عوارض جانبی پس از توکسین بوتولینوم چرا ایجاد می‌شوند؟
توکسین بوتولینوم دارویی نسخه‌ای است که انقباض عضله‌ای را که در آن تزریق می‌شود به‌طور موقت کاهش می‌دهد. بخش عمدهٔ عوارض جانبی به دو علت برمی‌گردد: خود سوزن (فرو رفتن، خونریزی کوچک، تورم) و اثر دارو بر عضله‌ای مجاور، خارج از عضلهٔ هدف.
اثرات گروه دوم، برای مثال افتادگی پلک، ممکن است تا زمانی که اثر دارو ادامه دارد باقی بمانند. خبر خوب این است: اثر توکسین بوتولینوم دائمی نیست. با گذشت زمان و برقراری اتصالات تازه در پایانه‌های عصبی، اثر ناخواسته نیز از بین می‌رود. برای اطلاعات پایهٔ این درمان، مقالهٔ «توکسین بوتولینوم (در زبان عامه بوتاکس)» را ببینید.
کدام عوارض جانبی طبیعی به شمار می‌آیند؟
موارد زیر شایع‌اند، معمولاً خفیف‌اند و خودبه‌خود برطرف می‌شوند:
- قرمزی، برجستگی‌های کوچک و تورم خفیف در نقاط سوزن: بیشتر وقت‌ها طی چند ساعت کاهش می‌یابد.
- حساسیت یا ذُق‌ذُق خفیف: معمولاً کوتاه است.
- کبودی‌های کوچک: معمولاً طی چند روز تا یک هفته کم‌رنگ می‌شوند. برای جزئیات، مقالهٔ «کبودی و تورم» را ببینید.
- سردرد خفیف: به‌ویژه در روزهای اول پس از تزریق در پیشانی و میان دو ابرو ممکن است دیده شود و بیشتر وقت‌ها خودبه‌خود برطرف می‌شود.
اگر می‌خواهید برای سردرد مسکن مصرف کنید، از پزشک خود بپرسید کدام دارو برای شما مناسب است. اما سردرد شدید، ناگهانی یا رو به افزایش تصویر مورد انتظار نیست؛ باید با پزشک مشورت شود.
افتادگی پلک (پتوز) چرا ایجاد می‌شود و چقدر طول می‌کشد؟
افتادگی پلک ممکن است در اثر رسیدن دارو از ناحیهٔ پیشانی یا میان دو ابرو به عضله‌ای که پلک را بالا نگه می‌دارد ایجاد شود. معمولاً یک‌طرفه است و در روزهای پس از درمان متوجه آن می‌شوید؛ پلک پایین‌تر از همیشه قرار می‌گیرد و چشم ممکن است کوچک‌تر به نظر برسد.
این حالت گذراست؛ اما ممکن است چند هفته طول بکشد. اینکه چقدر طول بکشد به مقدار دارویی که به عضلهٔ درگیر رسیده و تفاوت‌های فردی بستگی دارد. اگر متوجه افتادگی پلک شدید، به پزشکی که تزریق را انجام داده اطلاع دهید. پزشک شما وضعیت را ارزیابی می‌کند و اگر مناسب بداند، ممکن است قطرهٔ چشمی نسخه‌ای پیشنهاد کند که می‌تواند به‌طور موقت به بالا رفتن پلک تا حدی کمک کند. این قطره‌ها را خودسرانه به کار نبرید.
اگر افتادگی پلک با دوبینی، دشواری در بلع یا اختلال گفتار همراه است، ممکن است فقط یک عارضهٔ جانبی موضعی نباشد. در این صورت بدون معطلی با 112 تماس بگیرید.
افتادگی ابرو، بالا رفتن بیش از حد ابرو ('ابروی اسپاک') و عدم تقارن
عضلهٔ پیشانی ابروها را بالا می‌برد. اگر این عضله بیش از حد شل شود، ابروها ممکن است پایین‌تر از حالت عادی قرار بگیرند و احساس سنگینی روی چشم ایجاد شود. این حالت به‌ویژه در افرادی که ابروهایشان از قبل پایین است یا پوست پلکشان زیاد است ممکن است آشکارتر باشد.
