Obraz własnego ciała a zabiegi estetyczne: czym jest dysmorfofobia (BDD) i kiedy szukać wsparcia?

Czym jest zaburzony obraz własnego ciała (cielesne zaburzenie dysmorficzne)?

Cielesne zaburzenie dysmorficzne to stan, w którym dana osoba postrzega jedną lub kilka cech swojego wyglądu jako defekt i zajmuje się nimi przez bardzo dużo czasu. Cecha ta jest najczęściej tak drobna, że inni jej nie zauważają albo nie przywiązują do niej wagi. Brytyjska publiczna służba zdrowia (NHS) określa ten stan jako problem zdrowia psychicznego i wyraźnie zaznacza: jego występowanie nie oznacza, że dana osoba jest próżna lub nadmiernie skupiona na wyglądzie; może on być bardzo przykry i wpływać na codzienne życie.

Niepokój najczęściej dotyczy twarzy: skóry, nosa, ust, włosów, linii żuchwy. W centrum niepokoju może się jednak znaleźć dowolna okolica ciała. Stan ten może wystąpić w każdym wieku; najczęściej zaczyna się w okresie dojrzewania i wczesnej dorosłości, dotyczy zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Przyczyna nie jest w pełni znana; podaje się, że może mieć związek z występowaniem w rodzinie podobnego stanu, zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego lub depresji oraz z wyśmiewaniem lub prześladowaniem w dzieciństwie.

Ważne jest tu jedno rozróżnienie. Okresowe niezadowolenie z wyglądu, chęć zmiany jakiejś cechy czy rozważanie zabiegu estetycznego nie oznaczają tego zaburzenia. Różnica tkwi w nasileniu niepokoju, w czasie, jaki zajmuje, i w tym, w jakim stopniu ogranicza życie.

Jakie objawy zwracają uwagę?

Poniżej wymieniono zachowania i myśli częste w tym stanie. Wiele z nich, rozpatrywanych pojedynczo, zdarza się od czasu do czasu każdemu; znaczenie ma to, że są stałe i powodują cierpienie.

• Silny i utrzymujący się niepokój dotyczący określonej okolicy ciała, zwłaszcza twarzy
• Częste porównywanie swojego wyglądu z wyglądem innych
• Bardzo częste przeglądanie się w lustrze albo przeciwnie — całkowite unikanie luster i zdjęć
• Długotrwałe starania, by ukryć cechę postrzeganą jako defekt makijażem, włosami, ubraniem lub postawą
• Wyciskanie, skubanie, rozdrapywanie skóry w celu jej wygładzenia
• Wielokrotne proszenie bliskich o zapewnienie w rodzaju 'nie wyglądam źle, prawda?' i brak ulgi po uzyskanej odpowiedzi
• Unikanie pracy, szkoły, spotkań ze znajomymi lub robienia zdjęć z powodu wyglądu

Nieleczony stan ten może wpływać na życie zawodowe, towarzyskie i relacje; może prowadzić do depresji, samookaleczeń i myśli samobójczych. NHS podkreśla, że raczej nie należy oczekiwać samoistnego ustąpienia objawów bez leczenia, że z czasem mogą się one nasilać i że w proszeniu o pomoc nie ma niczego wstydliwego.

Jak często występuje u osób chcących zabiegów estetycznych?

Przegląd systematyczny łączący badania prowadzone w różnych środowiskach oszacował częstość cielesnego zaburzenia dysmorficznego u dorosłych w populacji ogólnej na około 2 procent. W tym samym przeglądzie odsetek ten wynosił około 13 procent wśród osób zgłaszających się do ogólnej chirurgii estetycznej, około 9 procent w poradniach dermatologii estetycznej i około 20 procent wśród osób zgłaszających się na korekcję nosa.

Inna metaanaliza, skupiona na pacjentach chirurgii estetycznej i dermatologii, przedstawia podobny obraz: średnio 15 procent u pacjentów chirurgii estetycznej i średnio 13 procent u pacjentów dermatologicznych. Najważniejszym wynikiem tej pracy nie są jednak średnie, lecz zakresy: w poszczególnych badaniach odsetki wahały się od 2 do 57 procent.

Liczby te należy czytać ostrożnie. Badania prowadzono w różnych krajach, z użyciem różnych kwestionariuszy przesiewowych i przeważnie u pacjentów chirurgicznych lub dermatologicznych; danych dotyczących osób zgłaszających się na zabiegi nieoperacyjne, takie jak wypełniacze i toksyna botulinowa, jest mniej. Z pewnością można powiedzieć tyle: wśród osób chcących zabiegów estetycznych stan ten jest wyraźnie częstszy niż w populacji ogólnej i najczęściej pozostaje nierozpoznany.

