Söylenti: “Botoks ve dolgu bağımlılık yapar, bir kere yaptıran bırakamaz” — Bilim ne diyor?

Kısa cevap: Hayır, bedensel anlamda bağımlılık yapmaz. Botulinum toksin ve hyaluronik asit dolgu, uygulandıkları bölgede etki eden ürünlerdir; bırakıldıklarında yoksunluk belirtisi görülmez ve yüz eskisinden daha kötü hâle gelmez. Etkileri geçici olduğu için sonucu sürdürmek isteyenler işlemi yineler; bu, bağımlılık değildir. Buna karşılık bazı kişilerde görünüş algısının zamanla kayması ve işlem isteğinin giderek artması gerçek bir risktir ve fark edilmesi gerekir.

Söylenti nereden çıkıyor?

Söylentinin üç kaynağı vardır. Birincisi, bu işlemlerin belirli aralıklarla yinelenmesidir; dışarıdan bakıldığında bu, 'bırakamamak' gibi görünebilir. İkincisi, etki geçtiğinde kişinin aynada gördüğü farktır: Aylarca daha dinlenmiş görünen bir yüze alıştıktan sonra eski çizgilerin geri gelmesi, 'eskisinden kötü oldum' duygusu yaratabilir. Üçüncüsü ise gerçekten de her seferinde daha fazlasını isteyen ve yüzünde belirgin biçimde abartılı bir görünüm oluşan kişilerin göz önünde olmasıdır.

İlk ikisi bir yanlış anlamadır. Üçüncüsü ise gerçektir, ancak nedeni ürünün kendisi değil, algı ve davranışla ilgilidir.

Bağımlılık ne demektir, bu işlemlerde var mı?

Tıpta madde bağımlılığından söz edilirken tolerans, yani aynı etki için giderek daha fazla maddeye gereksinim duyma ve madde kesildiğinde ortaya çıkan bedensel yoksunluk belirtileri gibi özellikler aranır. Botulinum toksin, uygulandığı kasa giden sinir uyarısını geçici olarak azaltır; hyaluronik asit dolgu ise bulunduğu yerde hacim sağlayan ve zamanla vücut tarafından emilen bir jeldir. Bu ürünlerin beyinde ödül ya da alışkanlık oluşturan bir etkisi tanımlanmamıştır; etkileri geçtiğinde titreme, huzursuzluk, ağrı gibi bir yoksunluk tablosu da bildirilmemiştir.

Yani 'bir kere yaptıran bırakamaz' sözü bedensel açıdan doğru değildir. İstediğiniz zaman bırakabilirsiniz; bırakmak için ürünün 'kesilmesi' ya da azaltılması gibi bir süreç de gerekmez.

Etki geçici olduğu için yinelemek bağımlılık mıdır?

Hayır. Dermatoloji kaynaklarına göre botulinum toksinin çizgiler üzerindeki etkisi çoğu kişide yaklaşık üç ila dört ay sürer. Hyaluronik asit dolguların etkisi ürüne ve bölgeye göre değişir ve genellikle aylarla ifade edilir. Sağlık otoriteleri de emilebilen dolgularda, istenen etkinin sürmesi için işlemin bir süre sonra yinelenmesi gerekebileceğini belirtir.

Bu açıdan bakıldığında yineleme, saç boyatmayı ya da diş temizliğini belirli aralıklarla yaptırmaya benzer: Sonuç geçicidir ve sürmesini isteyen kişi işlemi tekrarlatır. Bir şeyi düzenli yapmak, onu bağımlılık hâline getirmez. Belirleyici olan sıklık değil, kişinin bu konuda denetimi elinde tutup tutmadığıdır.

Burada dürüst olunması gereken bir nokta vardır: Sağlık otoriteleri, dolguların uzun yıllar boyunca tekrar tekrar kullanılmasının güvenliğinin kontrollü çalışmalarla değerlendirilmediğini belirtir. Bu, yinelemenin zararlı olduğu anlamına gelmez; ancak aralıkların ve miktarın alışkanlığa göre değil, her seferinde muayeneye göre belirlenmesi için iyi bir nedendir. Ürünlerin özellikleri için “Botulinum Toksin mi, Dolgu mu? Farkları ve Hangisinin Ne İçin Kullanıldığı” yazımıza bakabilirsiniz.

Bırakınca yüz eskisinden daha kötü olur mu?

Olmaz. Botulinum toksinin etkisi geçtiğinde kas yeniden hareket etmeye başlar ve mimik çizgileri zamanla işlem öncesindeki hâline döner. Bu, çizgilerin 'daha kötü' olması değil, geçici etkinin sona ermesidir. Dermatoloji kaynakları, yinelenen uygulamaların kası inceltebildiğini ve bunun etkinin daha uzun sürmesine yol açabildiğini belirtir. Konuyu ele alan bir derleme de botulinum toksine bağlı kas incelmesinin geçici olduğunu ve uygulama kesildiğinde geri döndüğünü bildirir.

Dolgu için de durum benzerdir. Bu konuyu “Söylenti: Dolguyu bırakınca yüz eskisinden daha çok sarkar — Bilim ne diyor?” yazımızda ayrıntılı ele aldık: Dolgunun bırakılmasının yüzü öncekinden daha fazla sarkıttığını gösteren güçlü bir kanıt yoktur. Yanıltıcı olan karşılaştırmadır. İşlemlerin sürdüğü yıllarda yaş da ilerler; bırakıldıktan sonraki görünüm, yıllar önceki fotoğraflarla değil, o günkü yaşla karşılaştırılmalıdır.

