«Το botox σε νεαρή ηλικία προλαμβάνει τις ρυτίδες»: τι λέει η επιστήμη;

Σύντομη απάντηση: Δεν είναι βέβαιο. Η αλλαντική τοξίνη (στην καθομιλουμένη 'botox') μειώνει παροδικά την κίνηση των μυών της έκφρασης· γι' αυτό θεωρείται ότι μπορεί να επιβραδύνει τον σχηματισμό γραμμών που βαθαίνουν με την επαναλαμβανόμενη κίνηση των μυών. Υπάρχουν δεδομένα που το υποστηρίζουν, αλλά είναι περιορισμένα: η μελέτη που αναφέρεται συχνότερα βασίζεται σε ένα μόνο ζευγάρι διδύμων. Δεν υπάρχει ισχυρή τεκμηρίωση ότι μια εφαρμογή που ξεκινά σε νεαρή ηλικία, χωρίς εμφανή γραμμή, κάνει διαφορά χρόνια αργότερα. Για την επιβράδυνση της γήρανσης του δέρματος η τεκμηρίωση για την αντηλιακή προστασία είναι ισχυρότερη.

Από πού προέρχεται η φήμη;

Τα τελευταία χρόνια η εφαρμογή αλλαντικής τοξίνης σε ανθρώπους 20 και κάτι ετών, πριν ακόμη σχηματιστούν ρυτίδες, προβάλλεται με την ονομασία 'προληπτική' ή 'preventive'. Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αυτή η προσέγγιση συχνά παρουσιάζεται σαν υποχρέωση: 'αν δεν ξεκινήσεις τώρα, θα είναι αργά'. Πίσω από την ιδέα υπάρχει πραγματική λογική· το πρόβλημα είναι ότι η λογική αυτή παρουσιάζεται σαν αποδεδειγμένο αποτέλεσμα.

Ποια είναι η λογική: δυναμικές και στατικές γραμμές

Ένα μέρος των γραμμών του προσώπου εμφανίζεται με την κίνηση των μυών της έκφρασης. Οι γραμμές που εμφανίζονται όταν συνοφρυώνεστε, όταν σηκώνετε το μέτωπο ή όταν γελάτε και χάνονται όταν το πρόσωπο ηρεμεί λέγονται δυναμικές γραμμές. Με τα χρόνια, καθώς η ίδια κίνηση επαναλαμβάνεται και το δέρμα χάνει την ελαστικότητά του, οι γραμμές αυτές μπορεί να φαίνονται και όταν το πρόσωπο είναι ακίνητο· αυτές λέγονται στατικές ή εγκατεστημένες γραμμές.

Η αλλαντική τοξίνη εμποδίζει παροδικά το σήμα που πηγαίνει από το νεύρο στον μυ και έτσι μειώνει τη σύσπαση του μυός. Από εδώ προκύπτει η ιδέα της προληπτικής εφαρμογής: αν ο μυς συσπάται λιγότερο, το δέρμα διπλώνει λιγότερο και η εγκατάσταση της γραμμής μπορεί να καθυστερήσει. Ο συλλογισμός αυτός είναι βιολογικά εύλογος. Όμως το εύλογο δεν ταυτίζεται με το αποδεδειγμένο. Πώς δρα η ουσία περιγράφεται αναλυτικά στο άρθρο «Αλλαντική τοξίνη (κοινώς botox): τι είναι, σε ποιους ταιριάζει, τι να προσέξετε».

Τι λένε τα δεδομένα;

Το δεδομένο που αναφέρεται συχνότερα σε αυτό το θέμα είναι μια περιγραφή περιστατικού που συνέκρινε δύο μονοζυγωτικές δίδυμες αδελφές. Η μία δίδυμη έκανε τακτικά εφαρμογές στο μέτωπο και στο μεσόφρυο επί 13 χρόνια, ενώ η άλλη μόνο δύο φορές στο ίδιο διάστημα. Στη δίδυμη με την τακτική εφαρμογή δεν παρατηρήθηκαν σε αυτές τις περιοχές εγκατεστημένες γραμμές σε ηρεμία, ενώ στην άλλη παρατηρήθηκαν. Οι περιοχές του προσώπου χωρίς εφαρμογή γέρασαν με παρόμοιο τρόπο και στις δύο αδελφές. Έχει δημοσιευθεί και η παρακολούθηση των ίδιων διδύμων τα επόμενα χρόνια.

