Lichaamsbeeld en esthetische behandelingen: wat is een morfodysfore stoornis (BDD) en wanneer zoekt u hulp?

Wat is een stoornis in het lichaamsbeeld (morfodysfore stoornis)?

Bij een morfodysfore stoornis ziet iemand een of meer kenmerken van zijn uiterlijk als een gebrek en is hij er zeer veel tijd mee bezig. Het kenmerk in kwestie is meestal zo klein dat anderen het niet opmerken of er geen belang aan hechten. De Britse National Health Service (NHS) beschrijft deze aandoening als een psychisch gezondheidsprobleem en zegt uitdrukkelijk: deze aandoening hebben betekent niet dat iemand ijdel of met zijn uiterlijk bezig is; ze kan zeer verdrietig maken en het dagelijks leven beïnvloeden.

De zorgen gaan het vaakst over het gezicht: de huid, de neus, de lippen, het haar, de kaaklijn. Maar elk deel van het lichaam kan het middelpunt van de zorgen zijn. De aandoening kan op elke leeftijd voorkomen; ze begint het vaakst in de puberteit en de jongvolwassenheid en treft zowel vrouwen als mannen. De oorzaak is niet precies bekend; vermeld wordt dat ze kan samenhangen met een vergelijkbare aandoening, een dwangstoornis of een depressie in de familie en met gepest of uitgelachen zijn in de kindertijd.

Hier is een belangrijk onderscheid. Af en toe ontevreden zijn over het uiterlijk, een kenmerk willen veranderen of een esthetische behandeling overwegen betekent niet dat iemand deze stoornis heeft. Het verschil zit in de hevigheid van de zorgen, de tijd die ze in beslag nemen en de mate waarin ze het leven beperken.

Welke verschijnselen vallen op?

Hieronder staan gedragingen en gedachten die bij deze aandoening vaak voorkomen. Afzonderlijk bekeken zijn het veelal dingen die iedereen af en toe doet; van betekenis is dat ze aanhouden en lijden veroorzaken.

• Hevige en aanhoudende zorgen over een bepaald deel van het lichaam, vooral het gezicht
• Het uiterlijk vaak met dat van anderen vergelijken
• Heel vaak in de spiegel kijken of juist spiegels en foto's helemaal vermijden
• Lang bezig zijn met make-up, haar, kleding of houding om het kenmerk dat als gebrek wordt gezien te verbergen
• Knijpen, plukken en pulken om de huid glad te maken
• Naasten steeds opnieuw om de bevestiging 'ik zie er toch niet slecht uit?' vragen en door het antwoord niet gerustgesteld raken
• Vanwege het uiterlijk wegblijven van werk, school, afspraken met vrienden of het maken van foto's

Onbehandeld kan deze aandoening het werk, het sociale leven en relaties beïnvloeden; ze kan leiden tot depressie, zelfbeschadiging en gedachten aan zelfdoding. De NHS benadrukt dat niet te verwachten is dat de verschijnselen zonder behandeling vanzelf overgaan, dat ze na verloop van tijd erger kunnen worden en dat hulp vragen niets is om u voor te schamen.

Hoe vaak komt het voor bij mensen die een esthetische behandeling willen?

Een systematisch overzichtsartikel dat studies uit verschillende omgevingen samenbracht, berekende dat een morfodysfore stoornis bij volwassenen in de algemene bevolking bij ongeveer 2 procent voorkomt. In hetzelfde overzichtsartikel was dat percentage ongeveer 13 procent bij mensen die zich voor algemene esthetische chirurgie aanmeldden, ongeveer 9 procent op poliklinieken voor cosmetische dermatologie en ongeveer 20 procent bij mensen die zich voor een neuscorrectie aanmeldden.

Een andere meta-analyse, gericht op patiënten van esthetische chirurgie en dermatologie, schetst een vergelijkbaar beeld: gemiddeld 15 procent bij patiënten van esthetische chirurgie en gemiddeld 13 procent bij dermatologiepatiënten. De belangrijkste bevinding van deze studie zijn echter niet de gemiddelden, maar de spreiding: in de afzonderlijke studies liepen de percentages uiteen van 2 tot 57 procent.

Lees deze cijfers met voorzichtigheid. De studies zijn in verschillende landen gedaan, met verschillende screeningsvragenlijsten en meestal bij patiënten van chirurgie of dermatologie; gegevens die specifiek zijn voor mensen die zich aanmelden voor behandelingen zonder operatie, zoals fillers en botulinetoxine, zijn schaarser. Wat met vertrouwen kan worden gezegd, is dit: de aandoening komt onder mensen die een esthetische behandeling willen duidelijk vaker voor dan in de algemene bevolking en wordt meestal niet opgemerkt.

Dat betekent niet dat iedereen die een esthetische behandeling wil een psychisch probleem heeft. De grote meerderheid heeft deze stoornis niet. De cijfers laten alleen zien waarom de arts deze mogelijkheid bij het onderzoek in gedachten moet houden.

