Medische esthetiek bij jongeren: welke behandelingen zijn onder de 18 medisch en welke kunnen wachten?

Waarom is medische esthetiek bij jongeren een apart onderwerp?

De puberteit is een periode waarin het lichaam en het gezicht snel veranderen en waarin ook de kijk op zichzelf even snel schommelt. Op deze leeftijd zijn zorgen over het uiterlijk wijdverbreid en meestal een gewoon onderdeel van de ontwikkeling. In dezelfde periode brengen jongeren tijd door in een online omgeving vol gefilterde gezichten en reclame voor esthetische behandelingen.

Een recente beschouwing in de dermatologie wijst erop dat behandelingen om het uiterlijk te veranderen bij adolescenten toenemen, en vermeldt dat stappen zoals een psychische beoordeling, gestructureerde voorlichting en bedenktijd in de richtlijnen van beroepsorganisaties meestal niet verplicht worden gesteld. De auteurs stellen een gemeenschappelijk ethisch kader voor dat de beoordeling van de medische noodzaak, een sterkere toestemming van de ouders en psychische screening omvat. Deze gegevens komen overwegend uit andere landen; voor Turkije zijn er, voor zover wij weten, geen vergelijkbare cijfers gepubliceerd.

Dit artikel wil niet verhinderen dat een jongere naar een arts gaat. Integendeel: zich laten onderzoeken voor een behandelbaar huidprobleem is de juiste stap. Het doel is behandeling en cosmetische wens van elkaar te onderscheiden en te helpen voorkomen dat de beslissing overhaast wordt genomen.

Wat is het verschil tussen medische noodzaak en een cosmetische wens?

Medische noodzaak is de behandeling van een ziekte of een functieverlies: er is sprake van pijn, littekens, infectie, een verschijnsel dat het dagelijks leven beperkt of een duidelijke psychische last door de ziekte. Een cosmetische wens is het verlangen om het uiterlijk van een gezonde en gewone structuur te veranderen. De grens is niet altijd scherp; daarom maakt de arts die onderzoekt het onderscheid.

Deze tabel is een algemeen kader en geen individuele diagnose of behandeladvies. Dezelfde behandeling kan bij de een een behandeling zijn en bij de ander een cosmetisch doel hebben. Zo kan botulinetoxine bij overmatig zweten als behandeling worden gebruikt, terwijl het gebruik tegen rimpels cosmetisch is. Leeftijdsgrenzen en voorwaarden voor toestemming verschillen per product en per land.

In welke situaties kan behandeling op jonge leeftijd werkelijk nodig zijn?

Acne is het meest voorkomende huidprobleem in deze leeftijdsgroep en is niet alleen een kwestie van uiterlijk. Het kan littekens achterlaten en tot angst, somberheid en verlies van zelfvertrouwen leiden. Bij veel, diepe, pijnlijke of littekenvormende puistjes en als de acne de stemming beïnvloedt, wordt aangeraden naar een arts te gaan. De basis van de behandeling bestaat meestal uit medicijnen die worden gesmeerd of ingenomen. Zijn er littekens overgebleven, dan vindt u de opties in ons artikel “Acnelittekens (puistjeslittekens)”.

Primair overmatig zweten begint vaak in de kindertijd of de puberteit; het kan ertoe leiden dat iemand handen schudden, op papier schrijven of lichte kleding vermijdt. De behandelstappen hebben we beschreven in ons artikel “Behandeling van overmatig zweten (hyperhidrose)”. Ook geboortevlekken, duidelijke littekens en keloïd kunnen op jonge leeftijd behandeling vragen; daarbij kan ons artikel “Littekens en keloïd” u op weg helpen. Striae die tijdens een periode van snelle groei ontstaan, komen vaak voor en vervagen na verloop van tijd; de details staan in ons artikel “Striae (stretchmarks)”.

Wat deze situaties gemeen hebben, is dat het traject met een diagnose begint. De arts benoemt eerst het probleem en legt daarna de opties met bewijs, het verwachte voordeel en de risico's uit. Dat is het verschil tussen een gesprek dat begint met de vraag 'Wat wil je laten doen?' en een onderzoek dat begint met de vraag 'Waar heb je last van?'.

Waarom wordt er met fillers en botulinetoxine gewacht in een gezicht dat zich nog ontwikkelt?