Ο δεύτερος τύπος δεδομένων αφορά τις επαναλαμβανόμενες εφαρμογές. Σε μια μελέτη σε ενήλικες με γραμμές του μεσόφρυου σε ηρεμία αναφέρθηκε ότι σε όσους έκαναν τρεις εφαρμογές με διάστημα τεσσάρων μηνών οι γραμμές αυτές μειώνονταν προοδευτικά. Η μελέτη αυτή μέτρησε τη βελτίωση υπαρχουσών γραμμών· όχι το αν θα σχηματιστούν γραμμές στο μέλλον σε νέους ανθρώπους χωρίς γραμμές.

Μια πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση για την προληπτική χρήση κατέληξε σε παρόμοιο συμπέρασμα: υπάρχουν δεδομένα ότι η πρώιμη εφαρμογή, μειώνοντας την κίνηση των μυών, μπορεί να καθυστερήσει την εγκατάσταση των γραμμών· όμως οι μελέτες διαφέρουν πολύ μεταξύ τους και η μακροπρόθεσμη αποτελεσματικότητα και ασφάλεια δεν έχουν ακόμη τεκμηριωθεί πλήρως.

Γιατί η τεκμηρίωση αυτή είναι περιορισμένη;

• Ένα μόνο ζευγάρι διδύμων: Μια περιγραφή περιστατικού, όσο εντυπωσιακή κι αν είναι, δεν αρκεί για γενίκευση. Οι δίδυμες μπορεί επίσης να διέφεραν στην έκθεση στον ήλιο, στο κάπνισμα, στον τρόπο ζωής και στις συνήθειες περιποίησης του δέρματος.
• Έλλειψη ομάδας σύγκρισης: Δεν υπάρχουν ελεγχόμενες μελέτες που να παρακολουθούν τους ίδιους ανθρώπους επί δεκαετίες, κάνοντας εφαρμογή στους μισούς και όχι στους άλλους.
• Διαφορετικό ερώτημα: Οι περισσότερες μελέτες έγιναν σε ανθρώπους μέσης ηλικίας που είχαν ήδη γραμμές. Το αν η έναρξη στα 20 και κάτι, σε κάποιον χωρίς γραμμές, κάνει διαφορά στα 40 και κάτι δεν έχει μετρηθεί άμεσα.
• Σύγκρουση συμφερόντων: Ένα μέρος των μελετών σε αυτόν τον τομέα έγινε με υποστήριξη κατασκευαστών προϊόντων ή με συμμετοχή εργαζομένων τους· τα αποτελέσματα πρέπει να διαβάζονται με αυτό υπόψη.
• Η δράση είναι παροδική: Όταν σταματήσει η εφαρμογή, η κίνηση των μυών επανέρχεται. Η έκφραση δεν είναι ο μόνος παράγοντας που καθορίζει την εμφάνιση χρόνια αργότερα· ρόλο παίζουν επίσης ο ήλιος, η γενετική και οι δομικές αλλαγές του δέρματος.

Γι' αυτό, όπως αναφέραμε και στο άρθρο «Περιποίηση δέρματος και αισθητική ιατρική στα 20: τι χρειάζεται και τι όχι;», αν και είναι διαδεδομένη η άποψη ότι η εφαρμογή πριν σχηματιστούν ρυτίδες έχει μακροπρόθεσμο όφελος, η τεκμηρίωση για αυτό είναι περιορισμένη.

Τα άγνωστα της πρώιμης και συχνής εφαρμογής

Όταν αξιολογείτε την προληπτική εφαρμογή, πρέπει να λαμβάνετε υπόψη όχι μόνο το πιθανό όφελος αλλά και τις αβεβαιότητες. Κάποιος που ξεκινά σε νεαρή ηλικία μπορεί να χρειαστεί να επαναλαμβάνει την εφαρμογή μερικές φορές τον χρόνο και επί δεκαετίες για να διατηρηθεί η δράση. Οι μελέτες που παρακολουθούν τις συνέπειες μιας τόσο μακροχρόνιας κοσμητικής χρήσης είναι ελάχιστες.