عکس آن نیز ممکن است رخ دهد: اگر بخش میانی عضلهٔ پیشانی شل شود اما لبه‌های بیرونی آن به کار خود ادامه دهند، نوک بیرونی ابرو به شکل تیز بالا می‌رود. این نما در زبان عامه 'ابروی اسپاک' نامیده می‌شود. تفاوت‌های خفیف میان دو طرف، یعنی عدم تقارن، نیز ممکن است دیده شود؛ زیرا دو نیمهٔ صورت و قدرت عضلات از اساس کاملاً یکسان نیستند.
بالا رفتن بیش از حد ابرو یا عدم تقارن بیشتر وقت‌ها پس از کامل شدن اثر، معمولاً حدود دو هفته بعد، ارزیابی می‌شود. اگر پزشک شما لازم بداند، ممکن است اصلاح تعادل را با یک تزریق اضافهٔ کوچک پیشنهاد کند. اما در افتادگی ابرو، تزریق اضافه همیشه مناسب نیست و بیشتر وقت‌ها باید منتظر کم شدن اثر ماند.
ناهماهنگی در لبخند و اثرات اطراف دهان
پس از تزریق در نواحی پایینی صورت مانند اطراف دهان، چانه و گردن، ممکن است دو طرف لب هنگام لبخند متفاوت حرکت کنند و نوشیدن با نی یا ادای برخی صداها مدتی دشوار شود. از آنجا که عضلات این ناحیه در کارهایی مانند گفتار و خوردن نقش دارند، اثرات ممکن است بیشتر به چشم بیایند.
این اثرات نیز گذرا هستند و با کم شدن اثر دارو بهبود می‌یابند. پزشک شما وضعیت را ارزیابی می‌کند؛ در برخی موارد می‌توان با یک تزریق کوچک در طرف مقابل تعادل را برقرار کرد و در برخی موارد صبر کردن درست‌ترین رویکرد است.
خشکی چشم و عوارض جانبی اطراف چشم
پس از تزریق برای خطوط کنار چشم، به‌ندرت ممکن است خشکی، سوزش یا اشک‌ریزش چشم یا دشواری در بستن کامل پلک دیده شود. این حالت ممکن است با اثر گذرا بر عضلهٔ پلک یا نظم ترشح اشک مرتبط باشد.
اگر خشکی چشم یا ناراحتی حس کردید، به پزشک خود اطلاع دهید؛ او می‌تواند دربارهٔ قطرهٔ چشمی مناسب یا اقدامات محافظ چشم راهنمایی‌تان کند. اگر درد چشم، قرمزی یا تغییر بینایی دارید، باید بدون از دست دادن وقت ارزیابی شوید.
نادر اما جدی: گسترش دارو به نواحی دور کی اورژانسی است؟
سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) به بروشور فراورده‌های توکسین بوتولینوم یک هشدار کادردار افزوده است: اثر دارو ممکن است به عضلاتی دور از محل تزریق گسترش یابد. این گسترش ممکن است چند ساعت، حتی چند هفته پس از تزریق بروز کند. این تصویر بسیار نادر است؛ اما وقتی بروز کند می‌تواند زندگی را تهدید کند.
بدون معطلی با 112 تماس بگیرید
- دشواری در بلع، احساس خفگی یا ناتوانی در قورت دادن بزاق
- دشواری در نفس کشیدن
- اختلال در گفتار، گرفتگی یا تغییر صدا
- دوبینی یا تاری دید
- ضعف آشکار در دست‌ها، پاها یا گردن، بی‌حالی عمومی
- تورمی که به‌سرعت در صورت، لب‌ها یا زبان افزایش می‌یابد، بثورات خارش‌دار گسترده (نشانه‌های آلرژی شدید)
وقتی به اورژانس می‌روید، بگویید که توکسین بوتولینوم تزریق کرده‌اید و کی و کجا. چنین تصاویر شدیدی ممکن است به پیگیری و درمان حمایتی در بیمارستان نیاز داشته باشند؛ دربارهٔ درمان، تیم بیمارستان تصمیم می‌گیرد. برای نشانه‌های واکنش آلرژیک، مقالهٔ «واکنش آلرژیک در اقدامات زیبایی» را نیز ببینید.