• Het gezicht heeft zijn definitieve vorm nog niet. De botstructuur en de weke delen veranderen gedurende de hele puberteit, bij sommige mensen tot begin twintig. Een gebied dat nu 'dun' of 'klein' lijkt, kan binnen enkele jaren vanzelf veranderen.
• Er is geen bewijs voor nut. Er is geen sterk bewijs dat botulinetoxine in een jong gezicht zonder rimpels het ontstaan van lijnen later voorkomt; dat onderwerp hebben we behandeld in ons artikel “Gerucht: Op jonge leeftijd botulinetoxine (in de volksmond botox) laten zetten voorkomt rimpels — Wat zegt de wetenschap?”.
• Het risico wordt niet kleiner met de leeftijd. Complicaties zoals vaatafsluiting, infectie en asymmetrie kunnen ook op jonge leeftijd voorkomen. Zolang het nut onzeker is, betekent elke behandeling dat deze risico's worden genomen.
• De effecten zijn tijdelijk, de gewoonte kan blijven. Vroeg beginnen kan de weg vrijmaken om gewone kenmerken van het gezicht te zien als 'een gebrek dat moet worden gecorrigeerd' en om steeds vaker behandelingen te laten doen.
• Smaak verandert. Een uiterlijk dat iemand op zijn zestiende heel graag wil, kan dezelfde persoon op zijn vijfentwintigste vreemd voorkomen.

In de jongvolwassenheid, dus na de leeftijd van 18 jaar, gaat de beslissing wettelijk over op de persoon zelf; de meeste van de bovenstaande punten gelden echter ook begin twintig. Wat in die periode nodig en onnodig is, hebben we beschreven in ons artikel “Huidverzorging en medische esthetiek in uw twintiger jaren”.

Hoe wordt onder de 18 jaar toestemming verkregen en wat zijn de wettelijke grenzen?

Bij minderjarigen is voor medische behandelingen doorgaans de toestemming van een ouder of wettelijk vertegenwoordiger vereist. De handtekening van de ouder mag echter op zichzelf niet als voldoende gelden: ook is nodig dat de jongere de behandeling zelf wil, in taal die bij de leeftijd past begrijpt wat er gebeurt en wat de mogelijke risico's en de alternatieven zijn, en vragen kan stellen. Het omgekeerde geldt ook; een cosmetische behandeling op wens van de ouder die de jongere niet wil, is onaanvaardbaar.

De wettelijke regels verschillen per land. Welke behandeling op welke leeftijd, met wiens toestemming en door wie mag worden uitgevoerd, wordt bepaald door de regels in het land waar u zich bevindt; vraag het uw arts.

Om een voorbeeld te geven: in Engeland is het sinds 1 oktober 2021 strafbaar om bij personen jonger dan 18 jaar met een cosmetisch doel botulinetoxine of filler te injecteren en om daarvoor een afspraak te regelen. Volgens de officiële leidraad heft toestemming van de ouders dit verbod niet op. Een behandeling om een medische reden mag alleen met goedkeuring van een arts en door bepaalde zorgprofessionals worden uitgevoerd. Als doel van de regeling is genoemd kinderen te beschermen tegen de mogelijke gezondheidsrisico's van deze behandelingen. Dit is een voorbeeld uit één land; in andere landen gelden andere regels.

Een goed toestemmingsproces past niet in één gesprek. Dat er na de voorlichting bedenktijd wordt gegeven, dat de beslissing op een andere dag wordt genomen en dat duidelijk wordt gezegd dat de jongere van gedachten mag veranderen, is vooral in deze leeftijdsgroep belangrijk.

Hoe beïnvloeden sociale media en filters de wens?

Filters maken de huid glad, de neus smaller en de lippen en ogen groter; en dat doen ze bovendien in bewegend beeld, zo vloeiend dat het niet opvalt. Voor wie lang naar zulke beelden kijkt, kan het ongefilterde gezicht in de spiegel 'onvolkomen' gaan lijken. Maar wat een filter doet, kan geen enkele behandeling precies nadoen; een gezicht met poriën, schaduwen en mimiek is gewoon.

In een enquêtestudie onder jongvolwassenen van 18 tot 25 jaar werd gemeld dat wie contentmakers volgt die een esthetische behandeling hebben ondergaan en wie zijn foto's vaker met filters bewerkt, vaker van plan is een esthetische behandeling te laten doen. In dezelfde studie bleek ook dat jongeren overschatten hoe vaak anderen esthetische behandelingen laten doen. De studie is cross-sectioneel; ze toont dus een verband en bewijst geen oorzakelijk verband.

