Vajina ve vulva kaşıntısı: mantar dışındaki nedenler

Vulva kaşıntısı (genital bölgenin dış derisinde kaşıntı) en sık mantar enfeksiyonu, sabun ve ped gibi ürünlere bağlı tahriş, egzama, liken sklerozus ve menopozdaki östrojen azalmasından kaynaklanır. Uzman bir mantar kliniğine "tekrarlayan mantar" diye yönlendirilen kadınların %27'sinde asıl tanı başka bir şey çıkmıştır (2022). Bir haftada geçmeyen, tekrarlayan ya da deride renk-kalınlık değişikliği yapan kaşıntı muayene gerektirir.

• Kaşıntının nedenleri enfeksiyon (mantar, trikomonas, siğil), deri hastalıkları (egzama, sedef, liken simpleks, liken planus, liken sklerozus), tahriş, menopoz, idrar-gaita kaçırma, diyabet ve nadiren vulvar intraepitelyal neoplazi (VIN) ve kanseri kapsar (Patient.info, Ocak 2025).
• İngiltere'de bir mantar kliniğine sevk edilen 78 kadının %27'sinde tekrarlayan mantar yoktu; en sık gerçek tanılar egzama, kuru deri ve vulvodiniydi (J Fungi, 2022).
• Liken sklerozus vulva kanseri riskini artırır: 14.030 kadını kapsayan sistematik derlemede kanser %2,2 oranında gelişti; güçlü kortikosteroid tedavisi riski azalttı (J Low Genit Tract Dis, 2022).
• Liken sklerozus en sık 50 yaş üstü kadınlarda görülür, bulaşıcı değildir ve ömür boyu izlem gerektirir (NHS, Aralık 2024).
• Eczaneden alınan mantar tedavisinden sonra belirti sürüyorsa ya da 2 ay içinde tekrarlıyorsa klinik değerlendirme gerekir (CDC 2021).

Kaşıntı yalnız bir belirtidir; aynı his çok farklı hastalıklardan doğar. Mantar enfeksiyonunda (vulvovajinal kandidiyazis) kaşıntıya genellikle beyaz, kesilmiş süt görünümünde akıntı ve kızarıklık eşlik eder. Akıntı yoksa, kaşıntı aylardır sürüyorsa ya da deride beyazlaşma, kalınlaşma, çatlak varsa neden büyük olasılıkla deridedir.

Kandida vajinada belirti vermeden de yaşayabildiği için kültürde üremesi tek başına kaşıntının nedeni olduğunu kanıtlamaz (CDC). Tersine, evde tekrar tekrar mantar ilacı kullanmak deriyi tahriş edebilir ve asıl nedenin bulunmasını geciktirir. Tekrarlayan mantar ayrı bir durumdur ve tekrarlayan vajinal mantar yazısında anlatılır.

Liken sklerozus, vulva ve makat çevresi derisinde kaşıntı, beyazlaşma ve incelmeyle giden kronik, bağışıklık kökenli bir deri hastalığıdır. Temizlik eksikliğinden olmaz ve cinsel yolla bulaşmaz.

En önemli nokta kanser riskidir. 2022'de yayımlanan, 14 çalışma ve 14.030 kadını kapsayan sistematik derlemede liken sklerozuslu kadınların %2,2'sinde vulva kanseri, %1,2'sinde öncü lezyon (farklılaşmış VIN) gelişti; risk yaşla ve biyopsiden sonraki ilk 1–3 yılda daha yüksekti, çok güçlü topikal kortikosteroid kullananlarda ise belirgin olarak düşüktü. Bu nedenle tanı konmuş kişiye tedavi ve ömür boyu düzenli kontrol önerilir. Ayrıntılar için liken sklerozus yazısına bakın; bu yazı yalnız ayırıcı tanıyı ele alır.

Temas dermatiti, vulva derisine değen bir maddenin yaptığı iltihaptır. Tahriş edici tipte sabun, antiseptik, sık yıkama veya idrarla sürekli ıslanma deriyi doğrudan zedeler. Alerjik tipte ise parfümler, koruyucular, bazı lokal anestezikler ve kaşıntı kremlerinin içerikleri bağışıklık tepkisi başlatır (ISSVD). Alerjik temas dermatitinden şüphelenilirse dermatoloji polikliniğinde yama testi yapılabilir.

Pratikte ilk adım, vulvaya değen her şeyi sadeleştirmektir: parfümsüz ürün, sabun yerine yumuşatıcı (emolyen) ile yıkama, günde bir kez nazik temizlik, pamuklu iç çamaşırı, günlük pedi bırakmak. Sirke, karbonat, kolonya veya bitkisel karışımlar vulvaya sürülmemelidir. İç yıkama (vajinal duş) kaşıntıyı artırabilir; neden önerilmediği vajinal duş yazısında anlatılır.

Evet. Menopozdan sonra östrojen azalması vulva ve vajina dokusunu inceltir; kuruluk, yanma, kaşıntı ve ilişkide ağrı yapabilir. Bu tabloya menopozun genitoüriner sendromu denir ve düşük doz vajinal östrojen veya nemlendiricilerle tedavi edilebilir (bkz. menopozda cinsel sağlık). Ancak liken sklerozus da en sık bu yaş grubunda görülür; 2025'te Hindistan'da yapılan 70 kadınlık bir çalışmada 52 yaş üstündeki kaşıntı olgularında liken sklerozus öne çıktı. Bu yüzden menopoz sonrası yeni başlayan kaşıntıyı "kuruluktur" diye geçiştirmeden muayene olmak gerekir. Emzirme dönemi ve doğum sonrası da düşük östrojen nedeniyle benzer yakınmalar yapabilir.

