Υδροκινόνη και κρέμες με υδράργυρο: βλάβες, συμπτώματα, τι κάνετε

Τι μπορεί να περιέχουν αυτές οι κρέμες;

Ένα μέρος από τις κρέμες που πωλούνται ως κρέμες για κηλίδες, 'λεύκανσης', 'λάμψης' ή 'εξάλειψης κηλίδων' περιέχουν δραστικές ουσίες που απαγορεύεται να χρησιμοποιούνται σε καλλυντικά προϊόντα ή που πρέπει να χρησιμοποιούνται μόνο υπό ιατρική επίβλεψη. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) αναφέρει ότι και τα προϊόντα λεύκανσης του δέρματος που δεν περιέχουν υδράργυρο μπορεί να περιέχουν άλλες επιβλαβείς ουσίες, όπως η υδροκινόνη. Σε αυτά τα προϊόντα ξεχωρίζουν τρεις ομάδες ουσιών:

• Υδροκινόνη: είναι ουσία που μειώνει την παραγωγή χρωστικής. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί στη θεραπεία κηλίδων υπό ιατρική επίβλεψη· η πώλησή της όμως ως καλλυντική κρέμα δεν επιτρέπεται στην Τουρκία, στην ΕΕ και στο Ηνωμένο Βασίλειο.
• Ενώσεις υδραργύρου: ανοίγουν το χρώμα του δέρματος καταστέλλοντας τον σχηματισμό μελανίνης. Επειδή μπορεί να προκαλέσουν σοβαρή δηλητηρίαση, σε πολλές χώρες απαγορεύονται στα καλλυντικά· παρ' όλα αυτά αναφέρεται ότι βρίσκονται εύκολα.
• Κορτιζόνη (κορτικοστεροειδή): είναι ισχυρά φάρμακα που καταστέλλουν τη φλεγμονή. Η χρήση τους σε καλλυντικά προϊόντα απαγορεύεται στην Τουρκία, στην ΕΕ και στο Ηνωμένο Βασίλειο· παρ' όλα αυτά έχει αναφερθεί ότι υπάρχουν σε ορισμένα προϊόντα 'λεύκανσης'.

Η ουσία του προβλήματος είναι η εξής: όποιος χρησιμοποιεί αυτά τα προϊόντα συνήθως δεν μπορεί να ξέρει τι περιέχουν. Ο ΠΟΥ τονίζει ότι οι εταιρείες που πωλούν προϊόντα με υδράργυρο δεν αναγράφουν πάντα τον υδράργυρο στα συστατικά. Για τα είδη των κηλίδων, την αντηλιακή προστασία και τις θεραπείες που μπορεί να προτείνει ο γιατρός δείτε το άρθρο μας «Κηλίδες στο δέρμα και μέλασμα»· το άρθρο αυτό εστιάζει μόνο στους κινδύνους των κρεμών χωρίς συνταγή και αβέβαιης προέλευσης.

Αν υπάρχει κάποιο από τα επείγοντα συμπτώματα του πίνακα, καλέστε αμέσως το 112 (ή τον τοπικό αριθμό έκτακτης ανάγκης). Στα συμπτώματα που χρειάζονται συζήτηση με γιατρό, σταματήστε την κρέμα και απευθυνθείτε σε γιατρό μαζί με τη συσκευασία της.

Βλάβες από την υδροκινόνη: γιατί είναι σημαντική η ωχρόνωση;

Η υδροκινόνη είναι ουσία που μπορεί να έχει θέση στη θεραπεία κηλίδων όταν χρησιμοποιείται υπό ιατρική επίβλεψη και για τα διαστήματα που ορίζει ο γιατρός. Το πρόβλημα εμφανίζεται με τη χρήση χωρίς επίβλεψη, μακροχρόνια και σε υψηλές συγκεντρώσεις. Σύμφωνα με την προειδοποίηση της Υπηρεσίας Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ (FDA), με λευκαντικά δέρματος που περιέχουν υδροκινόνη και πωλούνται χωρίς συνταγή έχουν αναφερθεί εξάνθημα στο δέρμα, πρήξιμο στο πρόσωπο και αλλαγή χρώματος που μπορεί να μην υποχωρήσει.

