Yaygın Anksiyete Bozukluğu: Belirtiler, Tanı ve Tedavi Seçenekleri

Yaygın anksiyete bozukluğu, en az 6 aydır çoğu gün süren, durdurulması zor ve pek çok konuya yayılan endişedir; terapi ve ilaçla tedavi edilebilir.

Herkes endişelenir. Bozukluktan söz etmek için endişenin gerçek riskle orantısız olması, kontrol edilememesi ve uykuyu, işi ya da ilişkileri bozması gerekir. Tanıyı bir ruh sağlığı profesyoneli koyar; çevrim içi testler yalnızca yol gösterir. En iyi kanıtı olan tedaviler bilişsel davranışçı terapi (BDT) ve SSRI grubu ilaçlardır.

Yaygın anksiyete bozukluğunda (kısaca YAB; İngilizcede GAD) endişe tek bir konuya bağlı kalmaz. Sağlık, para, iş, çocuklar, trafik, küçük gündelik işler sırayla ya da aynı anda zihni meşgul eder. Kişi çoğu zaman endişesinin abartılı olduğunu bilir ama "ya olursa" düşüncesini susturamaz.

Anksiyete bozuklukları dünyada en sık görülen ruhsal bozukluklardır. Dünya Sağlık Örgütü'ne (DSÖ) göre dünya nüfusunun yaklaşık %5,8'i şu anda bir anksiyete bozukluğu yaşıyor; 2023'te bu sayı 470 milyon kişiydi. Tedaviye ihtiyacı olanların ise yalnızca yaklaşık dörtte biri herhangi bir tedavi alıyor. Kadınlarda erkeklere göre daha sık görülür. Bu oranlar küresel tahmindir; Türkiye'ye özgü güncel bir oran burada verilmemiştir.

ABD Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü'nün (NIMH) özetlediği tanı ölçütüne göre kişinin en az 6 ay boyunca çoğu gün endişesini kontrol etmekte zorlanması ve aşağıdakilerden en az üçünün eşlik etmesi gerekir:

• Huzursuzluk, "diken üstünde" olma hissi
• Çabuk yorulma
• Odaklanma güçlüğü, zihnin "boşalması"
• Sinirlilik
• Kas gerginliği (boyun, omuz, çene)
• Uyku sorunları: uykuya dalamama, sık uyanma, dinlenmeden kalkma

Bunlara sık sık bedensel yakınmalar eklenir: baş ağrısı, mide bulantısı, ishal ya da kabızlık, terleme, çarpıntı. Bedensel belirtilerin ayrıntısı ve hangi durumda kalbe ya da akciğere bakılması gerektiği için kaygının bedendeki belirtileri rehberine bakabilirsiniz.

Davranışa da yansır: işi son dakikaya kadar ertelemek ya da tam tersine her şeyi defalarca kontrol etmek, karar verememek, sürekli başkalarından "bir şey olmaz değil mi?" güvencesi istemek, haberleri ve belirtileri saatlerce araştırmak.

Normal endişe ile bozukluk arasındaki fark

"Anksiyete bozukluğu" bir şemsiye terimdir. Tedavi benzer olsa da ayrım önemlidir, çünkü terapinin odağı değişir:

• Panik bozukluk: Dakikalar içinde zirve yapan, beklenmedik panik atakları ve yeni atak korkusu öndedir. Ayrıntı: panik atak rehberi.
• Sosyal anksiyete: Korku başkaları tarafından değerlendirilme ve utanma üzerinedir. Ayrıntı: sosyal anksiyete belirtileri.
• Sağlık anksiyetesi: Endişe neredeyse yalnızca ciddi bir hastalığa yakalanmış olma üzerinedir. Ayrıntı: sağlık anksiyetesi nedir.
• Belirli fobi: Korku tek bir nesne ya da duruma (asansör, kan, uçak) bağlıdır.
• Depresyon: YAB ile sık birlikte görülür. Kaygı geleceğe dönük "ya olursa" düşüncesiyken depresyonda isteksizlik, zevk alamama ve umutsuzluk öndedir. İkisi birlikte olabilir: depresyon mu anksiyete mi.

Kaygıya benzeyen bedensel durumlar da dışlanmalıdır: tiroid hormon fazlalığı, kansızlık, kalp ritim bozuklukları, kan şekeri düşmesi, yüksek kafein, bazı ilaçlar (ör. soğuk algınlığı ilaçlarındaki uyarıcılar) ve alkol ya da sakinleştirici yoksunluğu. Bu yüzden ilk değerlendirmede öykü, muayene ve gerekirse birkaç temel tahlil yapılır.

