %18, baş %9, perine %1). Yanık ilk yardım: (1) Tehlikeden uzaklaştır, (2) Sıkı giysi ve takıları çıkar (ödem öncesi), (3) 10-20°C ılık su 20 dakika (buz değil — vazokonstriksiyon yapıp yanığı derinleştirir), (4) Diş macunu, yumurta, yoğurt sürme — YASAK (enfeksiyon), (5) Bül patlatma, (6) Temiz örtü + 112. Donma (frostbite): Hızlı yeniden ısıtma 37-39°C suda 30-60 dk — sürtme veya kuru ısı (radyatör) yanlış. Hipotermi: Beden < 35°C — sıcak içecek, yavaş ısıtma. Yılan ısırığı: Türkiye'de engerek ve kobra familyası. Turnike YASAK. Hareketsiz tut, sıkı bandaj (geniş, Avustralya pressure-immobilization), kalp altında. Antivenom acil. Akrep ısırığı: Türkiye'de tehlikeli leiurus quinquestriatus ve androctonus (özellikle Şanlıurfa, Mardin). Çocukta ölümcül — paralizi, akciğer ödemi. Prazosin ve antivenom. Kırmızı bayrak: Yüz/el/genital yanık, > %10 yüzey alanı, inhalasyon (kapalı alan + yüz yanık), 3. derece, yılan-akrep ile ailedeki çocuk.
İçindekiler
- Yanık Tipleri ve Dereceler
- Yanık Yüzey Alanı: 9 Kuralı
- Yanık İlk Yardım (Doğru ve Yanlış)
- Donma ve Hipotermi
- Yılan Isırığı
- Akrep Isırığı
- Diğer Isırıklar (Köpek, Kedi, Insan)
- KIRMIZI BAYRAKLAR ve SSS
- Doktorclub Hekim Notu
- Kaynakça
1. Yanık Tipleri ve Dereceler
Tipler
- Termal (sıcak su, ateş)
- Kimyasal
- Elektrik
- Radyasyon (güneş, radyo terapi)
Dereceler
1. derece (yüzeysel)
- Sadece epidermis
- Eritem, ağrı
- Bül yok
- Güneş yanığı klasik
- 3-5 günde iyileşir, iz kalmaz
2. derece — yüzeysel parsiyel
- Epidermis + üst dermis
- Bül var, ıslak, kırmızı
- Çok ağrılı
- 2-3 hafta iyileşme
2. derece — derin parsiyel
- Üst + alt dermis
- Bül var, kuru, beyazımsı
- Ağrı azalmış
- 3-8 hafta, iz kalır
3. derece (tam kalınlık)
- Tüm dermis + altı
- Beyaz, siyah, deri gibi
- Ağrısız (sinir hasarı)
- Cerrahi gerek (greft)
4. derece
- Kemik, kas tutulumu
2. Yanık Yüzey Alanı: 9 Kuralı
Wallace 9 kuralı (yetişkin)
| Bölge | % |
|---|---|
| Baş + boyun | 9 |
| Her kol | 9 |
| Gövde önü | 18 |
| Gövde arkası | 18 |
| Her bacak | 18 |
| Perine | 1 |
Çocuk (Lund-Browder)
- Kafa daha büyük orantısal (%18 < 1 yaş)
- Bacaklar küçük
El kuralı
- Hastanın avuç içi yaklaşık %1
- Spot tarzı yanıklarda hızlı tahmin
Hastane kriteri
- %10+ 2. derece veya
- %5+ 3. derece → hastane
- Çocuk %5+ ciddi
- Yüz, el, ayak, perine → her durumda
3. Yanık İlk Yardım (Doğru ve Yanlış)
Doğru
- Sahnenin güvenliği
- Hastayı tehlikeden uzaklaştır
- Yanan giysi söndür (battaniye, su)
- Sıkı giysi/takı çıkar (saat, yüzük) — ödem öncesi
- 10-20°C ılık su 20 dakika akan suda
- Temiz, nemli örtü
- Sıvı ver (büyük yanıkta dehidrasyon)
