Leke Lazerleri: Q-Anahtarlı ve Pikosaniye Lazer Hangi Lekede İşe Yarar, Melazmada Neden Dikkat?

Leke lazeri nedir, nasıl çalışır?

Deriye rengini veren melanin pigmenti, belirli dalga boylarındaki ışığı emer. Leke lazerleri bu ışığı saniyenin milyarda biri (nanosaniye) ya da trilyonda biri (pikosaniye) düzeyinde, çok kısa atımlarla verir. Atım o kadar kısadır ki enerji çevre dokuya yayılacak zamanı bulamadan pigment taneciklerinde yoğunlaşır ve onları küçük parçalara ayırır. Parçalanan pigmentin bir bölümü günler içinde ince bir kabukla deriden atılır, bir bölümü ise vücudun temizleyici hücreleri tarafından haftalar içinde uzaklaştırılır.

• Q-anahtarlı (Q-switched) lazerler: Nanosaniye düzeyinde atım verir. Uzun yıllardır kullanılan, hakkında en çok yayın bulunan gruptur.
• Pikosaniye lazerler: Daha da kısa atım verir. Önce dövme silmek için geliştirilmiş, sonra lekelerde de kullanılmaya başlanmıştır.

Her iki grupta da farklı dalga boyları vardır. Kısa dalga boyları derinin yüzeyindeki pigmenti, uzun dalga boyları ise daha derindeki pigmenti hedefler; bu nedenle lekenin türüne ve derinliğine göre farklı bir lazer seçilir. Aynı lazerlerin dövme mürekkebi üzerindeki kullanımı “Lazerle Dövme Silme” yazısında anlatılmıştır.

Bir cihazın reklamdaki adı ya da 'yeni nesil' olması, lekenize uygun olduğunu göstermez. Sormanız gereken, lekenizin tanısının ne olduğu, cihazın hangi teknolojiyle ve hangi dalga boyunda çalıştığı ve sizin cilt tipinizde kullanılıp kullanılmadığıdır.

Önce tanı: hangi lekeye lazer yapılmaz?

Deride kahverengi görünen her şey aynı şey değildir. Güneş lekesi, çil, melazma, sivilce sonrası kalan leke, doğum lekesi ve ben birbirine benzeyebilir; ancak her biri farklı bir yapıdır ve lazere farklı yanıt verir. Daha önemlisi, bir deri kanseri türü olan melanom da ilk bakışta sıradan bir leke ya da ben gibi görünebilir.

Lazer pigmenti parçalar, ama dokuyu incelemeye göndermez. Tanısı konmamış bir lekeye lazer uygulanırsa lezyonun görünümü değişir, inceleme için doku elde edilmemiş olur ve gerçek tanı gecikebilir. Bu nedenle benlere ve şekli, rengi ya da büyüklüğü değişen, sınırları düzensiz, yeni ortaya çıkmış ya da diğerlerinden farklı görünen lekelere lazer yapılmaz; önce bir dermatoloğun muayenesi, gerekirse büyüteçli aletle (dermoskop) inceleme ve doku örneği gerekir.

Hangi lekenin, benin ya da et beninin ne anlama geldiği ve hangisinin incelenmesi gerektiği “Ben, Et Beni ve Lekeler” yazısında anlatılmıştır. Leke türleri ve melanomun uyarı işaretleri için “Ciltte Leke ve Melazma” yazısına da bakabilirsiniz.

Hangi lekelerde işe yarar?

Bu tablodaki yanıtlar genel eğilimleri gösterir; sizin lekenizin nasıl yanıt vereceği muayenede değerlendirilir. Sütlü kahve lekelerinde lazerleri inceleyen bir derleme, hastaların yarısından azında lekenin büyük bölümünün açıldığını, yaklaşık sekiz hastadan birinde ise lekenin geri geldiğini bildirir; derlemeye giren çalışmaların kanıt kalitesi düşüktür. Ota nevüsünde 57 çalışmayı bir araya getiren bir derleme, hakkında en çok veri bulunan seçeneğin Q-anahtarlı Nd:YAG lazer olduğu sonucuna varmıştır.

Melazmada neden dikkat gerekir?

Melazma, pigment hücrelerinin güneşe, ısıya ve hormonlara aşırı duyarlı hâle geldiği süregelen bir durumdur. Lazer mevcut pigmenti parçalayabilir, ama pigment hücrelerinin bu duyarlılığını değiştirmez. Melazmada lazer ve ışık tedavilerini inceleyen bir derleme, kullanılan yöntemlerin kısa vadede etkili göründüğünü, ancak zamanla lekenin geri gelme oranının yüksek olduğunu ve bazı tekniklerin işlem sonrası renk koyulaşması ya da açılması riskini artırdığını bildirir.

Melazmada en çok uygulanan yöntemlerden biri, Q-anahtarlı lazerin düşük enerjiyle, geniş alana ve sık aralıklarla çok sayıda seans hâlinde uygulanmasıdır. Bu uygulamadan sonra yüzde benek benek, çevresinden açık renkli küçük alanların geliştiği bildirilmiştir. Hong Kong'dan yayımlanan 14 kişilik bir olgu serisinde bu kişilere 6 ile 50 arasında seans uygulandığı, renk açılmasının bazen yalnızca birkaç seanstan sonra ortaya çıkabildiği ve melazma zemininde belirgin bir görünüm bozukluğuna yol açabildiği aktarılmıştır. Aynı seride melazma nedeniyle tedavi edilen beş kişide lekede anlamlı bir düzelme de sağlanamamıştır.

Açık renkli benekler bazı kişilerde uzun süreli olabilir ya da geri dönmeyebilir. Bu tür olguların ne sıklıkla görüldüğü bilinmemektedir; veriler olgu serilerine dayanır. Bu nedenle melazmada lazer, ancak güneş koruması ve krem tedavileriyle yeterli sonuç alınamayan seçilmiş kişilerde, sınırlı sayıda seansla ve deneyimli bir hekim tarafından düşünülür. Paket hâlinde satılan, onlarca seanslık 'cilt tonu eşitleme' ya da 'aydınlatma' programlarına temkinli yaklaşın.

Koyu ve bronz tenlerde risk neden daha yüksek?

Lazer, lekedeki pigment ile derinin doğal pigmentini ayırt etmez. Derinin kendi rengi ne kadar koyuysa, ışığın o kadar büyük bir bölümü hedef dışındaki pigment tarafından emilir. Sonuç, işlemden haftalar sonra ortaya çıkan ve tedavi edilen lekeden daha geniş olabilen bir renk koyulaşmasıdır; tıpta buna iltihap sonrası hiperpigmentasyon denir.

Asyalı hastalarda güneş lekelerini konu alan küçük karşılaştırmalı çalışmalar bu riskin boyutu hakkında fikir verir. Yirmi kişilik bir çalışmada yüzün bir yarısına Q-anahtarlı, diğer yarısına pikosaniye lazer uygulanmış; işlem sonrası koyulaşma Q-anahtarlı lazer tarafında yaklaşık üç kişiden birinde, pikosaniye lazer tarafında yirmi kişiden birinde görülmüştür. Bir başka çalışmada Q-anahtarlı lazer uygulanan 17 güneş lekeli hastanın sekizinde koyulaşma gelişmiş, IPL uygulanan tarafta ise gelişmemiştir. Bu çalışmalar küçüktür, izlem süreleri kısadır ve farklı cihazlarla yapılmıştır; kendi riskiniz için bir oran olarak okunmamalıdır.

Bronzlaşmış deri de aynı biçimde davranır; işlem genellikle bronzluk geçene kadar ertelenir. Cilt tipinin değerlendirilmesi, deneme atışı ve cihaz seçimi “Koyu ve Esmer Tenlerde Lazer, IPL ve Kimyasal Peeling” yazısında ayrıntılı olarak ele alınmıştır.

Kimler için uygun değildir, nelere dikkat edilmeli?

• Tanısı konmamış ya da değişen lekeler ve benler: Önce muayene gerekir.
• Bronzlaşmış deri; yakın zamanda güneş, solaryum ya da bronzlaştırıcı ürün kullanımı
• Koyu ten ve daha önce yara, sivilce ya da işlem sonrası leke kalma öyküsü: Risk yüksektir; karar hekimindir.
• Melazma: Yukarıda anlatılan nedenlerle ilk seçenek değildir.
• Işığa duyarlılık yapan ilaçlar ve bitkisel ürünler: Kullandığınız her şeyi bildirin; ilacınızı kendi başınıza kesmeyin.
• Uygulama bölgesinde aktif uçuk, enfeksiyon, açık yara ya da alevlenmiş deri hastalığı
• Vitiligo gibi renk kaybıyla giden hastalıklar: Lazer yeni renk kaybı alanlarını tetikleyebilir.
• Gebelik: Güvenliğine dair yeterli veri olmadığı ve gebelikte leke eğilimi arttığı için işlem genellikle ertelenir.
• Bölgede dövme ya da dudak, kaş gibi alanlarda pigment uygulaması: Pigment beklenmedik biçimde renk değiştirebilir.

Kim uygulamalı, nerede yapılmalı?

Leke lazerinde güvenliği belirleyen ilk adım cihaz değil, tanıdır. Bir lekenin güneş lekesi mi, melazma mı, yoksa incelenmesi gereken bir ben mi olduğunu ayırt etmek tıbbi bir değerlendirmedir. Bu nedenle tanının ve tedavi kararının deri hastalıklarını bilen bir hekim tarafından verilmesi ve işlemin hekim sorumluluğunda yürütülmesi önerilir. Yetki konusundaki genel çerçeve “Medikal Estetik Uygulamaları Kimler Yapabilir” yazısında anlatılmıştır.

Bu lazerlerin ışığı, koruyucu olmadan göze geldiğinde ciddi ve geri dönmeyen göz hasarına yol açabilir. Odadaki herkesin, kullanılan dalga boyuna uygun koruyucu gözlük takması gerekir.

İşlem öncesi hazırlık

• Muayenede lekenin tanısı konur; hekim lekeyi dermoskopla inceleyebilir ve gerekli görürse önce doku örneği alabilir.
• İşlemden önceki haftalarda güneşten korunun; solaryum ve bronzlaştırıcı ürün kullanmayın. Ne kadar süre gerektiğini hekiminiz söyler.
• Kullandığınız ilaçları, bitkisel ürünleri ve cilde sürdüğünüz ürünleri bildirin. Retinoid, asit içeren ürünler ve peeling uygulamalarına ne zaman ara verileceğini hekiminize sorun.
• Uçuk öykünüzü ve daha önce lazer, ışık ya da peeling sonrası yaşadığınız leke ya da yanığı mutlaka söyleyin.
• Hekiminiz, özellikle koyu tenlerde, önce küçük bir alanda deneme atışı yapıp haftalar içinde cildin tepkisini görmek isteyebilir.
• İşlem günü bölgede makyaj, parfüm ya da güneş koruyucu olmamalıdır.

İşlem günü adım adım

1. Sağlık öykünüz ve beklentileriniz gözden geçirilir; bilgilendirilmiş onam formu okunur ve imzalanır. Genellikle fotoğrafla kayıt alınır.
2. Cilt temizlenir. Sizin ve odadaki herkesin gözleri uygun koruyucu gözlük ya da göz kapaklarıyla korunur.
3. Gerekirse uyuşturucu krem ya da soğutma kullanılır; küçük lekelerde çoğu zaman gerekmez.
4. Lazer başlığı lekeye tutulur ve atımlar yapılır. Her atımda lastik bant çarpması benzeri kısa bir his ve çıtırtı sesi olabilir.
5. Güneş lekesi gibi yüzeysel lekelerde, atımın hemen ardından lekenin üzerinde dakikalar içinde kaybolan gri-beyaz bir renk belirebilir; hekim bunu tedaviye verilen yanıtın işareti olarak izler.
6. Bölge serinletilir, koruyucu bir krem sürülür ve bakım önerileri verilir. Aynı gün eve dönebilirsiniz.

İşlem sonrası: ilk 24 saat, ilk hafta, ilk ay

• İlk 24 saat: Kızarıklık, hafif şişlik ve güneş yanığına benzer bir sıcaklık hissi olabilir. Serin kompres rahatlatabilir; buzu doğrudan deriye uygulamayın. Sıcak duş, sauna, hamam ve yoğun egzersizden kaçının.
• İlk hafta: Tedavi edilen lekeler koyulaşır ve ince bir kabuk oluşturur. Bu beklenen bir durumdur; kabukları kazımayın, ovmayın, kendiliğinden dökülmelerini bekleyin. Yumuşak bir temizleyici ve hekiminizin önerdiği nemlendirici ya da kremi kullanın.
• İlk ay: Kabuk döküldükten sonra alttaki deri bir süre pembe ya da çevresinden açık renkli görünebilir. Her gün geniş spektrumlu güneş koruyucu kullanın, şapka ve gölgeyi ihmal etmeyin.
• Haftalar sonra tedavi edilen alanda yeni bir koyulaşma fark ederseniz kendi başınıza leke kremi sürmeyin; hekiminize bildirin.

Güneş koruyucunun nasıl seçileceği ve ne sıklıkla yenileneceği “Güneş Koruyucu Rehberi” yazısında anlatılmıştır.

Beklenen yan etkiler ve acil durum işaretleri

• Kızarıklık, hafif şişlik ve sıcaklık hissi: Genellikle saatler ile birkaç gün içinde azalır.
• Lekelerde koyulaşma ve ince kabuklanma: Çoğunlukla bir iki hafta içinde dökülür.
• Noktasal kanama ya da morarma: Bazı ayarlarda görülebilir ve günler içinde geçer.
• Kabuk döküldükten sonra geçici pembelik ya da renk açıklığı

Daha seyrek olarak işlem sonrası renk koyulaşması, renk açılması, su toplama, yanık, uçuk alevlenmesi, enfeksiyon ve iz görülebilir. Renk değişiklikleri çoğu zaman aylar içinde düzelir; ancak bazı kişilerde uzun sürebilir ya da geri dönmeyebilir. Bu sorunların belirtileri, evde yapılacaklar ve tedavi seçenekleri “Lazer ve IPL Sonrası Yanık ve Leke” yazısında ayrıntılı olarak anlatılmıştır; burada tekrar etmiyoruz.

Kaç seans gerekir, sonuç ne zaman görülür?

Güneş lekelerinde ve çillerde ilk değişiklik, koyulaşan lekenin bir iki hafta içinde dökülmesiyle fark edilir. Karşılaştırmalı çalışmaların çoğunda tek seansın etkisi değerlendirilmiştir; bazı lekelerde ikinci bir seans gerekebilir. Doğum lekelerinde tedavi çok daha uzundur ve seanslar haftalar ya da aylar arayla yinelenir. Seans sayısını lekenin türü, derinliği, cilt tipiniz ve derinin verdiği yanıt belirler.

Elde edilen sonucun ne kadar süreceği güneşten korunmaya bağlıdır. Tedavi edilen bir güneş lekesi açılsa bile güneş hasarı sürdükçe yeni lekeler oluşur; çiller güneşle yeniden belirir. Melazmada ve sütlü kahve lekelerinde lekenin aynı yerde geri gelmesi sık rastlanan bir durumdur.

Pikosaniye lazer Q-anahtarlı lazerden üstün mü?

Pikosaniye lazerleri inceleyen kapsamlı bir derleme, bu lazerlerin iyi huylu pigmentli lekelerde kullanımını destekleyen, kalitesi çalışmadan çalışmaya değişen kanıtlar bulunduğunu; melazmada ise kanıtın daha sınırlı olduğunu bildirir. Yukarıda anılan küçük çalışmada pikosaniye lazer güneş lekelerinde hem daha etkili bulunmuş hem de daha az koyulaşmaya yol açmıştır. Bu tek ve küçük bir çalışmadır.

Kısacası pikosaniye lazerin bazı durumlarda üstün olabileceğine dair veriler vardır, ancak bu her leke ve her cilt tipi için gösterilmiş değildir. Sonucu cihazın adından çok doğru tanı, doğru dalga boyu ve temkinli ayar belirler.

IPL ile farkı ne?

Hangisinin uygun olduğu lekenin türüne, sayısına, eşlik eden kızarıklığa ve cilt tipine göre değişir. IPL'nin kimlere uygun olduğu ve işlem süreci “IPL (Yoğun Atımlı Işık) ile Leke ve Kızarıklık Tedavisi” yazısında anlatılmıştır.

Gerçekçi beklenti: leke lazeri neyi yapamaz?

• Yeni lekelerin oluşmasını engellemez; güneş korumasının yerini tutmaz.
• Melazmayı ortadan kaldırmaz; bazı kişilerde kötüleştirebilir.
• Her lekeyi tek seansta ve iz bırakmadan silmez; bazı lekeler yalnızca açılır.
• Bir lekenin iyi huylu olup olmadığını göstermez; tanı koymaz.
• Kırışıklığı, sarkmayı ya da gözenek görünümünü düzeltmez.
• Sonuç garanti edilemez; aynı lazer farklı kişilerde farklı yanıt verir.

Alternatifler

Peeling seçenekleri “Kimyasal Peeling” yazısında ele alınmıştır. Hangi yöntemin size uygun olduğuna, lekenin türünü muayenede belirleyen hekiminizle birlikte karar verilmelidir.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; muayenenin yerini tutmaz.