• Πιθανότητα μείωσης της δράσης: Η αλλαντική τοξίνη είναι πρωτεΐνη και ο οργανισμός μπορεί να αναπτύξει εξουδετερωτικά αντισώματα εναντίον της. Σε αυτή την περίπτωση η εφαρμογή μπορεί με τον καιρό να γίνει λιγότερο αποτελεσματική ή να μην έχει πια αποτέλεσμα. Δημοσιεύσεις ομοφωνίας ειδικών αναφέρουν ότι η πραγματική συχνότητα αυτού του φαινομένου στην κοσμητική χρήση δεν είναι γνωστή και μπορεί να υποεκτιμάται. Το σημαντικό είναι το εξής: αν η ίδια ουσία χρειαστεί αργότερα για ιατρικό λόγο, για παράδειγμα σε ορισμένες νευρομυϊκές παθήσεις, η έλλειψη δράσης μπορεί να γίνει πρόβλημα.
• Περιττή θεραπεία: Το να κάνετε θεραπεία από σήμερα για μια γραμμή που μπορεί να μη δημιουργήσει ποτέ πρόβλημα ή να εμφανιστεί χρόνια αργότερα σημαίνει να αναλαμβάνετε την πιθανότητα παρενεργειών κάθε εφαρμογής ενώ το όφελος είναι αβέβαιο. Παρενέργειες όπως παροδική πτώση βλεφάρου ή φρυδιού, ασυμμετρία και πονοκέφαλος μπορούν να εμφανιστούν και σε νεαρή ηλικία.
• Έκφραση: Σε ένα νεανικό πρόσωπο, η υπερβολική μείωση της κίνησης των μυών μπορεί να επηρεάσει την έκφραση του προσώπου.
• Προσδοκίες και συνήθεια: Οι αισθητικές θεραπείες που ξεκινούν σε νεαρή ηλικία μπορεί να προετοιμάσουν το έδαφος ώστε οι φυσιολογικές αλλαγές του προσώπου να θεωρούνται πρόβλημα και ο αριθμός των θεραπειών να αυξάνεται.

Οι πιθανές παρενέργειες και πότε πρέπει να απευθυνθείτε σε γιατρό περιγράφονται στο άρθρο «Παρενέργειες μετά από αλλαντική τοξίνη: πτώση βλεφάρου, ασυμμετρία, πονοκέφαλος και τι κάνετε».

Σε ποια ηλικία πρέπει να ξεκινήσει κανείς;

Για την αλλαντική τοξίνη για κοσμητικούς σκοπούς δεν υπάρχει μια κοινά αποδεκτή 'σωστή ηλικία έναρξης'. Οι μελέτες έγιναν σε ενήλικες και η απόφαση δεν παίρνεται με βάση την ηλικία στο ημερολόγιο, αλλά με βάση το πρόσωπο του κάθε ανθρώπου. Σε ορισμένους, λόγω ισχυρών μυών έκφρασης ή έντονης συνήθειας να συνοφρυώνονται, οι γραμμές αρχίζουν να εγκαθίστανται νωρίς· σε άλλους δεν σχηματίζεται εμφανής γραμμή μέχρι μεγάλη ηλικία.

Η εφαρμογή για μια γραμμή που έχει αρχίσει να φαίνεται και σε ηρεμία δεν είναι το ίδιο με την εφαρμογή χωρίς καμία γραμμή, 'για να μη βγει στο μέλλον'. Η πρώτη αφορά μια υπαρκτή αλλαγή και η δράση της έχει δειχθεί σε μελέτες. Η δεύτερη στηρίζεται σε μια υπόθεση της οποίας το όφελος δεν έχει ακόμη δειχθεί με σαφήνεια. Σε κανέναν δεν μπορεί να ειπωθεί λόγω ηλικίας 'αργήσατε' ή 'πρέπει να ξεκινήσετε τώρα'· είναι φρόνιμο να είστε επιφυλακτικοί απέναντι σε τέτοιες φράσεις που ασκούν πίεση.