- Ağrı kesici (parasetamol, ibuprofen)
- Tetanos durumu kontrol
- 112'yi ara
YASAK
- Buz (vazokonstriksiyon yanığı derinleştirir)
- Diş macunu, yumurta, yoğurt, salça, zeytinyağı — geleneksel ama enfeksiyon, ısı tutma
- Yanık merhem ilk dönem (hekim önerisi gerek)
- Bül patlatma
- Yapışan giysiyi zorla çıkarma (kestirip bırak)
Kimyasal yanık
- Bol su ile yıka 20+ dakika
- Kuru kimyasalı önce fırçala, sonra su
- Göze sıçradı — açık su 15+ dakika
- Asit/baz fark etmez — su
Elektrik yanık
- Akımı kes (sigorta)
- Hasta + elektrik kaynağına dokunma
- Kalp tutulumu olabilir → EKG monitör
İnhalasyon yanık şüphesi
- Kapalı alan
- Yüz yanık, kıllarda yanma
- Karbonlu balgam, ses kısıklığı
- Acil hastane (laringotrakeal ödem)
4. Donma ve Hipotermi
Donma (frostbite)
- Doku donar
- Parmak, kulak, burun, yanak
Aşamalar
- Frostnip: Reversibl
- Yüzeysel donma: Cilt beyaz, his var
- Derin donma: Cilt siyah, his yok
İlk yardım
- Hızla soğuktan uzaklaştır
- Islak giysiyi çıkar
- 37-39°C ılık suda 30-60 dakika (banyo, kova)
- Sürtme YASAK (kristal doku hasarı)
- Kuru ısı (radyatör, ateş) YASAK (yanık)
- Ağrı kesici (yeniden ısıtma çok ağrılı)
- 112
Hipotermi
- Beden ısısı < 35°C
- Hafif (32-35), orta (28-32), şiddetli (< 28)
- Titreme → kaybolma → bilinç değişikliği → koma
Tedavi
- Yavaş ısıtma
- Kuru giysi
- Sıcak içecek (bilinçli)
- Battaniye
- Şiddetli: hastane (vücut ısıtma kateteri)
5. Yılan Isırığı
Türkiye'de zehirli yılanlar
- Engerek (Vipera) — en yaygın
- Levant engereği (Macrovipera)
- Kobra (Doğu Anadolu, az)
Belirtiler
- Diş izi (1 veya 2 nokta)
- Lokal ağrı, şişlik
- Ekimoz
- Sistemik: bulantı, kusma, taşikardi, hipotansiyon, koagülopati, nörotoksisite
İlk yardım — DOĞRU
- Sakin tut (panik venöz akımı artırır)
- Hareketsiz ekstremite
- Kalp seviyesinin altında
- Sıkı bandaj (Avustralya pressure-immobilization — geniş, kompresyon orta)
- Saat, yüzük çıkar
- 112'yi ara — antivenom merkezi
- Yılanı fotoğrafla (öldürme zaman kaybı)
YASAK
- Turnike (gangren, sistemik etki)
- Emme (zehirin kana karışmasını hızlandırır)
- Kesme (kanama, enfeksiyon)
- Buz (doku hasarı)
- Alkol (vazodilatasyon)
Hastane
- Antivenom (Refik Saydam, ilçe sağlık)
- Klinik gözlem 12+ saat (geç başlayabilir)
6. Akrep Isırığı
Türkiye'de tehlikeli
- Androctonus crassicauda (Şanlıurfa, Mardin, Hatay)
- Leiurus abdullahbayrami (Güneydoğu)
- Çocukta ölümcül olabilir
Belirtiler
- Lokal: şiddetli ağrı, eritem
- Sistemik: terleme, tükürük, taşikardi, hipertansiyon, kusma
- Şiddetli: akciğer ödemi, miyokardit, bilinç kaybı (çocukta)
İlk yardım
- Soğuk uygulama (lokal ağrı için)