Αυτή η αλλαγή χρώματος που δεν υποχωρεί λέγεται εξωγενής ωχρόνωση. Εμφανίζεται στο σημείο όπου απλώθηκε η κρέμα, συνήθως στο πρόσωπο, ως μπλε-μαύρες ή γκριζογάλαζες κηλίδες με σχέδιο σαν δίχτυ ή δαντέλα. Σε μια συστηματική ανασκόπηση (συγκέντρωση δημοσιευμένων αναφορών περιστατικών) που περιλάμβανε 126 ασθενείς με ωχρόνωση που σχετιζόταν με υδροκινόνη, η ωχρόνωση αναφέρθηκε συχνότερα σε μεσήλικες γυναίκες και σε σκούρο δέρμα· η διάμεση διάρκεια χρήσης βρέθηκε 5 χρόνια. Στα περισσότερα περιστατικά είχαν χρησιμοποιηθεί προϊόντα υψηλής ή άγνωστης συγκέντρωσης· τα περιστατικά που αναπτύχθηκαν με χρήση λίγων μηνών είναι σπάνια.

Η πιο δύσκολη πλευρά της ωχρόνωσης για τους ανθρώπους είναι η εξής: όποιος χρησιμοποιεί το προϊόν συνήθως το ερμηνεύει ως επιδείνωση της κηλίδας του και αυξάνει την κρέμα. Στην ωχρόνωση όμως η αύξηση της κρέμας μεγαλώνει το πρόβλημα. Οι συγγραφείς της ίδιας ανασκόπησης αναφέρουν ότι η θεραπεία συχνά δεν είναι ικανοποιητική. Γι' αυτό, αν παρατηρήσετε μπλε-γκρι σκούρεμα στο σημείο όπου απλώσατε την κρέμα, είναι σημαντικό να σταματήσετε την κρέμα και να απευθυνθείτε σε δερματολόγο.

Η υδροκινόνη γενικά δεν συστήνεται στην εγκυμοσύνη και τον θηλασμό· για λεπτομέρειες δείτε το άρθρο μας «Αισθητική ιατρική στην εγκυμοσύνη και τον θηλασμό».

Συμπτώματα από κρέμες με υδράργυρο: πώς αναγνωρίζεται η δηλητηρίαση;

Ο υδράργυρος, όταν απλώνεται επανειλημμένα στο δέρμα ως κρέμα ή σαπούνι, μπορεί να περάσει στο αίμα. Τα συμπτώματα συχνά ξεκινούν ύπουλα· μπορεί να αναπτυχθούν μέσα σε μήνες και χρόνια και να συγχυστούν με άλλα νοσήματα. Οι κύριες επιδράσεις που αναφέρουν ο ΠΟΥ και η FDA είναι οι εξής:

• Νεφροί: βλάβη των νεφρών· έχει αναφερθεί νεφρωσικό σύνδρομο, όπου αυξάνεται η απώλεια πρωτεΐνης στα ούρα. Η FDA επισημαίνει επίσης την πιθανότητα νεφρικής ανεπάρκειας που αναπτύσσεται γρήγορα.
• Νευρικό σύστημα: τρέμουλο, μούδιασμα-μυρμήγκιασμα στα χέρια και τα πόδια ή γύρω από το στόμα, πονοκέφαλος, κόπωση, ξεχασιάρικο, νευρικότητα, συστολή, αλλαγές στην όραση ή την ακοή.
• Διάθεση: άγχος, κατάθλιψη· σε βαριές περιπτώσεις απώλεια επαφής με την πραγματικότητα (ψύχωση).
• Δέρμα: εξάνθημα, αλλαγή χρώματος και σημάδια· μείωση της αντίστασης του δέρματος σε βακτηριακές και μυκητιασικές λοιμώξεις.

Στα περιστατικά που αναφέρει ο ΠΟΥ, η διακοπή της κρέμας ήταν το βασικό βήμα για να μειωθούν με τον χρόνο τα επίπεδα υδραργύρου στο αίμα και στα ούρα· η μείωση μπορεί να διαρκέσει μήνες. Έχει αναφερθεί ότι στις περισσότερες γυναίκες που σταμάτησαν την κρέμα υποχώρησαν και τα νεφρικά ευρήματα. Η FDA όμως αναφέρει ότι τα προϊόντα αυτά μπορεί να προκαλέσουν σοβαρά προβλήματα υγείας που μπορεί να μην υποχωρήσουν. Γι' αυτό, αν πιστεύετε ότι χρησιμοποιήσατε κρέμα με υδράργυρο, απευθυνθείτε σε γιατρό ακόμη κι αν δεν έχετε ενοχλήσεις. Ποιες εξετάσεις χρειάζονται και ποια θεραπεία, το αποφασίζει ο γιατρός.