Bu bir resmî tanı değildir; sosyal medyada yaygınlaşan bir tanımlamadır. Dışarıdan başarılı, düzenli ve çalışkan görünen ama içeride sürekli tetikte olan kişileri anlatmak için kullanılır. Sık tarif edilen işaretler: dinlenirken suçluluk duymak, "hayır" diyememek, en kötü senaryoyu önceden planlamak, mükemmeliyetçilik, diş sıkma ve uyku sorunları.

Önemli olan etiket değil, yukarıdaki ölçütlerin karşılanıp karşılanmadığıdır. İşini sürdürebiliyor olmanız YAB olmadığınız anlamına gelmez; bu yükü sürekli taşıyorsanız ve uykunuz, sağlığınız ya da ilişkileriniz bundan etkileniyorsa değerlendirme almaya değer. Bu tablonun herkeste tükenmişliğe döneceği söylenemez, ama tedavi edilmeyen kaygı yaşam kalitesini uzun süre düşürebilir.

Görüşmede endişenin konuları, süresi, kontrol edilebilirliği, uyku, madde ve ilaç kullanımı, eşlik eden depresyon ve kendine zarar düşüncesi sorulur. Bedensel yakınmalar için muayene ve gerekirse tiroid testi, kan sayımı ya da EKG istenebilir.

Belirti şiddetini izlemek için sık kullanılan ölçek GAD-7'dir: son iki haftayı soran yedi maddelik bir ankettir. Geliştirildiği çalışmada, birinci basamakta YAB'yi saptamada duyarlılığı %89, özgüllüğü %82 bulunmuştur. Yine de puan tanı yerine geçmez; yalnızca ileri değerlendirme gerekip gerekmediğini ve tedavinin gidişini gösterir. Aynı çalışma kaygı ve depresyon belirtilerinin sık birlikte görüldüğünü de bildirmiştir.

İngiltere'nin ulusal klinik kılavuzu NICE CG113, YAB için basamaklı bir model önerir: en az yoğun ama etkili adımdan başlanır, yanıt yoksa bir üst basamağa geçilir.

Psikoterapi

Bilişsel davranışçı terapi (BDT), düşünce–duygu–davranış döngüsünü ele alan, yapılandırılmış bir konuşma terapisidir. YAB'de endişenin "işe yaradığı" inancını, belirsizliğe tahammülsüzlüğü, kaçınmayı ve güvence aramayı hedefler. NICE'a göre YAB için BDT genellikle 12–15 haftalık, birer saatlik seanstan oluşur.

Uygulamalı gevşeme, kas gevşetmenin günlük hayatta, kaygı yükselirken hızla kullanılabilecek bir beceriye dönüştürülmesidir; NICE'ta BDT ile aynı yoğunlukta seçenek olarak yer alır. Terapi türlerinin farkı için: terapi türleri arasındaki farklar.

İlaç tedavisi

• İlk seçenek SSRI'dır. NICE, ilaç tercih eden kişide bir SSRI önerir ve maliyet etkinliği nedeniyle önce sertralinin düşünülmesini söyler. Yanıt yoksa başka bir SSRI ya da bir SNRI'ya geçilebilir.
• Etki haftalar içinde gelir. NIMH, bu ilaçların etkisinin başlamasının birkaç hafta sürebileceğini, ilk dönemde baş ağrısı, bulantı ya da uyku sorunu gibi genellikle hafif yan etkiler görülebileceğini belirtir.
• Kontroller sık yapılır. NICE, ilk 3 ayda 2–4 haftada bir değerlendirme önerir. 30 yaşın altındaki kişilerde intihar düşüncesindeki olası artış nedeniyle ilk reçeteden sonraki bir hafta içinde görülme ve ilk ay haftalık izlem önerilir.
• İşe yarıyorsa erken bırakılmaz. NICE, nüks olasılığı yüksek olduğu için etkili ilacın en az bir yıl sürdürülmesini önerir. Bırakma kararı hekimle, doz azaltılarak verilir.
• Pregabalin, SSRI ve SNRI'ları tolere edemeyenlerde bir seçenektir; kötüye kullanım riski nedeniyle dikkatli reçetelenir.
• Benzodiazepinler (yaygın "sakinleştiriciler") hızlı rahatlatsa da NICE bunları YAB'de yalnızca kriz döneminde kısa süreli önlem olarak kabul eder. DSÖ de bağımlılık riski ve uzun dönem etkisinin sınırlı olması nedeniyle genel olarak önermez. Uzun süredir kullanıyorsanız kendiniz aniden bırakmayın. Ayrıntı: psikiyatri ilaçları bağımlılık yapar mı.

