Antidepresan cinsel yan etkileri: ne kadar sık, ne yapılır?

Antidepresanlara bağlı cinsel yan etki; istekte azalma, uyarılmada ve orgazmda güçlük, gecikmiş boşalma, vajinal kuruluk veya sertleşme sorunudur. Seçici serotonin geri alım inhibitörleri (SSRI) ve venlafaksin kullananlarda sıklık bir çalışmada %58–73 bulunmuştur. Bupropion, mirtazapin, agomelatin ve moklobemidde bu oran plaseboya yakındır. Hekimle doz, ilaç değişikliği, bupropion eklenmesi ya da sertleşme ilacı gibi seçenekler konuşulabilir.

• 1.022 hastayla yapılan İspanyol çalışmasında antidepresan kullananların %59,1'inde cinsel işlev bozukluğu gelişti; paroksetinde %70,7, sitalopramda %72,7, mirtazapinde %24,4, moklobemidde %3,9 (Montejo ve ark., 2001).
• 2009 meta-analizinde sertralin, venlafaksin, sitalopram, paroksetin, fluoksetin, imipramin, duloksetin, essitalopram ve fluvoksaminle oran %25,8–80,3 arasındaydı; agomelatin, bupropion, mirtazapin ve moklobemidle plasebodan farklı değildi (Serretti ve Chiesa, 2009).
• Cochrane derlemesine göre antidepresana bağlı sertleşme sorununda sildenafil veya tadalafil eklemek etkilidir; kadınlarda en umut verici yaklaşım yüksek doz bupropion eklemektir (Taylor ve ark., Cochrane 2013).
• Sertralin, sitalopram veya paroksetinle cinsel yan etki yaşayan 447 kişide vortioksetine geçiş, essitaloprama geçişten daha fazla düzelme sağladı (Jacobsen ve ark., 2015).
• Avrupa İlaç Ajansı (EMA) 2019'da SSRI ve SNRI ürün bilgilerine, ilaç bırakıldıktan sonra da süren uzun süreli cinsel işlev bozukluğu bildirimleri uyarısının eklenmesini istedi.
• Türkiye'de ilaç yan etkileri hastalar tarafından da Türkiye Farmakovijilans Merkezi'ne (TÜFAM) ücretsiz 0 800 314 00 08 hattından ya da çevrim içi bildirilebilir (TİTCK).

Antidepresanlar en sık orgazmı ve boşalmayı geciktirir, cinsel isteği azaltır ve uyarılmayı zorlaştırır. Serotonin düzeyindeki artışın, istek ve orgazmda rol oynayan dopamin ve noradrenalin yolaklarını baskılaması başlıca açıklamadır. Belirtiler şunlar olabilir:

• Cinsel istekte azalma
• Orgazma geç ulaşma ya da hiç ulaşamama; orgazmın zayıf hissedilmesi
• Erkeklerde gecikmiş boşalma ve sertleşmeyi sürdürmede güçlük
• Kadınlarda vajinal ıslanmada azalma ve buna bağlı ağrı
• Genital bölgede his azalması

Çalışmalara katılanlar doğrudan sorulmadığında bu yakınmaları çoğunlukla söylemez; Serretti'nin meta-analizi bu nedenle yalnız özel anketle sorgulanan çalışmaları değerlendirdi. Yani yaşadığınız şey sık görülür ve hekime söylemeniz beklenen bir yan etkidir.

Depresyonun kendisi de isteği ve hazzı azaltır; bu nedenle ilk soru, sorunun ilaçtan önce var olup olmadığıdır. İlaçla ilişkiyi düşündüren işaretler şunlardır:

• Yakınma ilaç başladıktan ya da doz artırıldıktan sonra başladı.
• Ruh hâli düzelirken cinsel işlev kötüleşti.
• Sorun özellikle orgazm ve boşalma gecikmesi biçiminde.

Diyabet, kalp-damar hastalığı, düşük testosteron, menopoz, tansiyon ilaçları, alkol ve ilişki sorunları da benzer belirtilere yol açar; ayrıntılar için kadınlarda cinsel istek azlığı ve erkeklerde cinsel istek azlığı yazılarımıza bakın.

Cinsel yan etki riski ilaçtan ilaca belirgin biçimde değişir. Aşağıdaki tablo iki büyük çalışmanın sonuçlarını özetler; oranlar çalışma yöntemine göre farklılık gösterir ve kişisel riski tam olarak göstermez.

Kaynak: Montejo ve ark., J Clin Psychiatry 2001; Serretti ve Chiesa, J Clin Psychopharmacol 2009; Jacobsen ve ark., J Sex Med 2015.

Daha az cinsel yan etkisi olan ilaç, herkes için daha iyi ilaç anlamına gelmez. Hangi ilacın seçileceği; tanıya (depresyon, kaygı bozukluğu, obsesif-kompulsif bozukluk), önceki yanıta, diğer hastalıklara ve ilaç etkileşimlerine göre belirlenir.

Cinsel yan etkiyi yönetmenin birkaç yolu vardır; hangisinin uygun olduğuna, ruh sağlığınızın ne kadar dengede olduğuna bakarak hekiminizle birlikte karar verilir.

1. Bekleyip izlemek: Bazı kişilerde yakınma ilk haftalarda hafifleyebilir. Ancak Jacobsen ve arkadaşlarının belirttiği gibi, SSRI ve SNRI ile ortaya çıkan cinsel yan etki çoğu hastada kendiliğinden geçmez.
2. Doz azaltmak: Depresyon yeterince düzeldiyse hekim en düşük etkili dozu deneyebilir. Nüks riski nedeniyle bu karar yalnız hekimle verilir.
3. Daha düşük riskli bir ilaca geçmek: Bupropion, mirtazapin, agomelatin veya vortioksetin seçenekler arasındadır. Cochrane derlemesi, bugün kullanılan ilaçlara geçişi test eden randomize çalışma bulunmadığını not eder; vortioksetin için 2015'te yayımlanan çalışma bu boşluğu kısmen doldurur.
4. Bupropion eklemek: Cochrane'e göre günde iki kez 150 mg bupropion eklenmesi rating ölçeklerinde yarar sağladı; günde tek doz 150 mg ile anlamlı fark görülmedi. Kadınlar için en umut verici seçenek budur.
5. Sertleşme ilacı eklemek: Antidepresan kullanan ve depresyonu düzelmiş 90 erkekte sildenafil grubunun %54,5'i, plasebo grubunun %4,4'ü belirgin düzelme bildirdi (Nurnberg, JAMA 2003). Kadınlarda sildenafilin etkisi daha az belirgindir; 2008 çalışmasında küçük bir yarar görüldü, Cochrane bu yararı belirsiz buldu.
6. Psikoterapi ve çift terapisi: İlişki kaygısı ve beklenti baskısı belirtileri artırabilir; cinsel terapi destek olabilir.

"İlaç tatili", yani hafta sonu ilacı atlamak, randomize çalışmalarla test edilmemiştir (Cochrane, 2013). Kısa yarı ömürlü ilaçlarda kesilme belirtilerine ve nükse yol açabilir; kendi başınıza denemeyin. Bazı kişilerin ilacı ilişkiden sonraya almayı denediği bildirilir; bunun da kanıtı yoktur ve hekime sorulmalıdır.

Reçetesiz "kuvvet macunu" ya da internetten alınan sertleşme ürünleri antidepresanlarla etkileşebilir ve etiketsiz ilaç içerebilir; bkz. sahte ürün ve yanlış bilgi.

Antidepresanı aniden bırakmak baş dönmesi, uyku bozukluğu, huzursuzluk, elektrik çarpması benzeri duyular ve grip benzeri belirtilere yol açabilir; depresyonun geri dönme riski de artar. İngiltere Kraliyet Psikiyatristler Koleji, ilacın hekimle birlikte, bireysel bir planla ve gerektiğinde haftalar–aylar içinde azaltılarak bırakılmasını önerir. Cinsel yan etki nedeniyle ilacı bırakmayı düşünüyorsanız önce bunu reçeteyi yazan hekime söyleyin; çoğu zaman tedaviyi sürdürürken çözüm bulunabilir.

SSRI sonrası cinsel işlev bozukluğu (post-SSRI sexual dysfunction, PSSD), ilaç bırakıldıktan sonra da devam eden cinsel yakınmalardır. En sık bildirilen belirtiler genital his azalması, zevksiz ya da zayıf orgazm, istek kaybı ve sertleşme sorunudur.

EMA'nın Mayıs 2019 kararıyla sitalopram, essitalopram, fluoksetin, fluvoksamin, paroksetin, sertralin, desvenlafaksin, duloksetin, milnasipran ve venlafaksinin ürün bilgilerine şu anlamda bir uyarı eklendi: "SSRI/SNRI'ler cinsel işlev bozukluğu belirtilerine neden olabilir. Bazı durumlarda bu belirtiler tedavi bırakıldıktan sonra da devam etmiştir." Klomipramin ve vortioksetin değerlendirildi ancak karar kapsamına alınmadı. Avustralya ilaç otoritesi TGA da benzer uyarılar ekletti.

Ne kadar sık görüldüğü bilinmiyor. 2024'te yayımlanan bir değerlendirme, sıklığı ölçmenin önündeki engelleri sıralar: hastaların utanması, belirtilerin ilaçla ilişkilendirilmemesi ve uygun çalışma tasarımının zorluğu. 2022'de tanı ölçütleri önerildi, ancak kanıtlanmış bir tedavisi yoktur. Bu belirtileri yaşıyorsanız psikiyatri ve üroloji ya da kadın hastalıkları değerlendirmesi, diğer nedenleri dışlamak açısından önemlidir; durumu TÜFAM'a bildirmek de veri birikimine katkı sağlar.

• Nereye başvurulur: Reçeteyi yazan hekim (çoğunlukla psikiyatri ya da aile hekimi); sertleşme sorunu için üroloji, ağrı veya kuruluk için kadın hastalıkları ve doğum. Randevu MHRS üzerinden alınır; bkz. cinsel sağlık muayenesi.
• Yan etki bildirimi: TÜFAM'a hastalar da bildirim yapabilir: çevrim içi form, [email protected] veya ücretsiz 0 800 314 00 08 (hafta içi 09.00–18.00).
• Ürün bilgisi: Türkiye'deki kısa ürün bilgileri genellikle Avrupa metinleriyle uyumludur; EMA 2019 uyarısının Türkiye'deki her SSRI/SNRI ürününe eklenip eklenmediği bu yazı için tek tek doğrulanamadı.
• Erişim: Bupropion, vortioksetin, agomelatin ve mirtazapinin Türkiye'deki ruhsat ve SGK geri ödeme koşulları bu yazı için güncel kaynaktan doğrulanamadı; eczacı ya da hekiminize sorun.

Kendinize zarar verme ya da intihar düşünceleri, ilacı bıraktıktan sonra hızla kötüleşen ruh hâli, 4 saatten uzun süren ağrılı sertleşme ya da sertleşme ilacı aldıktan sonra göğüs ağrısı olursa 112'yi arayın veya acil servise gidin. Nitrat içeren kalp ilacı kullanıyorsanız sertleşme ilacı almayın.

• Mayıs 2019 – EMA PRAC: SSRI ve SNRI ürün bilgilerine ilaç bırakıldıktan sonra süren cinsel işlev bozukluğu uyarısı eklendi (EMA/PRAC/265221/2019).
• 2022–2024 – PSSD: Tanı ölçütleri önerildi; sıklığın ölçülmesinin önündeki engeller tartışıldı (Healy ve Mangin, 2024).
• Temmuz 2026: PSSD'ye ilişkin yeni bir sistematik derleme yayımlandı; tedavi kanıtı hâlâ deneysel düzeyde.
• Antidepresana bağlı cinsel işlev bozukluğunun yönetimine ilişkin Cochrane derlemesi 2013'ten beri güncellenmedi; önerileri hâlâ temel kanıttır.