Bırakmaya karar verdiğinizde yapmanız gereken bir şey yoktur; yeni uygulama yaptırmamanız yeterlidir. Botulinum toksinin etkisi aylar içinde kendiliğinden azalır. Hyaluronik asit dolgu da zamanla emilir; yerinde olmayan ya da rahatsızlık veren dolgu için hekim değerlendirmesi gerekir.

Asıl risk: algı kayması ve giderek artan işlem isteği

Söylentinin gerçek olan yanı buradadır. Yeni görünümüne alışan kişi, bir süre sonra onu 'olağan' kabul eder ve aynı sonuç artık yeterli gelmez. Yayınlarda algı kayması olarak adlandırılan bu durumda, kişinin zihnindeki 'doğal yüz' ölçüsü fark edilmeden değişir.

Dudak dolgusunu belirgin biçimde abartılı düzeyde yaptırmış 24 kadınla yapılan görüşmelere dayanan nitel bir çalışmada dört ana tema öne çıkmıştır: dudak dolgusunun sıradanlaşması, sosyal medyada büyük dudak görüntülerine yinelenen biçimde bakmanın algıyı kaydırması, büyük dudakların sosyal ve maddi yarar sağlayacağı düşüncesi ve ruh sağlığı ile yinelenen işlem arayışı arasındaki ilişki. Bu küçük ve bilerek seçilmiş bir gruptur; dolgu yaptıran herkes için genelleme yapılamaz ve nedensellik göstermez. Yine de mekanizmayı anlamak için değerlidir.

Algı kayması yalnız işlem yaptıranı değil, çevresini ve uygulayıcıyı da etkileyebilir; değiştirilmiş yüzleri sürekli gören göz, onları olağan saymaya başlayabilir. Bu nedenle ölçülü davranan, gerektiğinde 'bu kadarı yeterli' diyebilen bir hekim önemli bir güvencedir. Dudak özelinde ayrıntılar için “Dudak Dolgusu” yazımıza bakabilirsiniz.

Bir de bundan ayrı, daha ciddi bir durum vardır. Görünüşle ilgili kaygı günün büyük bölümünü kaplıyor, yaşamı kısıtlıyor ve yapılan işlemlerle azalmıyorsa, beden dismorfik bozukluğu denilen ve tedavisi olan bir ruh sağlığı sorunu söz konusu olabilir. Bu durum estetik işlem isteyenlerde genel topluma göre daha sık görülür ve araştırmalar, bu durumda estetik işlemlerin kaygıyı çoğunlukla gidermediğini göstermektedir. Ayrıntılar “Beden Algısı ve Estetik İşlemler” yazımızda yer alır.

Hangi işaretler uyarıcıdır?

Aşağıdakiler bir tanı ölçütü değil, durup düşünmeniz ve hekiminizle konuşmanız için işaretlerdir.

Bu işaretlerden birkaçı size tanıdık geliyorsa bu, kendinizi suçlamanız için değil, bir hekimle ya da ruh sağlığı uzmanıyla konuşmanız için bir nedendir. Kendinize zarar verme düşünceniz varsa beklemeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin.

Denetimi elde tutmak için neler yapılabilir?

• İlk muayenede hedefinizi ve nerede duracağınızı hekiminizle konuşun; planı o günkü isteğe göre değil, bu hedefe göre yürütün.
• Yineleme zamanını takvime ya da duyurulara göre değil, muayene bulgularına göre belirleyin.
• Kararı aynaya bakarak verin; filtrelenmiş görüntüleri ya da başkasının yüzünü ölçü almayın.
• İşlem öncesi ve sonrası için kuruluşun çektiği tıbbi kayıt fotoğraflarına bakmak, nereden başladığınızı hatırlamanıza yardımcı olur.
• Güvendiğiniz bir yakınınızın dürüst görüşünü dinleyin.
• 'Hayır' diyebilen hekimi tercih edin; her isteği sorgusuz kabul eden bir uygulayıcı sizi korumaz.
• Ara vermekten çekinmeyin; ara vermek sonucu bozmaz, yalnız etkinin azalmasına izin verir.

Genç yaşta başlayan ve alışkanlığa dönüşen uygulamalar konusunu “Söylenti: Erken yaşta botoks yaptırmak kırışıklığı önler — Bilim ne diyor?” ve “Gençlerde Medikal Estetik” yazılarımızda ele alıyoruz.

Sonuç

Botulinum toksin ve hyaluronik asit dolgu bedensel bağımlılık yapmaz; bırakıldıklarında yoksunluk olmaz ve yüz öncekinden daha kötü hâle gelmez. İşlemlerin yinelenmesi etkinin geçici olmasından kaynaklanır. Dikkat edilmesi gereken, ürünün kendisi değil, zamanla kayabilen algıdır: Daha sık, daha fazla ve daha çok bölge isteği arttığında durup değerlendirmek gerekir. Ölçülü bir plan, muayeneye dayalı aralıklar ve gerektiğinde 'yeterli' diyebilen bir hekim bu riski azaltır.