Terapi mi ilaç mı? NICE'a göre bu basamakta birinin diğerinden üstün olduğunu gösteren kanıt yoktur; seçim sizin tercihinize, erişime ve önceki deneyiminize göre yapılır. Biri işe yaramazsa diğeri denenir.

Aşağıdakiler hafif belirtilerde tek başına, orta-ağır belirtilerde tedaviye ek olarak işe yarar:

1. Endişeye bir saat ayırın. Gün içinde gelen endişeleri bir kâğıda tek cümleyle yazıp her gün aynı saatte 15–20 dakikalık "endişe zamanına" erteleyin. Bu BDT tekniği, endişenin her an gelmesi yerine sınırlı bir alana çekilmesini öğretir.
2. Çözülebilir ile çözülemezi ayırın. Yazdığınız endişe için "bugün bununla ilgili yapabileceğim somut bir adım var mı?" diye sorun. Varsa adımı takvime koyun; yoksa endişeyi ertelemeye devam edin.
3. Güvence aramayı azaltın. Aynı soruyu yakınlarınıza tekrar tekrar sormak ya da internette belirti aramak kısa süre rahatlatır ama kaygıyı uzun vadede besler. Sıklığı adım adım düşürün.
4. BDT'ye dayalı bir kendi kendine yardım programı izleyin. NICE'ın 2. basamakta önerdiği bu yöntem bir kitap ya da yapılandırılmış bir çevrim içi program olabilir; rehberli olanlar genellikle daha iyi sürdürülür.
5. Bedeni yatıştırın. Yavaş karın nefesi (burundan alıp ağızdan, 5'e kadar sayarak, en az 5 dakika) ve kas gevşetme kaygının bedensel tarafını azaltır.
6. Hareket edin. DSÖ'ye göre düzenli fiziksel etkinlik yetişkinlerde depresyon ve kaygı belirtilerini azaltır. Yürüyüşle başlayıp kademeli artırın.
7. Kafein ve alkolü gözden geçirin. Kafein kaygı ve çarpıntıyı artırabilir (bkz. kafein anksiyeteyi artırır mı). Alkol önce rahatlatır, sonra uykuyu ve ertesi günün kaygısını kötüleştirir.
8. Uykuyu düzene sokun. Her gün aynı saatte kalkmak, yatakta uzun süre endişeyle uyanık kalmamak temel adımlardır. Uzun süren uykusuzlukta: uykusuzluk tedavi rehberi.

• Endişe aylardır sürüyor ve çoğu gün aklınızı meşgul ediyorsa
• Uykunuz, işiniz, okulunuz ya da ilişkileriniz etkileniyorsa
• Bazı yerlerden, işlerden ya da konuşmalardan kaçınmaya başladıysanız
• Bedensel yakınmalar için yapılan testler normal çıktığı hâlde şikâyetleriniz sürüyorsa
• Kaygıyı alkol, sakinleştirici ya da başka maddelerle bastırmaya çalışıyorsanız
• Kaygıya isteksizlik, zevk alamama ya da umutsuzluk eşlik ediyorsa

İlk adım olarak aile hekiminize başvurabilirsiniz; bedensel nedenleri değerlendirir ve gerekirse psikiyatriye yönlendirir. Psikiyatri polikliniği için MHRS üzerinden (182 ya da e-Nabız/MHRS uygulaması) randevu alınabilir.

• Kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceniz varsa 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin. Mümkünse yanınızda biri olsun. Türkiye'de intihara özel ulusal bir yardım hattı yoktur; acil durumda doğru numara 112'dir.
• İlk kez yaşanan ya da her zamankinden farklı göğüs ağrısı, ağır nefes darlığı, bayılma, tek taraflı güç kaybı veya konuşma bozukluğu kaygıya bağlanmamalıdır; 112'yi arayın.

• Kaygı bozukluğu bedende hangi belirtileri yapar?
• Panik atak: belirtiler ve destek
• Sosyal anksiyete belirtileri
• Depresyon mu anksiyete mi?
• Terapi türleri arasındaki farklar