Neemt een esthetische behandeling deze zorgen weg?

Meestal niet. In een studie onder 200 mensen met de diagnose morfodysfore stoornis had ongeveer twee derde van de deelnemers een niet-psychiatrische behandeling gehad, zoals een dermatologische behandeling of een operatie; die behandelingen verbeterden de verschijnselen van de stoornis zelden. Een eerdere studie van dezelfde onderzoeksgroep, onder 289 mensen, gaf een vergelijkbaar resultaat.

Een overzichtsartikel dat het onderwerp kritisch bespreekt, vermeldt dat de beschikbare publicaties erop wijzen dat het resultaat na esthetische ingrepen bij de meeste van deze mensen slecht is. Hetzelfde overzichtsartikel maakt ook een eerlijk voorbehoud: er zijn weinig prospectieve, goed opgezette studies, en de mogelijkheid dat sommige mensen met lichte verschijnselen, bij wie de zorgen tot één gebied beperkt zijn, baat hebben bij een behandeling, kan niet helemaal worden uitgesloten. Daarom wordt de beslissing niet op basis van een veralgemening genomen, maar door de artsen die de situatie van de persoon beoordelen.

Waarom het resultaat meestal niet volstaat, heeft te maken met de plaats van het probleem. Bij deze aandoening ligt de bron van het lijden minder in de vorm van het weefsel dan in de manier waarop dat gebied wordt waargenomen. Ook als de behandeling technisch geslaagd is, kan de persoon het resultaat onvoldoende vinden, kunnen de zorgen naar een ander gebied verschuiven of kan de zoektocht naar een nieuwe behandeling voor hetzelfde gebied beginnen. Omdat elke behandeling haar eigen risico heeft, stapelt deze kringloop risico's op zonder voordeel te geven. De wens om behandelingen steeds te herhalen bespreken we apart in ons artikel “Gerucht: Botulinetoxine (in de volksmond botox) en fillers zijn verslavend, wie er eenmaal mee begint kan niet meer stoppen — Wat zegt de wetenschap?”.

Vragen die ik mezelf kan stellen

De onderstaande vragen zijn aangepast naar de screeningsvragen die NICE, het Britse instituut voor zorgrichtlijnen, aan artsen aanraadt. Artsen gebruiken ze om te begrijpen hoezeer de zorgen het dagelijks leven beïnvloeden.

• Maak ik me veel zorgen over mijn uiterlijk en zou ik er minder aan willen denken?
• Welke kenmerken van mijn uiterlijk storen me precies?
• Hoeveel uur denk ik op een gewone dag aan mijn uiterlijk? (De richtlijn beschouwt meer dan een uur per dag als overmatig.)
• Hoe beïnvloeden deze zorgen mijn leven?
• Maken ze het moeilijker om mijn werk te doen of bij mijn vrienden te zijn?

Voor esthetische behandelingen kan het nuttig zijn daar deze vragen aan toe te voegen: was ik na eerdere behandelingen opgelucht, of ging ik al snel een nieuw gebrek zoeken? Ben ik voor dezelfde klacht naar meer dan één arts gegaan? Kan ik mijn naasten geloven als ze zeggen 'ik zie niets'? Denk ik dat mijn leven niet beter wordt als de behandeling niet doorgaat?

Dit is geen test en er is geen score. 'Ja' antwoorden op de vragen betekent geen diagnose; 'nee' antwoorden toont ook niet aan dat er geen probleem is. Zetten uw antwoorden u aan het denken, dan is dat reden genoeg om erover te praten met een huisarts of een deskundige in de geestelijke gezondheidszorg.

Wat betekent het als de arts de behandeling uitstelt of afraadt?

Als een arts zegt 'laten we dit nu niet doen' of 'deze behandeling raad ik u niet aan', kan dat kwetsend overkomen. Meestal laat het echter zien dat de arts naar u heeft geluisterd en niet alleen aan de behandeling, maar aan u denkt. De NICE-richtlijn raadt aan dat artsen deze mogelijkheid stelselmatig in gedachten houden bij mensen die een esthetische of dermatologische behandeling willen, en dat mensen bij wie de stoornis wordt vermoed, worden beoordeeld door een deskundige in de geestelijke gezondheidszorg met ervaring op dit gebied.

• Is de kans klein dat de behandeling u verlichting geeft, dan beschermt de arts u tegen een risico waar u geen voordeel van hebt.
• Eerst ondersteuning krijgen voor de zorgen zelf maakt de beslissing die daarna wordt genomen gezonder.
• Uitstel is meestal geen deur die dichtgaat, maar een andere volgorde: eerst de beoordeling, dan de beslissing.
• Een behandelaar die elke wens zonder vragen inwilligt, is niet veiliger dan een arts die uw belang voor ogen heeft.