Ισχυρότερη τεκμηρίωση: η αντηλιακή προστασία

Αν θέλετε να επιβραδύνετε τη γήρανση του δέρματος, το βήμα με την πιο στέρεη τεκμηρίωση είναι η προστασία από τον ήλιο. Σε μια τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη μελέτη στην Αυστραλία με περίπου 900 ενήλικες κάτω των 55 ετών, σε όσους χρησιμοποιούσαν αντηλιακό καθημερινά δεν διαπιστώθηκε μετρήσιμη επιδείνωση της γήρανσης του δέρματος στο τέλος των 4,5 ετών· σε αυτή την ομάδα η γήρανση του δέρματος βρέθηκε σαφώς μικρότερη σε σύγκριση με όσους χρησιμοποιούσαν αντηλιακό όποτε ήθελαν.

Πρόκειται για τεκμηρίωση του είδους που δεν έχουμε για την προληπτική αλλαντική τοξίνη: πολλοί συμμετέχοντες, τυχαία κατανομή και παρακολούθηση επί χρόνια. Η αντηλιακή προστασία δεν αφορά μόνο τις γραμμές έκφρασης, αλλά και τις κηλίδες, την αλλοίωση της υφής του δέρματος και τον κίνδυνο καρκίνου του δέρματος. Η αποχή από το κάπνισμα, ο επαρκής ύπνος και μια απλή περιποίηση που δεν ερεθίζει το δέρμα είναι επίσης μέρος αυτού του πλαισίου. Μια παρόμοια αξιολόγηση για τη δεκαετία των 30 θα βρείτε στο άρθρο «Περιποίηση δέρματος και αισθητική ιατρική στα 30: πρώτες γραμμές, κηλίδες και σωστή χρονική στιγμή».

Αν παρ' όλα αυτά το σκέφτεστε

• Πάρτε την απόφαση όχι με βάση γενικές συμβουλές από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αλλά μαζί με έναν γιατρό που εξετάζει το πρόσωπό σας σε κίνηση και σε ηρεμία.
• Ρωτήστε τον γιατρό σας: 'Τι θα συμβεί αν δεν κάνω αυτή τη θεραπεία;' Ένας γιατρός που μπορεί να σας πει ότι η θεραπεία δεν είναι απαραίτητη εμπνέει εμπιστοσύνη.
• Συζητήστε πόσο συχνά θα επαναλαμβάνονται οι εφαρμογές και πώς θα συνεχιστεί αυτό το σχέδιο με τα χρόνια· μη ζητάτε τα διαστήματα να είναι μικρότερα από όσο χρειάζεται.
• Βεβαιωθείτε ότι η εφαρμογή γίνεται μόνο από γιατρό, σε μονάδα υγείας και με προϊόν γνωστής προέλευσης.
• Αναφέρετε οπωσδήποτε εγκυμοσύνη, θηλασμό, νευρομυϊκές παθήσεις και τα φάρμακα που παίρνετε.

Συμπέρασμα

Το ότι η εφαρμογή αλλαντικής τοξίνης σε νεαρή ηλικία προλαμβάνει τις μελλοντικές ρυτίδες δεν είναι αποδεδειγμένο γεγονός, αλλά μια εύλογη υπόθεση που υποστηρίζεται από περιορισμένα δεδομένα. Υπάρχουν παρατηρήσεις ότι στις περιοχές με τακτική εφαρμογή οι γραμμές εγκαθίστανται λιγότερο· όμως δεν είναι γνωστό αν η έναρξη σε έναν νέο άνθρωπο χωρίς γραμμές κάνει διαφορά χρόνια αργότερα ούτε ποιες είναι οι συνέπειες μιας χρήσης που διαρκεί δεκαετίες. Η αντηλιακή προστασία, αντίθετα, είναι ένα μέτρο για το οποίο μια ελεγχόμενη μελέτη έδειξε ότι επιβραδύνει τη γήρανση του δέρματος. Η απόφαση για θεραπεία πρέπει να παίρνεται μετά από εξέταση, μαζί με τον γιατρό σας και χωρίς βιασύνη.