Μπορεί να επηρεαστούν και όσοι ζουν στο ίδιο σπίτι

Ο κίνδυνος της κρέμας με υδράργυρο δεν περιορίζεται μόνο σε όποιον τη χρησιμοποιεί. Σύμφωνα με την FDA, τα μέλη της οικογένειας μπορεί να επηρεαστούν από τους ατμούς υδραργύρου που αναδίδει το προϊόν και από πετσέτες ή πανιά που έχουν μολυνθεί με υδράργυρο. Η FDA αναφέρει επίσης ότι τα παιδιά και οι έγκυες διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο από αυτά τα προϊόντα και δεν πρέπει να εκτίθενται σε αυτά.

• Μπορεί, αφού απλώσατε την κρέμα, να πήρατε αγκαλιά το μωρό ή το παιδί σας ή να αγγίξατε το πρόσωπό του.
• Τις πετσέτες, τις μαξιλαροθήκες και τα πανιά που άγγιξε η κρέμα μπορεί να τα χρησιμοποίησαν και άλλοι.
• Μπορεί να μοιραστήκατε την κρέμα με κάποιο κοντινό σας πρόσωπο ή να του τη χαρίσατε.

Αν ισχύει για εσάς κάποια από αυτές τις καταστάσεις, πείτε το και στον γιατρό σας. Ποιος από τα μέλη του νοικοκυριού χρειάζεται εκτίμηση το αποφασίζει ο γιατρός.

Κρέμες 'λεύκανσης' με κορτιζόνη

Οι κρέμες που περιέχουν κορτιζόνη (κορτικοστεροειδή) είναι φάρμακα που χρησιμοποιούνται σε ορισμένες δερματικές παθήσεις με σύσταση γιατρού και για συγκεκριμένα διαστήματα. Όταν απλώνονται στο πρόσωπο για μήνες χωρίς ιατρική επίβλεψη, για να ανοίξουν κηλίδες ή να 'λευκάνουν το δέρμα', οι παρενέργειές τους γίνονται εμφανείς. Οι γνωστές παρενέργειες αυτών των κρεμών είναι οι εξής:

• Λέπτυνση του δέρματος (ατροφία)· το δέρμα γίνεται λεπτό σαν χαρτί, κάνει εύκολα μελανιές και τραυματίζεται.
• Ραγάδες, ιδίως σε πτυχές όπως οι μασχάλες και η βουβωνική χώρα.
• Εμφάνιση λεπτών κόκκινων αγγείων (τηλαγγειεκτασίες).
• Εξάνθημα σαν σπυράκια γύρω από το στόμα και τη μύτη (περιστοματική δερματίτιδα) και ερυθρότητα (ροδόχρους νόσος από στεροειδή).
• Εμφάνιση, επιδείνωση ή συγκάλυψη δερματικών λοιμώξεων· αύξηση της τριχοφυΐας.
• Έξαρση της ερυθρότητας και του καψίματος όταν σταματά η κρέμα (συμπτώματα διακοπής).

Όταν απλώνεται σε μεγάλες επιφάνειες και για μεγάλο διάστημα, η κορτιζόνη μπορεί να επηρεάσει και την ορμονική ισορροπία του ίδιου του οργανισμού. Αν χρησιμοποιείτε για μεγάλο διάστημα κρέμα με κορτιζόνη, αντί να τη σταματήσετε μόνοι σας μιλήστε με γιατρό· το σχέδιο διακοπής το κάνει ο γιατρός.

