Mutfak Tıbbı
Tatlandırıcılar güvenli mi? Aspartam, sukraloz, stevia ve DSÖ önerisi

Haberi paylaş
İlgilenecek birine ulaştırın.
Aspartam, sukraloz ve stevia gibi izinli tatlandırıcılar, belirlenen günlük sınırların altında kaldıkça güvenli kabul edilir. Diyabeti olan biri için en iyi içecek sudur ve şekersiz çaydır; şekerli gazlı içecek ya da meyve suyu içmeye alışkın olan biri için tatlandırıcılı versiyona geçmek, kan şekerini yükseltmeyen ara bir basamaktır. Diyabeti olmayanlarda ise Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), tatlandırıcıların kilo vermek için kullanılmamasını öneriyor; çünkü uzun vadede yararı gösterilemedi. Her durumda asıl hedef, tatlı tadına alışkanlığı azaltmaktır.
Genel bilgilendirmedir; kişisel tanı veya tedavi önerisi değildir.
Doktorclub Sağlık Editörleri hazırladı
Önemli bilgiler
- Diyabette: Amerikan Diyabet Derneği (ADA), şekerli içeceklerin su ya da kalorisiz içeceklerle değiştirilmesini; tatlandırıcıların ise ölçülü ve kısa süreli bir ara çözüm olarak kullanılmasını öneriyor (ADA, 2026).
- Kan şekeri: Kalorisi ve karbonhidratı olmayan tatlandırıcılar kan şekerini yükseltmez. Ama "şekersiz" ya da "diyabetik" yazan bisküvi, çikolata ve tatlılar un, süt, yağ ve şeker alkolleri nedeniyle karbonhidrat ve kalori içerebilir (Diabetes UK).
- Kilo kontrolü: DSÖ'nün 2023 kılavuzuna göre tatlandırıcılar vücut yağını uzun vadede azaltmadı. Öneri "koşullu" düzeyde ve diyabeti olanları kapsamıyor.
- Aspartam: 2023'te "insanlarda kanser yapma olasılığı olan" Grup 2B'ye alındı; aynı gün DSÖ-FAO uzman komitesi güvenli günlük alım sınırını değiştirmedi. Fenilketonüri (PKU) hastaları aspartam kullanmamalıdır.
- Şeker alkolleri: Sorbitol, ksilitol, eritritol gibi polioller fazla yenince şişkinlik, gaz ve ishal yapabilir. %10'dan fazla polyol içeren ürünlerde etiket uyarısı zorunludur (Türk Gıda Kodeksi, 2017).
Tatlandırıcı nedir, hangi türleri var?
Tatlandırıcılar, şekerin yerine tat vermek için kullanılan gıda katkı maddeleridir. İki ana grup vardır:
- Yoğun tatlandırıcılar: Aspartam, asesülfam potasyum, sukraloz, sakarin, siklamat ve stevia türevleri. Çok az miktarı güçlü tat verir; kalorisi yok denecek kadar azdır. DSÖ bunlara "şekersiz tatlandırıcı" der.
- Şeker alkolleri (polioller): Sorbitol, ksilitol, eritritol gibi. Karbonhidrat ve kalori içerirler ama kan şekerine etkileri sakkarozdan (sofra şekeri) azdır.
Diyabeti olanlar tatlandırıcı kullanabilir mi?
Evet, ama ilk tercih olarak değil. Diyabet derneklerinin önerileri birbirine yakındır:
- Su ilk sıradadır. ADA'nın 2026 standartlarına göre diyabeti olanlar ve risk taşıyanlar her zaman suyu öncelemelidir. Sade su sevmeyenler için limon ya da salatalık dilimi eklenmiş su, sade maden suyu ve kalorisiz içecekler sonraki seçenektir. İngiltere Diyabet Derneği (Diabetes UK) de su ile şekersiz çay ve kahveyi en iyi içecekler olarak sayar; çaydaki şekeri yavaş yavaş azaltmanın damak tadını zamanla değiştirdiğini belirtir.
- Tatlandırıcılı içecek bir ara basamaktır. ADA, şekerli gazlı içecek ve meyve suyuna alışkın kişilerde tatlandırıcıların, ölçülü ve kısa süreli kullanıldığında şekerin yerine geçebileceğini söyler. Tatlandırıcıların kan şekeri kontrolünü belirgin biçimde etkilemediğini, başka yiyeceklerle kalori telafi edilmedikçe toplam kalori ve karbonhidratı azaltabileceğini belirtir (ADA, 2026).
- Tek başına zayıflatmaz. ADA'ya göre yalnız tatlandırıcı eklemek, kalori kısıtlaması olmadan kilo kaybı sağlamaz. Kilo konusunda çalışmaların sonuçları çelişkilidir.
- Kullanmak kişisel tercihtir. Diabetes UK, tatlandırıcı kullanıp kullanmamanın kişisel bir seçim olduğunu söyler; kararsız kalanlara diyabet ekibiyle konuşmayı önerir.
"Diyabetik" ve "şekersiz" ürünlerde nelere bakmalı?
- Toplam karbonhidrat satırına bakın. "Şekersiz" bir bisküvide şeker olmayabilir ama un, yağ ve protein nedeniyle karbonhidrat ve kalori vardır. "Şekersiz" ifadesi düşük kalorili anlamına gelmez (Diabetes UK).
- Şeker alkollerini sayın. Polioller karbonhidrat içerir ama tamamı emilmez. Karbonhidrat sayımıyla insülin dozunu ayarlayanlar, bu ürünleri nasıl hesaplayacaklarını diyabet ekibinden öğrenmelidir (Diabetes UK). Karbonhidrat sayımı için karbonhidrat sayımı aracını kullanabilirsiniz.
- "Diyabetik" etiketine güvenmeyin. Diabetes UK, polyol içeren "diyabetik" ürünleri önermez; bu ürünler normal ürünler kadar yağlı ve kalorili olabilir. Fazlası şişkinlik, gaz ve ishal yapar.
- "Şeker ilavesiz" her zaman şekersiz değildir. Etikette "doğal olarak şeker içerir" yazıyorsa meyve ya da sütten gelen şeker vardır.
Hipoglisemide (şeker düşmesinde) dikkat
Tatlandırıcılı içecekler kan şekerini yükseltmez; bu yüzden şeker düşmesini tedavi etmez. Diabetes UK, şekerli gazlı içecekleri günlük kullanım yerine şeker düşmesi tedavisine ayırmayı önerir. Size uygun düşme tedavisini diyabet ekibinizle belirleyin ve "diyet" içecekle karıştırmayın.
Tatlandırıcılı tarifler için diyabette tatlı ve bayram rehberine bakın.
DSÖ neden "kilo vermek için tatlandırıcı kullanmayın" dedi?
DSÖ, Mayıs 2023 kılavuzunda tatlandırıcı kullanımının yetişkinlerde ve çocuklarda vücut yağını uzun vadede azaltmadığını bildirdi. Yetişkinlerde uzun süreli kullanım; tip 2 diyabet, kalp-damar hastalığı ve ölüm riskinde artışla ilişkili bulundu. Bu ilişki gözlemsel olduğu için öneri "koşullu" düzeydedir. Diyabeti olan kişiler ile diş macunu ve ilaç gibi ürünler kapsam dışıdır. DSÖ'nün asıl mesajı, beslenmedeki toplam tatlılığı erken yaştan azaltmak; şeker yerine bütün meyve ya da tatlandırılmamış yiyecek ve içecekleri seçmektir.
Aspartam kanser yapar mı?
Temmuz 2023'te iki değerlendirme aynı gün açıklandı. Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), aspartamı karaciğer kanserinin bir türü için "sınırlı" kanıta dayanarak Grup 2B'ye aldı. Bu sınıflama kanıtın gücünü gösterir; belli bir miktarda ne kadar risk taşıdığını göstermez. DSÖ ve FAO'nun ortak uzman komitesi (JECFA) ise kanser ilişkisini ikna edici bulmadı ve güvenli günlük alım sınırını değiştirmedi. Komitenin örneğine göre 70 kilogramlık bir yetişkinin bu sınırı aşması için, başka kaynaktan aspartam almıyorsa, günde 9–14 kutudan fazla diyet gazlı içecek içmesi gerekir (DSÖ/IARC/JECFA, 2023).
Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA) de 2013 değerlendirmesinde aspartamı bebekler, çocuklar ve gebeler dahil genel nüfus için güvenli bulmuştu. Fransa'da 102.865 yetişkinle yapılan NutriNet-Santé çalışmasında ise tatlandırıcıyı çok tüketenlerde kanser riski %13 daha yüksek çıktı. Yazarlar başka etkenlerin karışmış olabileceğini kabul etti; bu tür çalışmalar ilişki gösterir, kesin neden göstermez (Debras ve ark., 2022).
Sukraloz pişirmede ve fırında kullanılır mı?
EFSA, Şubat 2026'da sukralozu mevcut izinli kullanımlarda güvenli buldu ve güvenli günlük alım sınırını değiştirmedi. Ancak fırın ürünlerinde yeni kullanımları onaylamadı. Gerekçe: Uzun süre yüksek ısıda sukralozdan klor ayrılabilir ve sağlık etkisi bilinmeyen klorlu bileşikler oluşabilir. EFSA, ev mutfağında kızartma ve fırınlamada da bu oluşumun dışlanamayacağını belirtti. Pratikte, sukralozlu tatlandırıcıyı uzun süre fırınlanan kek ve kurabiyeler yerine sütlaç, muhallebi ya da komposto gibi pişirme bittikten sonra eklenebilen tariflerde kullanmak daha temkinli bir seçimdir.
Stevia "doğal" olduğu için daha mı güvenli?
Stevia bitkiden elde edilse de markettekiler saflaştırılmış steviol glikozitleridir ve "doğal" olmak sınırsız tüketim anlamına gelmez. Steviol glikozitlerinin de vücut ağırlığına göre hesaplanan bir güvenli günlük alım sınırı vardır. EFSA 2024'te bu sınırı yükseltmek için yeterli gerekçe bulmadı. Önerilen yeni kullanımlar eklenirse en çok tüketen küçük çocuklarda sınırın daha sık aşılacağını hesapladı (EFSA, 2024). DSÖ de stevia ve türevlerini öteki tatlandırıcılarla aynı kapsamda değerlendirir.
Şeker alkolleri ve eritritol neye yol açabilir?
Şeker alkolleri fazla yenince şişkinlik, gaz ve ishal yapabilir. Şekersiz sakız ve şekerlemelerin içeriğinde bu maddeler sık yer alır; etikette laksatif etki uyarısına bakın. Eritritol için ayrıca bir kalp-damar sorusu var: Kalp değerlendirmesi yapılan hastalarda kandaki eritritol düzeyi en yüksek olanlarda üç yıllık kalp krizi, inme ya da ölüm riski daha yüksek bulundu. Laboratuvarda eritritol pıhtılaşma hücrelerinin tepkisini artırdı (Witkowski ve ark., 2023). Bu bulgu bir ilişki gösterir; kesin bir zarar kanıtı değildir.
| Tatlandırıcı | Kan şekerine etkisi | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Aspartam | Yükseltmez | Fenilketonüride kullanılmaz; IARC Grup 2B |
| Sukraloz | Yükseltmez | Uzun süre yüksek ısıda klorlu bileşik oluşumu dışlanamıyor |
| Stevia (steviol glikozitleri) | Yükseltmez | "Doğal" olması sınırsız tüketim anlamına gelmez |
| Şeker alkolleri | Şekerden daha az yükseltir; karbonhidrat içerir | Fazlası ishal yapar; insülin hesabını ekiple konuşun |
Tablo: Diabetes UK; ADA, 2026; EFSA, 2026; NHS, 2023.
Türkiye'de
- Etiket: Tatlandırıcı içeren gıdalarda "Tatlandırıcı(lar) içerir" ya da "Tatlandırıcılı", hem şeker hem tatlandırıcı içerenlerde "Şeker ve tatlandırıcı içerir" ifadesi bulunur. Aspartam içeren ürünlerde fenilalanin uyarısı, %10'dan fazla polyol içerenlerde laksatif etki uyarısı zorunludur (Türk Gıda Kodeksi, 2017).
- "Şeker ilavesiz" etiketi: Ayrıntılı etiket okuma için gıda etiketi nasıl okunur yazısına bakın.
- Nereye başvurulur: Diyabet, kilo yönetimi ya da sindirim yakınmaları için aile hekiminiz ve sizi izleyen diyabet ekibiniz ilk adres. Fenilketonüri tanılı çocuklar izlendikleri metabolizma birimine danışmalıdır.
- Şikâyet ve zehirlenme: Etiket ya da gıda güvenilirliğiyle ilgili şikâyetler 7 gün 24 saat çalışan ALO 174 Gıda Hattı'na bildirilir. Bir çocuk çok sayıda tatlandırıcı tableti yuttuysa 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ni (UZEM) arayın.
Ne zaman doktora görünmeli?
- Diyabetiniz varsa ve tatlandırıcılı ya da "diyabetik" ürünlere geçtikten sonra kan şekeri ölçümleriniz değiştiyse.
- Şekersiz sakız, şekerleme ya da diyet ürünlerinden sonra tekrarlayan ishal, şişkinlik veya karın ağrısı oluyorsa.
- Fenilketonüri tanısı olan biri yanlışlıkla aspartamlı ürün tükettiyse: metabolizma ekibine haber verin.
- Şeker düşmesi belirtileri (titreme, terleme, bilinç bulanıklığı) geçmiyorsa ya da kişi yutamıyorsa: 112'yi arayın.
Neler değişti? (Kasım 2026)
- Şubat 2026: EFSA sukralozu mevcut kullanımlarda güvenli buldu; uzun süre yüksek ısıda klorlu bileşik oluşabileceği için fırın ürünlerinde yeni kullanımı onaylamadı.
- 31 Aralık 2026: Türkiye'de tatlandırıcı bilgisinin, ürün adının geçtiği her yerde adla birlikte ve diğer bilgilerden açıkça ayrılacak biçimde yazılması zorunluluğunda uyum süresi doluyor (Resmî Gazete, 2024).
Kaynaklar
- American Diabetes Association. 5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2026. Diabetes Care 2026. DOI: 10.2337/dc26-S005 pmc.ncbi.nlm.nih.gov (yeni pencerede açılır)
- Diabetes UK. Sugar, sweeteners and diabetes diabetes.org.uk (yeni pencerede açılır)
- Diabetes UK. What to drink when you have diabetes diabetes.org.uk (yeni pencerede açılır)
- World Health Organization. WHO advises not to use non-sugar sweeteners for weight control in newly released guideline. 2023 who.int (yeni pencerede açılır)
- WHO, IARC, JECFA. Aspartame hazard and risk assessment results released. 2023 who.int (yeni pencerede açılır)
9 kaynak daha
- European Food Safety Authority. Aspartame efsa.europa.eu
- European Food Safety Authority. EFSA finds sucralose safe when used as currently authorised; cannot confirm safety of extending its use. 2026 efsa.europa.eu
- EFSA FAF Panel. Extension of the authorisation of use of steviol glycosides (E 960a–d) and modification of the ADI for steviol. EFSA Journal 2024. DOI: 10.2903/j.efsa.2024.9045 pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- NHS. The truth about sweeteners. 2023 nhs.uk
- Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme Yönetmeliği ekleri (Ek-2). Resmî Gazete 2017 resmigazete.gov.tr
- Tarım ve Orman Bakanlığı. Gıda Etiketleme Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik. Resmî Gazete 2024 resmigazete.gov.tr
- Tarım ve Orman Bakanlığı. ALO 174 Gıda Hattı tarimorman.gov.tr
- Debras C ve ark. Artificial sweeteners and cancer risk: NutriNet-Santé. PLoS Med 2022. DOI: 10.1371/journal.pmed.1003950 pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Witkowski M ve ark. The artificial sweetener erythritol and cardiovascular event risk. Nat Med 2023. DOI: 10.1038/s41591-023-02223-9 pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
Bu hastalık hakkında
Nadir Hastalıklar bölümünde sade dille ne olduğu, belirtiler, tanı, tedavi ve bakım, aile için kalıtım bilgisi ve kaynaklar:
- Yazan
- Doktorclub Sağlık Editörleri
- Güncelleme
- 14 Kasım 2026
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır ve bireysel tıbbi tavsiye yerine geçmez. Bir hata mı gördünüz? Bize bildirin · Yayın ilkelerimiz · Tıbbi inceleme politikası