Evet. Kıl kurdu (oksiyür) özellikle geceleri makat çevresinde kaşıntı yapar ve vulvaya yayılabilir; çocuklu evlerde sık görülür. Uyuz, el parmak araları ve bel çevresinde de kaşıntı yapar ve yakın temasla bulaşır. Kasık biti kıllara tutunan küçük böcek ve yumurtalarla fark edilir; prezervatif bitten korumaz (NHS). Bu üç durumun da tedavisi, ev halkının veya partnerin eş zamanlı tedavisini gerektirebilir.

Diyabet, kan şekeri yüksekken mantar enfeksiyonlarını kolaylaştırır; tekrarlayan kaşıntıda kan şekeri bakılması bu nedenle istenir. Böbrek, karaciğer ve tiroid hastalıkları ile bazı ilaçlar tüm vücutta kaşıntı yapabilir (Patient.info).

Evde yapılabilecekler kaşıntıyı hafifletmeye yöneliktir, nedeni tedavi etmez. Patient.info'nun önerileri şöyledir: yalnız pamuklu, bol iç çamaşırı giymek; parfümlü ürün, renkli tuvalet kâğıdı ve köpük banyosundan kaçınmak; günde bir kez suyla ya da sabun yerine emolyenle nazikçe yıkamak ve kurularken ovmamak; kokusuz bir nemlendiriciyi bol kullanmak; tırnakları kısa tutmak ve geceleri pamuklu eldiven takmak. Uykuyu bölen kaşıntıda hekim uyku saatinde antihistaminik önerebilir. Muayeneden önceki günlerde yeni bir krem denememek ve iç yıkama yapmamak, hekimin tabloyu olduğu gibi görmesini sağlar.

Yaş ipucu verir: kız çocuklarında kıl kurdu ve liken sklerozus, üreme çağında mantar ve tahriş, gebelikte mantar, menopoz sonrasında ise kuruluk ve liken sklerozus daha sık düşünülür.

Hekim önce öyküyü alır: kaşıntının süresi, akıntı olup olmadığı, kullanılan ürünler, menopoz durumu, diyabet ve deri hastalıkları. Ardından vulva, vajina ve gerekirse makat çevresine bakar. Akıntı varsa pH ölçümü, mikroskopi ve kültür; CYBE şüphesinde NAAT testi yapılır. Biyopsi, yani küçük bir deri örneği, şu durumlarda düşünülür: görünüm tanıya uymuyorsa, tedaviye yanıt yoksa, geçmeyen yara, kalınlaşmış beyaz alan, kabarıklık veya renk değişikliği varsa. Biyopsi önerilmesi kanser tanısı anlamına gelmez; bir soruyu yanıtlamak içindir.

• Nereye başvurulur? Aile hekimi ilk basamaktır. Akıntıyla giden kaşıntıda Kadın Hastalıkları ve Doğum, deri değişikliği ağır basıyorsa Deri ve Zührevi Hastalıklar (dermatoloji) polikliniği uygundur. Liken sklerozus ve biyopsi gerektiren lezyonlar bu iki branşta izlenir.
• İlaçlar: TİTCK Ruhsatlı Beşeri Tıbbi Ürünler Listesi'nde (25 Eylül 2026) liken sklerozusta kullanılan klobetazol propiyonatlı kremler, uyuz ve bit için permetrinli ürünler ve çok sayıda vajinal azol mantar ürünü ruhsatlıdır. Ağızdan flukonazol (ör. Flucan 150 mg) beyaz reçeteyle satılır. Vajinal azol ürünlerinin reçete statüsü bu yazı için doğrulanamadı.
• Dikkat: Kortizonlu kremler kısa vadede kaşıntıyı azaltıp tanıyı maskeleyebilir; mantarı da kötüleştirebilir. Güçlü steroid ancak tanı konduktan sonra ve hekimin belirlediği süreyle kullanılmalıdır.
• Yerel veri: Türkiye'de vulva kaşıntısının nedenlerine ilişkin ulusal bir veri veya kılavuz bulunamadı.

Vulva kaşıntısı nadiren acildir. Aynı gün başvuru gerektirenler: hızla büyüyen, ağrılı ve kızarık şişlik (apse olasılığı); ateşle birlikte yaygın kızarıklık; idrar yapamama; gebelikte ateş, karın ağrısı veya kanamayla birlikte akıntı. Geçmeyen yara, kitle veya adet dışı kanama acil değildir ama birkaç hafta içinde muayene gerektirir.

• 2022: Liken sklerozus ve liken planusta vulva kanseri riskini inceleyen iki sistematik derleme yayımlandı; ömür boyu izlem önerisi güçlendi.
• 2022: Tekrarlayan mantar kliniğine sevk edilenlerin %27'sinde başka tanı çıktığını gösteren İngiliz çalışması yayımlandı.
• Aralık 2024: NHS liken sklerozus sayfası güncellendi (kanser riskinin düşük ama artmış olduğu, kendi kendini kontrol önerisi).
• Ocak 2025: Patient.info vulva kaşıntısı neden listesini güncelledi.