Als een arts de behandeling afraadt, is het nuttig naar de reden te vragen in plaats van meteen ergens anders heen te gaan. Hebt u van meer dan één arts een vergelijkbaar antwoord gekregen, dan is dat informatie die het waard is om bij stil te staan. Waar u op let bij het kiezen van een arts en een instelling, staat in ons artikel “Veiligheidschecklist in 10 punten voor het kiezen van een kliniek en arts voor medische esthetiek”; het algemene kader voor wie voor het eerst een behandeling overweegt, staat in ons artikel “Gids voor wie voor het eerst een medisch-esthetische behandeling overweegt”.

Hoe groot is de invloed van sociale media en filters?

Voortdurend naar bewerkte en gefilterde beelden kijken kan de waarneming van wat een 'gewoon' gezicht is veranderen. In een kwalitatieve studie op basis van gesprekken met 24 vrouwen die hun lippen in duidelijk overdreven mate hadden laten opvullen, vertelden de meeste deelnemers dat sociale media hun beeld van schoonheid beïnvloedden; de onderzoekers beschreven dat als een waarneming die in de loop van de tijd verschuift. Het is een kleine en geselecteerde groep; een oorzakelijk verband toont de studie niet aan. Toch is het een goede herinnering om de beslissing over een behandeling niet op een schermafbeelding te baseren, maar op uw gezicht in de spiegel en op het onderzoek door de arts. Voor aanvragen op jonge leeftijd kunt u ons artikel “Medische esthetiek bij jongeren” raadplegen.

Ik maak me zorgen over een naaste; wat kan ik doen?

• Neem het lijden van de ander serieus in plaats van te discussiëren over het 'gebrek' dat hij of zij ziet: 'Ik zie hoeveel dit van je vraagt' helpt meer dan 'er is niets aan de hand'.
• Steeds opnieuw geruststellen over het uiterlijk geeft korte verlichting, maar voedt naar wordt aangenomen de zorgen. Stel in plaats van geruststelling voor om samen hulp te zoeken.
• Vermijd etiketten zoals 'ijdel' of 'geobsedeerd' en vermijd spot; deze aandoening is geen keuze.
• Stel voor naar een huisarts of een deskundige in de geestelijke gezondheidszorg te gaan; bied aan mee te gaan naar de afspraak als hij of zij dat wil.
• Oefen geen druk uit voor een nieuwe behandeling en probeer de behandeling ook niet te verbieden; stel voor dat de beslissing na een beoordeling wordt genomen.
• Merkt u hopeloosheid, uitspraken zoals 'ik wil niet meer leven' of tekenen van zelfbeschadiging, laat de ander dan niet alleen en roep spoedhulp in.
• Let ook op uw eigen grenzen en gezondheid; naaste zijn kan vermoeiend zijn.

Zijn er effectieve behandelingen?

Ja. De NHS en NICE raden voor de behandeling van deze aandoening twee benaderingen aan: cognitieve gedragstherapie en een groep antidepressiva. Cognitieve gedragstherapie is erop gericht de situaties te herkennen die de zorgen uitlokken en de reactie daarop te veranderen; meestal houdt ze in dat de persoon stap voor stap de situaties opzoekt die hij vermijdt en gedrag zoals het controleren in de spiegel vermindert. Bij de behandeling met medicijnen worden antidepressiva gebruikt die via serotonine werken. Welke benadering wanneer en hoe lang wordt toegepast, beslist de deskundige in de geestelijke gezondheidszorg; bij ernstige verschijnselen kunnen beide samen worden aangeraden.

Over de kracht van het bewijs moet openheid bestaan. Een Cochrane-review meldde dat er op dat moment een klein aantal kleine gerandomiseerde gecontroleerde studies was, dat die deden vermoeden dat zowel medicijnen als cognitieve gedragstherapie nuttig kunnen zijn, en dat de bevindingen moeten worden herhaald. Deze behandelingen zijn dus opties die door instanties worden aangeraden en waarvoor er bewijs is dat ze werken, maar niet iedereen reageert in dezelfde mate en herstel kost tijd.

Voor de eerste stap kunt u zich rechtstreeks of via uw huisarts tot een psychiater wenden. Ook uw zorgen openlijk vertellen aan de arts met wie u over een esthetische behandeling praat, is een begin; uw arts kan u naar een geschikte deskundige verwijzen. Intussen kunnen een regelmatige slaap, beweging en tijd doorbrengen met mensen van wie u houdt steun geven, maar ze vervangen de behandeling niet.

Conclusie

Nemen zorgen over het uiterlijk een groot deel van uw leven in beslag, dan ligt het probleem hoogstwaarschijnlijk niet in de spiegel, maar in de zorgen zelf, en daarvoor bestaat effectieve hulp. Esthetische behandelingen geven in deze situatie meestal niet de verwachte verlichting. Een arts die de behandeling uitstelt of afraadt, staat niet tegenover u, maar naast u. Hulp vragen is geen zwakte, maar het begin van een oplossing op de juiste plaats.