Πώς αναγνωρίζεται ένα επικίνδυνο προϊόν;

Δεν είναι πάντα δυνατόν να ξεχωρίσετε ένα επικίνδυνο προϊόν από ένα μόνο σημάδι· τα προϊόντα με υδράργυρο και κορτιζόνη μπορεί να μην το αναγράφουν στην ετικέτα. Παρ' όλα αυτά, αν υπάρχει έστω και ένα από τα παρακάτω σημάδια, μη χρησιμοποιήσετε το προϊόν:

• Δεν υπάρχει λίστα συστατικών ή δεν διαβάζεται.
• Στη συσκευασία δεν υπάρχει καμία πληροφορία στη γλώσσα της χώρας πώλησης (στην Τουρκία στα τουρκικά)· η ετικέτα είναι μόνο σε ξένη γλώσσα.
• Στην ετικέτα ή στα συστατικά αναφέρονται εκφράσεις όπως 'mercury', 'Hg', 'mercurous chloride', 'calomel', 'mercuric', 'mercurio', 'mercuric iodide', 'ammoniated mercury', 'cinnabaris', 'hydrargyri oxydum rubrum'.
• Στη συσκευασία υπάρχει προειδοποίηση όπως 'να μην έρχεται σε επαφή με ασήμι, χρυσό, λάστιχο, αλουμίνιο και κοσμήματα'· ο ΠΟΥ αναφέρει ότι τέτοιες προειδοποιήσεις μπορεί να παραπέμπουν σε υδράργυρο.
• Στα συστατικά γράφει 'hydroquinone', αλλά το προϊόν πωλείται ως καλλυντικό, χωρίς συνταγή και χωρίς σύσταση γιατρού.
• Το προϊόν πωλείται μόνο στο διαδίκτυο, μέσω λογαριασμών σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή μέσω εφαρμογών μηνυμάτων· λένε ότι 'φέρθηκε ειδικά από το εξωτερικό'.
• Υπάρχουν μη ρεαλιστικές υποσχέσεις όπως 'κάτασπρο δέρμα σε λίγες μέρες' ή 'λευκότητα που δεν φεύγει ποτέ'· το προϊόν πωλείται σε βαζάκι και χωρίς ετικέτα.

Στην Τουρκία τα καλλυντικά προϊόντα, πριν διατεθούν στην αγορά, δηλώνονται από την υπεύθυνη εταιρεία στη βάση δεδομένων του Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu – TİTCK (Τουρκικός Οργανισμός Φαρμάκων και Ιατροτεχνολογικών Προϊόντων). Ο TİTCK αναφέρει ότι η καταχώριση στο Ürün Takip Sistemi – ÜTS (τουρκικό σύστημα παρακολούθησης προϊόντων) δεν σημαίνει άδεια, έγκριση ή συναίνεση που έχει δοθεί από τον Οργανισμό. Δηλαδή το ότι ένα προϊόν εμφανίζεται καταχωρισμένο δεν αποδεικνύει ότι η σύνθεσή του είναι ασφαλής· προϊόντα με απαγορευμένες ουσίες μπορεί ούτως ή άλλως να πωλούνται από ανεπίσημα κανάλια. Για τα γενικά προειδοποιητικά σημάδια των πλαστών προϊόντων και των θεραπειών αβέβαιης προέλευσης δείτε το άρθρο μας «Πλαστά προϊόντα και παράνομες θεραπείες».

Νομικό καθεστώς ανά χώρα

Ο παρακάτω πίνακας συνοψίζει τι γράφουν οι επίσημες ρυθμίσεις για τα καλλυντικά προϊόντα. Τα φάρμακα που συνταγογραφεί ο γιατρός δεν εμπίπτουν στη νομοθεσία για τα καλλυντικά αλλά στη νομοθεσία για τα φάρμακα και δεν περιλαμβάνονται σε αυτόν τον πίνακα.

Και σε διεθνές επίπεδο η κατάσταση είναι παρόμοια. Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, οι χώρες που έχουν προσχωρήσει στη Σύμβαση της Μιναμάτα έπρεπε μετά το 2020 να έχουν απαγορεύσει την παραγωγή, την εισαγωγή και την εξαγωγή καλλυντικών με περιεκτικότητα σε υδράργυρο πάνω από ένα μέρος ανά εκατομμύριο (1 ppm), συμπεριλαμβανομένων των λευκαντικών σαπουνιών και κρεμών (εκτός από τις καταχωρισμένες εξαιρέσεις). Ο ΠΟΥ τονίζει όμως ότι και στις χώρες όπου υπάρχουν απαγορεύσεις τα προϊόντα αυτά συνεχίζουν να πωλούνται μέσω διαδικτύου και άλλων καναλιών.

Τι κάνετε αν το χρησιμοποιήσατε;

1. Αν υπάρχει κάποιο από τα επείγοντα συμπτώματα του πίνακα, καλέστε αμέσως το 112.
2. Σταματήστε αμέσως να χρησιμοποιείτε την κρέμα. Πλύνετε καλά τα χέρια σας και το δέρμα που άγγιξε η κρέμα.
3. Μην πετάξετε τη συσκευασία, το κουτί και, αν υπάρχει, την απόδειξη αγοράς. Βάλτε το προϊόν σε σακούλα που κλείνει σφιχτά ή σε στεγανό δοχείο και φυλάξτε το σε σημείο που δεν φτάνουν τα παιδιά. Φωτογραφίστε την ετικέτα και τη λίστα συστατικών.
4. Απευθυνθείτε σε γιατρό ακόμη κι αν δεν έχετε ενοχλήσεις. Πείτε ποιο προϊόν χρησιμοποιήσατε, για πόσο καιρό και σε ποιες περιοχές του σώματος, αν είστε έγκυος ή θηλάζετε και ποιοι ζουν μαζί σας στο σπίτι.
5. Αν χρησιμοποιείτε για μεγάλο διάστημα κρέμα με κορτιζόνη, κάντε το σχέδιο διακοπής της κρέμας με τον γιατρό σας.
6. Αν αργότερα χρειαστεί να πετάξετε το προϊόν, μην πετάξετε το κλειστό δοχείο στα σκουπίδια όπως να 'ναι· ενημερωθείτε για τους τοπικούς κανόνες διαχείρισης αποβλήτων.
7. Αν είχατε ανεπιθύμητη επίδραση από το προϊόν, σύμφωνα με τον TİTCK αυτό μπορεί να αναφερθεί πρώτα στην εταιρεία και στη συνέχεια, με ιατρική έκθεση, στον Οργανισμό μέσω της εφαρμογής ÜTS Mobil με είσοδο από το e-Devlet (τουρκική πύλη ηλεκτρονικής διακυβέρνησης).

Ο ασφαλής δρόμος για τις κηλίδες: θεραπεία που σχεδιάζεται με τον γιατρό

Οι περισσότερες κηλίδες είναι αβλαβείς, αλλά κάθε κηλίδα έχει διαφορετική αιτία και θεραπεία. Η θεραπεία των κηλίδων πρέπει να σχεδιάζεται με γιατρό, αφού εκτιμηθούν το είδος της κηλίδας, ο τύπος του δέρματός σας, αν είστε έγκυος ή θηλάζετε και τα φάρμακα που παίρνετε. Και η FDA συστήνει, αντί για λευκαντικά χωρίς συνταγή, να συζητούνται με γιατρό οι θεραπευτικές επιλογές για προβλήματα όπως οι κηλίδες της ηλικίας και του ήλιου. Ακόμη και μια κρέμα για κηλίδες που σας σύστησε ο γιατρός δεν πρέπει να χρησιμοποιείται περισσότερο από το διάστημα που συστήθηκε.

Όποια θεραπεία κι αν επιλεγεί, το βασικό βήμα είναι η καθημερινή αντηλιακή προστασία· για αυτό δείτε το άρθρο μας «Οδηγός αντηλιακού». Σε ποια κηλίδα βοηθούν οι θεραπείες με laser και φως και γιατί χρειάζεται προσοχή στο μέλασμα εξηγείται στο άρθρο μας «Laser για κηλίδες».

Όρια της τεκμηρίωσης: μεγάλο μέρος των πληροφοριών για την ωχρόνωση και τη δηλητηρίαση από υδράργυρο βασίζεται σε αναφορές περιστατικών, σειρές περιστατικών και επιτόπιες έρευνες υγειονομικών φορέων. Δεν είναι γνωστό σε πόσους από όσους χρησιμοποιούν αυτά τα προϊόντα αναπτύσσεται πρόβλημα· επειδή η σύνθεση και οι συγκεντρώσεις των προϊόντων διαφέρουν πολύ, δεν μπορεί να σας δοθεί ένας προσωπικός κίνδυνος. Η σελίδα αυτή έχει σκοπό τη γενική ενημέρωση και δεν αντικαθιστά την ιατρική εξέταση.