بیشتر عوارض جانبی توکسین بوتولینوم خفیف‌اند و با کم شدن اثر دارو برطرف می‌شوند. با این حال اگر متوجه تغییری مانند افتادگی پلک یا دشواری در بلع یا گفتار شدید، منتظر نمانید؛ فوراً به پزشکی که تزریق را انجام داده اطلاع دهید.
Dr. Hamza Gemiciمدیر پزشکی Doktorclub · پزشک زیبایی
عوارض جانبی کی شروع و کی برطرف می‌شوند؟
زمان‌بندی عوارض جانبی به شما کمک می‌کند بفهمید کدام به سوزن و کدام به خود دارو مربوط است. چارچوب زیر کلی است؛ مدت‌ها از فردی به فرد دیگر متفاوت است.
- روز درمان: قرمزی، برجستگی‌های کوچک و تورم خفیف در محل سوزن ممکن است دیده شود؛ بیشتر وقت‌ها طی چند ساعت کاهش می‌یابد.
- روزهای اول: کبودی‌های کوچک ممکن است آشکارتر شوند و سردرد خفیف ممکن است رخ دهد. کبودی‌ها معمولاً طی چند روز تا یک هفته کم‌رنگ می‌شوند.
- روزهای آغاز اثر: اثر دارو طی چند روز شروع می‌شود. اثرات مربوط به عضله مانند افتادگی پلک یا ابرو، عدم تقارن و ناهماهنگی در لبخند معمولاً در این دوره دیده می‌شوند.
- حدود دو هفته: اثر کامل معمولاً شکل گرفته است. عدم تقارن یا بالا رفتن بیش از حد ابرو در این دوره بهتر ارزیابی می‌شود.
- هفته‌ها و ماه‌های بعد: اثرات ناخواستهٔ مربوط به عضله با کم شدن اثر دارو بهبود می‌یابند. اثر در بیشتر افراد حدود 3 تا 4 ماه طول می‌کشد؛ اثرات ناخواسته بیشتر وقت‌ها زودتر از آن به‌طور آشکار کاهش می‌یابند.
پزشک شما چه کارهایی می‌تواند انجام دهد؟
وقتی متوجه یک عارضهٔ جانبی می‌شوید، پزشک شما ابتدا معاینه می‌کند؛ ارزیابی می‌کند که آیا علامت به دارو، به سوزن یا به علت دیگری مربوط است. سپس بسته به وضعیت ممکن است یکی یا چند مورد از این‌ها را پیشنهاد کند:
- صبر و پیگیری: بسیاری از اثرات با کم شدن اثر دارو خودبه‌خود بهبود می‌یابند.
- تزریق متعادل‌کننده: در عدم تقارن یا بالا رفتن بیش از حد ابرو، اگر مناسب دیده شود، یک تزریق اضافهٔ کوچک.
- درمان‌های حمایتی: در افتادگی پلک یا خشکی چشم، قطره‌های چشمی مناسب یا اقدامات محافظ.
- ارجاع: در علائم مربوط به چشم، دستگاه عصبی یا آلرژی، ارجاع به رشتهٔ تخصصی مربوط یا اورژانس.
این تصمیم‌ها فردی‌اند و به معاینه نیاز دارند. رویکرد مناسب شما را فقط پزشکی که شما را ارزیابی می‌کند می‌تواند تعیین کند.
طبیعی است، باید با پزشک مشورت کرد یا اورژانسی است؟
ابزار مرتبط با این مقالهآیا این طبیعی است؟ بررسی 30 ثانیه‌ای
می‌تواند طبیعی باشد (پیگیری کنید)
هیچ‌یک از علائم فهرست‌شده را علامت نزده‌اید. در مقاله، این موارد به‌عنوان یافته‌های مورد انتظار آمده‌اند:
- قرمزی، برجستگی کوچک و تورم خفیف در محل سوزن
- کبودی کوچکی که به‌تدریج کم‌رنگ می‌شود
- سردرد خفیف در روزهای اول
- حساسیت خفیف
اگر علائم شما بدتر شد یا علامت تازه‌ای پیدا شد، با پزشک خود مشورت کنید.
| می‌تواند طبیعی باشد (پیگیری کنید) | با پزشک خود مشورت کنید | اورژانس (112) |
|---|---|---|
| قرمزی، برجستگی کوچک و تورم خفیف در محل سوزن | تورم، قرمزی یا افزایش گرمایی که با وجود گذشت چند روز کم نمی‌شود یا بیشتر می‌شود | تورمی که به‌سرعت در صورت، لب یا زبان افزایش می‌یابد، تنگی نفس |
| کبودی کوچکی که به‌تدریج کم‌رنگ می‌شود | افتادگی یک‌طرفهٔ پلک یا ابرو | دشواری در بلع، تنفس یا گفتار |
| سردرد خفیف در روزهای اول | بالا رفتن بیش از حد ابرو، عدم تقارن آشکار، ناهماهنگی در لبخند | دوبینی یا تاری دید ناگهانی |
| حساسیت خفیف | خشکی چشم، سوزش، ناتوانی در بستن کامل چشم | ضعف آشکار در دست‌ها، پاها یا گردن |
در هر وضعیتی که مطمئن نیستید، با پزشکی که تزریق را انجام داده تماس بگیرید. این جدول برای آگاهی‌بخشی کلی است؛ جایگزین معاینه نیست.
در خانه چه کارهایی می‌توانید انجام دهید و چه کارهایی نباید بکنید؟
- پس از درمان از دستورهای مراقبتی پزشک خود پیروی کنید: ناحیه را نمالید، ماساژ ندهید و فشار ندهید.
- در ساعات اول از ورزش سنگین پرهیز کنید؛ در مدتی که پزشک توصیه می‌کند از چیزهایی که به ناحیه فشار می‌آورند و از دمر خوابیدن پرهیز کنید.
- تغییری را که متوجه می‌شوید با تاریخ و عکس یادداشت کنید؛ این کار ارزیابی پزشک را آسان‌تر می‌کند.
این کارها را نکنید:
- برای اصلاح افتادگی پلک یا ابرو ناحیه را ماساژ ندهید؛ این کار ممکن است گسترش دارو را بیشتر کند.
- قطرهٔ چشمی نسخه‌ای، مسکن یا داروهای دیگر را خودسرانه شروع نکنید.
- برای اصلاح عدم تقارن، در فاصلهٔ کوتاه در جای دیگری تزریق اضافه انجام ندهید.
- روش‌هایی را که در شبکه‌های اجتماعی پیشنهاد می‌شوند امتحان نکنید.
برای اصول کلی مراقبت، مقالهٔ «مراقبت پس از اقدامات پزشکی زیبایی» می‌تواند راهنمای شما باشد.
چگونه از عوارض جانبی توکسین بوتولینوم پیشگیری کنیم؟
عوارض جانبی هرگز به‌طور کامل از بین نمی‌روند؛ این درمان بدون خطر نیست. اما گام‌های زیر می‌توانند به کاهش خطر کمک کنند.
برای کاهش خطر:
- تزریق را به پزشکی بسپارید که آناتومی صورت و مدیریت عوارض را می‌شناسد، در یک مرکز درمانی دارای مجوز.
- در معاینه دربارهٔ وضعیت ابروهایتان، شکایت‌های مربوط به پلک و عوارض جانبی که پیش‌تر داشته‌اید بگویید.
- بیماری‌های عضلانی یا عصبی‌عضلانی، سابقهٔ مشکل بلع یا تنفس و همهٔ داروهای مصرفی خود را بگویید.
- مطمئن شوید که فراوردهٔ مورد استفاده مجوز دارد؛ بخواهید جعبه و شمارهٔ سری آن را ببینید.
- از دستورهای مراقبتی پس از درمان پیروی کنید و نوبت پیگیری را از دست ندهید.
- اگر رویداد مهمی در پیش دارید، درمان را به‌اندازهٔ کافی زودتر برنامه‌ریزی کنید.
خطر محصول تقلبی: چرا خطری جداگانه است؟
تزریق‌هایی که در جاهایی غیر از مراکز درمانی مانند خانه یا سالن زیبایی و با محصولاتی که از اینترنت تهیه شده‌اند انجام می‌شوند، خطر جدی دارند. در سال 2024 در آمریکا، پس از تزریق‌هایی که خارج از مراکز درمانی، توسط افراد بدون مجوز و با محصولاتی که گمان می‌رفت تقلبی باشند انجام شده بود، تصاویر بیماری همراه با افتادگی پلک، دشواری در بلع، تنگی نفس و ضعف عضلانی گزارش شد؛ برخی افراد در بخش مراقبت‌های ویژه درمان شدند.
در محصولات تقلبی یا با منشأ نامعلوم، ترکیب و مقدار ماده معلوم نیست و در صورت بروز مشکل نمی‌توان فهمید با چه چیزی سروکار داریم. برای جزئیات، مقالهٔ «محصولات تقلبی و تزریق‌های زیرپله‌ای» را ببینید.
یادداشتی صادقانه دربارهٔ محدودیت‌های دانش
اینکه عوارض جانبی چقدر شایع‌اند و چقدر طول می‌کشند، بسته به فراوردهٔ مصرفی، مقدار، ناحیهٔ تزریق و فرد متفاوت است. مطالعه‌های منتشرشده نرخ‌های متفاوتی گزارش می‌کنند؛ به همین دلیل در این مقاله درصدهای قطعی ارائه نمی‌کنیم. دقیق‌ترین اطلاعات برای شما، ارزیابی پزشکی است که معاینه را انجام می‌دهد.
پرسش‌هایی که بهتر است از پزشک بپرسید
- آیا در ساختار صورت من خطر افتادگی پلک یا ابرو بیشتر است؟
- محتمل‌ترین عوارض جانبی در من کدام‌اند و در کدام موارد باید با شما تماس بگیرم؟
- اگر افتادگی پلک پیش بیاید چه می‌توان کرد و انتظار می‌رود چقدر طول بکشد؟
- اگر عدم تقارن یا بالا رفتن بیش از حد ابرو پیش بیاید، کی باید برای پیگیری بیایم؟
- آیا فراورده‌ای که استفاده می‌کنید مجوز دارد؟ می‌توانم جعبه و شمارهٔ سری آن را ببینم؟
- اگر سردرد داشتم، از کدام مسکن می‌توانم استفاده کنم؟
- اگر خارج از ساعت کاری مشکلی پیش آمد، چگونه می‌توانم با شما تماس بگیرم؟
- در کدام علائم باید مستقیماً با 112 تماس بگیرم؟
پرسش‌های متداول
آیا افتادگی پلک پس از توکسین بوتولینوم باقی می‌ماند؟
خیر، دائمی نیست. افتادگی پلک با کم شدن اثر دارو بهبود می‌یابد؛ اما ممکن است چند هفته طول بکشد. وقتی متوجه آن شدید، به پزشکی که تزریق را انجام داده اطلاع دهید؛ پزشک شما وضعیت را ارزیابی می‌کند و اگر مناسب بداند ممکن است درمانی کمکی پیشنهاد کند.
آیا سردرد پس از توکسین بوتولینوم طبیعی است؟
در روزهای اول ممکن است سردرد خفیفی دیده شود که بیشتر وقت‌ها خودبه‌خود برطرف می‌شود. از پزشک خود بپرسید از کدام مسکن می‌توانید استفاده کنید. در سردرد ناگهانی، بسیار شدید یا رو به افزایش به پزشک مراجعه کنید.
ابروهایم در ارتفاع متفاوتی قرار دارند؛ چه کنم؟
عدم تقارن خفیف شایع است و اثر کامل فقط طی حدود دو هفته شکل می‌گیرد. اگر پس از این مدت هنوز تفاوت آشکاری وجود دارد، برای پیگیری به پزشکی که تزریق را انجام داده مراجعه کنید. پزشک شما در صورت لزوم ممکن است اصلاح تعادل را با یک تزریق اضافهٔ کوچک پیشنهاد کند.
'ابروی اسپاک' چیست و آیا بهبود می‌یابد؟
حالتی است که بخش میانی پیشانی شل می‌شود و نوک بیرونی ابرو به شکل تیز بالا می‌رود. گذراست و با کم شدن اثر دارو بهبود می‌یابد. اگر پزشک شما مناسب بداند، می‌تواند با یک تزریق اضافهٔ کوچک ظاهر را متعادل کند.
اگر پس از توکسین بوتولینوم دچار دشواری در بلع شدم چه کنم؟
در هر مشکل تازه‌ای در بلع، تنفس، گفتار یا بینایی، بدون معطلی با 112 تماس بگیرید. این علائم نادرند؛ اما ممکن است نشان دهند که دارو به عضلات دور گسترش یافته و به ارزیابی در بیمارستان نیاز دارند. به تیم اورژانس بگویید که توکسین بوتولینوم تزریق کرده‌اید.
عوارض جانبی کی شروع می‌شوند؟
قرمزی و تورم محل سوزن بلافاصله ظاهر می‌شود. اثرات مربوط به عضله مانند افتادگی پلک یا عدم تقارن، با شروع اثر دارو، معمولاً در روزهای بعد دیده می‌شوند. گزارش شده است که علائم گسترش به نواحی دور ممکن است چند ساعت یا حتی چند هفته پس از تزریق شروع شوند.
آیا ماساژ دادن هنگام افتادگی پلک فایده دارد؟
خیر. ماساژ ممکن است گسترش دارو به عضلات مجاور را بیشتر کند و وضعیت را بدتر کند. پیش از دست زدن به ناحیه، با پزشکی که تزریق را انجام داده مشورت کنید.
چگونه بفهمم محصول تقلبی استفاده شده است؟
از روی علائم نمی‌توان با قطعیت فهمید. به همین دلیل مهم است که تزریق را در یک مرکز درمانی دارای مجوز و توسط پزشک انجام دهید و جعبه و شمارهٔ سری فراورده را ببینید. پس از تزریق‌هایی که خارج از مراکز درمانی انجام شده‌اند، تصاویر مسمومیت جدی گزارش شده است.
منابع
- Complications of Botulinum toxin A: An update review (Kroumpouzos G, Kassir M, Gupta M, Patil A, Goldust M). J Cosmet Dermatol 20(6):1585–1590 — Journal of Cosmetic Dermatology, 2021
- Global Aesthetics Consensus: Botulinum Toxin Type A — Evidence-Based Review, Emerging Concepts, and Consensus Recommendations for Aesthetic Use, Including Updates on Complications (Sundaram H و همکاران). Plast Reconstr Surg 137(3):518e–529e — Plastic and Reconstructive Surgery, 2016
- Botulinum toxin therapy: FAQs — American Academy of Dermatology (AAD)
- بروشور فراوردهٔ توکسین بوتولینوم نوع A (برچسب مصوب آمریکا؛ هشدار کادردار: گسترش اثر توکسین به نواحی دور) — U.S. Food and Drug Administration (Drugs@FDA), 2023
- Notes from the Field: Illnesses After Administration of Presumed Counterfeit Botulinum Toxin in Nonmedical Settings — Tennessee and New York City, March 2024 (MMWR 73(27)) — U.S. Centers for Disease Control and Prevention, 2024
هیئت متخصصان پزشکی زیبایی
متن اصلی ترکی این مقاله توسط هیئت متخصصان پزشکی زیبایی Doktorclub بررسی شده است. این صفحه ترجمه‌ای است که با متن اصلی مقایسه شده و هنوز توسط پزشکی فارسی‌زبان بررسی نشده است.