- Ekstremite hareketsiz
- 112 — çocuk acil hastane
- Fotoğrafla
Hastane
- Antivenom (özellikle çocuk)
- Prazosin (sistemik etki)
- Solunum desteği
Türkiye'de en riskli
- Şanlıurfa, Mardin (yıllık yüzlerce vaka)
- Yaz aylarında pik
7. Diğer Isırıklar (Köpek, Kedi, Insan)
Köpek
- Kuduz riski — tetanos + kuduz aşı
- Hayvanı 10 gün gözlem
- Yara temizliği
- Profilaktik amoksisilin-klavulanat
Kedi
- Pasteurella riski (selülit hızlı)
- Profilaktik antibiyotik
- Cat scratch disease (Bartonella)
İnsan
- Yüksek enfeksiyon
- Hepatit B/C, HIV maruziyeti
- Tetanos
- Antibiyotik şart
Tetanos durumu
- 5 yıl geçti → pekiştirme
- Belirsizse pekiştir
8. KIRMIZI BAYRAKLAR ve SSS
KIRMIZI bayraklar (acil 112)
- Yüz, el, ayak, genital yanık
- %10+ vücut yüzeyi yanık
- 3. derece
- İnhalasyon şüphesi
- Çocuk %5+ yanık
- Şiddetli donma (beyaz, his yok)
- Yılan ısırığı + sistemik belirti
- Akrep ısırığı çocukta
- Solunum güçlüğü (anaflaksi)
SSS
S: Diş macunu yanıkta gerçekten zararlı mı? A: Evet — antiseptik etki minimal, enfeksiyon + ısı tutma + temizlik zor.
S: Bül patlamış, ne yapayım? A: Patlatma. Temiz, nemli örtü. Antibiyotik krem (mupirosin) düşün.
S: Donmaya kar masajı? A: Yasak — kristal doku hasarı yapar.
S: Yılanı tanıyamıyorum, ne yapayım? A: Türkiye'de tüm zehirsiz olarak değerlendirilmez. Antivenom (polivalan) genelde mevcut.
S: Akrep çocuğum cebinde kıyafetinde gördüm? A: Sallayarak çıkar. Görmediği yere koy. Mardin/Şanlıurfa'da ev/yatak kontrol gece.
S: Güneş yanığı için ne? A: Soğuk kompres, nemlendirici (aloe vera), parasetamol. Şiddetli + kabarcık → hekim.
9. Doktorclub Hekim Notu
Acil tıp bilgi + sakinlik = hayat kurtarır. Yanıkta soğuk su 20 dakika + sıkı giysi/takı çıkarma en kritik. Diş macunu/yumurta yasak. Donmada hızlı ılık su, sürtme yok. Yılan ısırığında turnike yasak — geniş bandaj, hareketsiz, 112. Akrep ısırığı + çocuk = acil. Tetanos durumu unutma. 8 saatlik ilk yardım kursu her aileye değerli. Doktorclub'da acil tıp ve dermatoloji uzmanlarına ulaşabilirsiniz. Acil: 112.
10. Kaynakça
- Türk Acil Tıp Derneği — Travma ve Yanık Konsensüsü (2023).
- AHA First Aid Guidelines (2020).
- ABA (American Burn Association) — Burn Care Standards (2024).
- Türk Plastik Cerrahi Derneği — Yanık Yaklaşımı (2023).
- WHO — Snake Antivenom (2024).
- T.C. Sağlık Bakanlığı — Akrep İlk Yardım Bilgi Notu.
- Refik Saydam Hıfzıssıhha — Yılan ve Akrep Antivenom Merkezleri.
Yasal Uyarı: Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. Ciddi yanık/donma/ısırıkta 112'yi arayın.
İlgili Yazılar
Bu konuyla ilgili Doktorclub'da ele aldığımız diğer hekim onaylı rehberler: