Ben, Et Beni ve Lekeler: Estetik İşlemden Önce Ne Zaman Hekime Gösterilmeli?

Ben, et beni, seboreik keratoz ve leke aynı şey mi?

Halk arasında deride sonradan beliren hemen her kabarıklığa ya da koyu noktaya 'ben' denir. Oysa bunlar farklı yapılardır ve farklı biçimde ele alınır. Aşağıdaki tablo bir tanı aracı değildir; yalnızca hekimin muayenede neyi ayırt etmeye çalıştığını gösterir.

Bu ayrımı gözle yapmak her zaman kolay değildir. İyi huylu bir seboreik keratoz kaygı verici görünebilir; buna karşılık deri kanserinin bir türü olan melanom zararsız bir ben ya da leke gibi görünebilir. Hekimler bu ayrımda çıplak göze ek olarak dermoskop adı verilen ışıklı büyüteçten yararlanır.

Hangi benler ve lekeler hekime gösterilmeli?

Dermatoloji kuruluşlarının halka önerdiği iki basit araç vardır. Birincisi, tek bir lezyona bakarken kullanılan ABCDE ölçütüdür. İkincisi, lezyonu kişinin öteki benleriyle karşılaştıran 'çirkin ördek yavrusu' işaretidir.

'Çirkin ördek yavrusu' işareti şu gözleme dayanır: Bir kişinin benleri genellikle birbirine benzer; adeta bir ailenin üyeleri gibidir. Ötekilere benzemeyen, onlardan daha koyu, daha büyük, daha düzensiz ya da tam tersine tek başına farklı duran ben dikkat çekicidir. Deri hastalıkları uzmanlarıyla yapılan bir çalışmada, benlerin kişinin öteki benleriyle karşılaştırılarak değerlendirilmesinin, gereksiz yere kuşkulu sayılan ben sayısını belirgin biçimde azalttığı ve çalışmadaki bütün melanomların bu yolla 'farklı' olarak işaretlendiği bildirilmiştir.

Bu ölçütler bir tarama aracıdır, tanı değildir. Ölçütlere uyan lezyonların çoğu muayenede zararsız çıkar; ölçütlere tam uymayan bir lezyon da nadiren sorunlu olabilir. Bu yüzden 'içime sinmiyor' dediğiniz bir lekeyi göstermek için bütün maddelerin tutmasını beklemeyin.

Acil mi, yoksa bekleyebilir mi?

Değişen bir ben çoğu zaman acil servise gitmeyi gerektirmez; sağlık kuruluşları bunu 'acil olmayan ama hekime başvurulması gereken' durumlar arasında sayar. Öte yandan melanom erken fark edildiğinde tedavisi çok daha kolaydır. Doğru tutum ikisinin ortasındadır: paniğe kapılmadan, ama aylarca ertelemeden muayene olmak.

Çok sayıda beni olanlar, açık tenliler, ailesinde ya da kendisinde deri kanseri öyküsü bulunanlar ve geçmişte sık güneş yanığı geçirmiş ya da solaryum kullanmış olanlar için hekimin önereceği aralıklarla düzenli deri muayenesi ayrıca önemlidir. İleri yaşta bu konunun önceliği “50 Yaş ve Sonrasında Cilt Bakımı ve Medikal Estetik” yazısında ele alınıyor.

Ben üzerine lazer, IPL ya da epilasyon neden yapılmaz?

Lazer ve yoğun atımlı ışık (IPL), derideki renk maddesi melanin tarafından emilir. Benler yoğun melanin içerdiği için ışığı güçlü biçimde emer. Bunun iki sonucu vardır. Birincisi, benin olduğu noktada yanık, kabarcık ve iz gelişebilir. İkincisi ve daha önemlisi, benin görünümü değişir.

Lazer epilasyon sırasında üzerinden geçilen benleri inceleyen sistematik bir derlemede; benlerde küçülme, renk açılması ya da koyulaşma, biçimde asimetri ve dermoskopik görünümde değişiklik bildirilmiştir. Aynı derlemede lazer epilasyon sonrasında benin kansere dönüştüğü belgelenmiş bir olgu bulunmadığı, ancak uzun süreli verinin sınırlı olduğu belirtilmiştir. Yani kaygı, lazerin beni kansere çevirmesi değildir. Kaygı, görünümü değişmiş bir benin ileride değerlendirilmesinin zorlaşması ve gerçek bir uyarı işaretinin gözden kaçabilmesidir.

• Epilasyon ve ışık uygulamalarında benler atlanır ya da örtülerek korunur.
• Kuşkulu görünen bir ben varsa, işlemden önce bir dermatoloji uzmanına gösterilmesi önerilir.
• Benin 'estetik amaçla lazerle sildirilmesi' ayrı ve tartışmalı bir konudur: Lazer dokuyu yok ettiği için geride incelenecek parça kalmaz, ben hücrelerinin bir kısmı deride kalabilir ve yeniden renklenebilir. Bu yüzden karar, lezyonu muayene eden hekime aittir.

Epilasyonla ilgili ayrıntılar “Lazer Epilasyon Sonrası Sorunlar” yazısında, kanser kaygısı ise “Söylenti: Lazer epilasyon kansere yol açar — Bilim ne diyor?” yazısında ele alınıyor.

Tanısı konmamış lekeye lazer ya da leke kremi neden sakıncalı?

Güneş lekesi sanılan her koyuluk güneş lekesi değildir. Güneşten hasar görmüş deride, özellikle yüzde yavaş büyüyen, düz, kahverengi bir leke biçiminde başlayan bir melanom türü vardır (lentigo maligna) ve zararsız lekelerle karışabilir. Bir kanser merkezinde on yıllık dönemde bu tanıyı alan 503 hastanın kayıtları incelendiğinde, 37'sinin (yaklaşık yüzde 7) aynı lezyona daha önce estetik amaçla dondurma, lazer ya da leke açıcı krem uygulattığı görülmüştür. Araştırmacılar bu tür uygulamaların tanıyı geciktirebileceği ve lezyonun sınırlarını belirsizleştirerek daha geniş bir ameliyatı gerektirebileceği sonucuna varmıştır.

Bu oran tek bir merkezin geriye dönük verisidir ve lekesine lazer yaptıran herkes için bir risk ölçüsü değildir. Gösterdiği şey daha yalındır: Rengi açmak tanı koymak değildir. Lazer ya da krem lekenin görünen pigmentini azaltabilir; altta yatan hücreler yerinde kalıyorsa sorun yalnızca gizlenmiş olur.

• Bir lekeye lazer, IPL, peeling ya da leke açıcı krem uygulanmadan önce lekenin ne olduğu bir hekim tarafından belirlenmiş olmalıdır.
• Tek başına duran, ötekilerden farklı, kenarı düzensiz ya da renk tonu değişken lekeler için bu özellikle önemlidir.
• Tedaviye rağmen geri gelen ya da biçim değiştiren leke yeniden değerlendirilmelidir.
• Hekim gerekli görürse lekeden küçük bir parça alarak (biyopsi) inceleme ister; bu, işlemi geciktiren bir engel değil, işlemin güvenli olmasının koşuludur.

Lekelerde tanıdan sonra hangi yöntemin seçildiği “Leke Lazerleri” yazısında anlatılıyor.

Et beni ve seboreik keratoz nasıl alınır?

Et benlerinin ve seboreik keratozların sağlık açısından alınması gerekmez. Sürtünüp tahriş oluyor, kanıyor, takıya ya da giysiye takılıyor ya da görünümü kişiyi rahatsız ediyorsa alınabilir. Hekimin kullandığı başlıca yöntemler şunlardır:

• Dondurma (kriyoterapi): Lezyon sıvı azotla dondurulur; günler içinde kabuklanıp düşer.
• Isıyla alma (koterizasyon) ya da cerrahi makasla, bistüriyle kesme: Genellikle lokal anestezi altında, kısa sürede yapılır.
• Kazıma ve tıraşlama: Seboreik keratoz gibi yüzeysel lezyonlarda kullanılır.

Bu işlemler küçük görünse de tıbbi girişimlerdir. Sonrasında iz ya da renk koyulaşması ve açılması kalabilir; bu risk esmer ve koyu tenlerde daha yüksektir ve çoğu zaman geçici olmakla birlikte bazen geri dönmeyebilir. Kabarık yara izine yatkın kişilerde bu ayrıca konuşulmalıdır; ayrıntılar “Yara İzi ve Keloid” yazısında yer alıyor. Alınan lezyonun aynı yerde yinelemesi genellikle beklenmez; ancak yatkın kişilerde başka yerlerde yenileri çıkabilir.

Bir et beni büyüyor, ağrıyor, kanıyor ya da kısa sürede sayıca çok artıyorsa aldırmadan önce hekime gösterin. Görünümü et benine benzeyen her çıkıntı et beni değildir.

Evde iple bağlamak, asit ya da 'ben silme' kremi neden riskli?

İnternette ve bazı mağazalarda ben, et beni ve benzeri lezyonları 'evde düşürdüğü' öne sürülen merhem, jel, kalem ve sıvılar satılmaktadır. ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), bu amaçla onayladığı reçeteli ya da reçetesiz hiçbir ilaç bulunmadığını açıklamış ve tüketicileri bu ürünlerden uzak durmaları konusunda uyarmıştır. Kurum, bu ürünleri kullandıktan sonra deride geri dönmeyen hasar ve enfeksiyon gelişen kişilere ilişkin bildirimler aldığını belirtmektedir.

• Yanık ve iz: Bu ürünler yüksek derişimde salisilik asit ya da başka aşındırıcı maddeler içerebilir. Lezyonu çoğu zaman tümüyle gidermez; çevredeki sağlam deride iz ve renk değişikliği bırakabilir. Sonuç, özellikle yüzde, baştaki lezyondan daha rahatsız edici olabilir.
• Enfeksiyon: Antibiyotik tedavisi gerektiren enfeksiyonlar bildirilmiştir.
• Tanıda gecikme: Lezyon kısmen yok edildiğinde ya da görünümü değiştiğinde, hekimin onun deri kanseri olup olmadığını anlaması zorlaşır. Tümüyle çıkarılmamış bir deri kanseri büyümeyi sürdürebilir.
• 'Doğal' ya da 'bitkisel' yazması güvenli olduğu anlamına gelmez; bu tür ürünler de aşındırıcı madde içerebilir.
• İple ya da saç teliyle bağlamak, tırnak makasıyla kesmek: Kanama, enfeksiyon ve iz riski taşır. Sağlık kuruluşları, hekim önermedikçe et benini kendi kendinize almaya çalışmamanızı önerir.
• Evde kullanılan yakıcı kalemler ve 'plazma' aygıtları için de aynı sakıncalar geçerlidir.

Evde yapılan öteki uygulamaların riskleri “İğnesiz Dolgu Kalemi ve Evde Uygulamalar” yazısında ele alınıyor.

Alınan ben patolojiye neden gönderilir?

Bir lezyonun ne olduğunu kesin olarak söylemenin yolu, alınan dokunun mikroskop altında incelenmesidir. Bu yüzden hekim bir beni kuşku nedeniyle alıyorsa parçayı patolojik incelemeye gönderir. Görünümü tipik olan et beni gibi lezyonlarda inceleme gerekip gerekmediğine hekim karar verir; kararsız kaldığınızda nedenini sormak hakkınızdır.

Bu, yöntemin seçimini de etkiler. Kesilerek alınan ben incelenebilir; lazerle buharlaştırılan, dondurulan ya da asitle yakılan lezyondan geriye incelenecek doku kalmaz. Benin hekim dışında biri tarafından, güzellik merkezinde ya da evde alınmasının en önemli sakıncası da budur: Yanlış gidebilecek olan yalnız iz değil, hiç konmamış bir tanıdır.

Benlerinizi nasıl izleyebilirsiniz?

• Birkaç ayda bir, iyi ışıkta bütün derinize bakın; sırt, saçlı deri, ayak tabanı ve tırnaklar için ayna ya da bir yakınınızdan yardım alın.
• Emin olamadığınız benlerin yanına bir cetvel koyarak fotoğrafını çekin; değişimi belleğe değil fotoğrafa dayanarak izleyin.
• Telefon uygulamalarının ve yapay zekâ araçlarının verdiği 'zararsız' yanıtı muayenenin yerine koymayın; bu araçlar yanılabilir.
• Güneşten korunun ve solaryum kullanmayın; morötesi ışınlar deri kanseri riskini artırır. Ayrıntılar “Güneş Koruyucu Rehberi” yazısında anlatılıyor.
• Estetik işlem için gittiğiniz yerde size sorulmasa bile, işlem bölgesindeki benleri ve yeni lekeleri kendiniz gösterin.

Bu yazının amacı kaygı yaratmak değildir. Benlerin ve et benlerinin çok büyük bölümü ömür boyu sorun çıkarmaz. Yapılması gereken tek şey sırayı doğru kurmaktır: önce tanı, sonra estetik.