• Kijk of de content die u ziet reclame of een samenwerking is.
• De indruk 'iedereen laat het doen' komt meestal niet overeen met de werkelijkheid; wie het laat doen, is zichtbaarder.
• Video's tonen het resultaat; de zwelling, de blauwe plekken, de spijt en de complicaties tonen ze meestal niet.
• Aanbiedingen die tot haast aanzetten, zoals 'alleen vandaag', 'speciaal voor studenten' of een voordeel voor wie met een vriend of vriendin komt, zijn een waarschuwingssignaal.
• Toepassingen die jongeren thuis bij zichzelf uitvoeren, kunnen zich onder jongeren verspreiden; de risico's hebben we beschreven in ons artikel “Naaldloze fillerpen en behandelingen thuis”.

Wanneer moet aan psychische ondersteuning worden gedacht?

Zorgen over het uiterlijk zijn in de puberteit gewoon. Bij sommige jongeren spitsen die zorgen zich echter toe op een 'gebrek' dat anderen niet opmerken of heel klein vinden, nemen ze uren van de dag in beslag en maken ze het leven kleiner. Deze aandoening, die morfodysfore stoornis (body dysmorphic disorder, BDD) wordt genoemd, begint meestal in de puberteit en wordt vaak niet opgemerkt. In een overzichtsartikel staat dat ze ongeveer twee procent van de adolescenten treft; dat percentage verschilt echter per studie.

In dat geval geven esthetische behandelingen meestal niet de verwachte verlichting; de zorgen kunnen naar een ander gebied verschuiven of toenemen. De behandelingen waarvan de werking is aangetoond, liggen op het gebied van de geestelijke gezondheidszorg: cognitieve gedragstherapie en zo nodig een behandeling met medicijnen die de arts aanraadt. Daarom wordt bij de volgende signalen vóór een esthetische behandeling een beoordeling van de psychische gezondheid aangeraden:

• Heel vaak in de spiegel kijken of de spiegel juist helemaal vermijden
• Zich voortdurend met anderen vergelijken, steeds opnieuw om bevestiging vragen
• Een gebied voortdurend proberen te verbergen met make-up, haar, kleding of houding
• Plukken, knijpen en krabben om de huid glad te maken
• School, vrienden en op de foto gaan vermijden
• Aandringen op een behandeling voor een detail dat anderen niet opmerken, of direct na een behandeling een nieuwe willen
• Een duidelijke verandering in het eetpatroon, overmatig sporten of duidelijke somberheid

Psychische ondersteuning aanraden betekent niet de jongere iets verwijten of de wens kleineren. Het doel is hem of haar bij de hulp te brengen die werkelijk verlichting geeft. Dit onderwerp hebben we uitvoeriger behandeld in ons artikel “Lichaamsbeeld en esthetische behandelingen”.

Wat kunnen ouders doen en wat vragen ze de arts?

Als een jongere zegt 'ik wil het laten doen', is dat meestal het begin van een gesprek. Meteen 'nee' zeggen maakt geen einde aan de wens, alleen aan het gesprek; de jongere zoekt de informatie, en soms de behandeling, dan elders. Het is nuttiger met belangstelling te vragen.

• Waar heb je het meeste last van? Hoe lang voel je je al zo?
• Waar is deze gedachte begonnen: heeft iemand iets gezegd, heb je iets gezien?
• Wat hoop je dat er na de behandeling in je leven verandert?
• Wat weet je over de risico's en de grenzen van deze behandeling?
• Wat verliezen we en wat winnen we als we een jaar wachten?

Wijzen de zorgen op een echt huidprobleem, dan is samen naar een arts gaan de juiste stap. De vragen die u de arts bij het onderzoek kunt stellen, staan hieronder.

Een arts die vertrouwen wekt, spreekt rechtstreeks met de jonge patiënt, betrekt ook de ouder bij het proces, kan zo nodig 'nu niet' of 'dit is niet nodig' zeggen en geeft tijd voor de beslissing. Een plek die een behandeling voorstelt zonder onderzoek, zonder de jongere vragen te stellen of zonder naar de leeftijd te vragen, is daarentegen een signaal om stil te staan en opnieuw na te denken.