Nie oznacza to, że każda osoba chcąca zabiegu estetycznego ma problem ze zdrowiem psychicznym. U zdecydowanej większości zgłaszających się tego zaburzenia nie ma. Liczby pokazują jedynie, dlaczego lekarz powinien podczas wizyty mieć tę możliwość na uwadze.

Czy zabieg estetyczny usuwa ten niepokój?

Najczęściej nie. W badaniu obejmującym 200 osób z rozpoznanym cielesnym zaburzeniem dysmorficznym około dwóch trzecich uczestników otrzymało leczenie niepsychiatryczne, takie jak leczenie dermatologiczne lub operacja; leczenie to rzadko poprawiało objawy zaburzenia. Wcześniejsze badanie tej samej grupy badawczej, obejmujące 289 osób, dało podobny wynik.

Przegląd krytycznie omawiający ten temat podaje, że dostępne publikacje wskazują na zły wynik po interwencjach estetycznych u większości tych osób. Ten sam przegląd uczciwie zgłasza też zastrzeżenie: prospektywnych, dobrze zaprojektowanych badań jest niewiele i nie można całkowicie wykluczyć, że niektóre osoby z łagodnymi objawami, których niepokój ogranicza się do jednej okolicy, mogą odnieść korzyść z zabiegu. Dlatego decyzji nie podejmuje się na podstawie uogólnień; podejmują ją lekarze oceniający sytuację danej osoby.

To, dlaczego wynik najczęściej nie wystarcza, wiąże się z umiejscowieniem problemu. W tym stanie źródłem cierpienia jest nie tyle kształt tkanki, ile sposób postrzegania danej okolicy. Nawet gdy zabieg jest technicznie udany, dana osoba może uznać wynik za niewystarczający, niepokój może przenieść się na inną okolicę albo może się zacząć poszukiwanie kolejnego zabiegu tej samej okolicy. Każdy zabieg niesie własne ryzyko, więc takie błędne koło powoduje kumulowanie ryzyka bez korzyści. Chęć powtarzania zabiegów omawiamy osobno w artykule „Mit: Botoks i wypełniacze uzależniają, a kto raz zacznie, nie może przestać — co mówi nauka?”.

Pytania, które mogę sobie zadać

Poniższe pytania zaadaptowano z pytań przesiewowych zalecanych lekarzom przez NICE, angielską instytucję opracowującą wytyczne zdrowotne. Lekarze używają ich, aby zrozumieć, jak bardzo niepokój wpływa na codzienne życie.

• Czy bardzo martwię się swoim wyglądem i chciałbym/chciałabym myśleć o nim mniej?
• Jakie dokładnie cechy mojego wyglądu mi przeszkadzają?
• Ile godzin w zwykłym dniu myślę o swoim wyglądzie? (Wytyczne uznają za nadmierne więcej niż godzinę dziennie.)
• Jak ten niepokój wpływa na moje życie?
• Czy utrudnia mi wykonywanie pracy albo przebywanie ze znajomymi?

W odniesieniu do zabiegów estetycznych warto dodać także takie pytania: czy po wcześniejszych zabiegach poczułem/poczułam ulgę, czy raczej szybko zacząłem/zaczęłam szukać nowego defektu? Czy z tym samym problemem byłem/byłam u więcej niż jednego lekarza? Czy potrafię uwierzyć bliskim, gdy mówią 'nic nie widzę'? Czy uważam, że bez zabiegu moje życie się nie poprawi?

To nie jest test i nie ma punktacji. Odpowiedź 'tak' nie oznacza rozpoznania, a odpowiedź 'nie' nie dowodzi, że problemu nie ma. Jeśli odpowiedzi skłaniają do zastanowienia, jest to wystarczający powód, by porozmawiać o tym z lekarzem rodzinnym lub specjalistą zdrowia psychicznego.

Co oznacza, gdy lekarz odracza zabieg albo go nie zaleca?

Słowa lekarza 'nie róbmy tego teraz' albo 'nie zalecam Panu/Pani tego zabiegu' mogą sprawić przykrość. Tymczasem najczęściej świadczą one o tym, że lekarz słucha i myśli nie tylko o zabiegu, lecz także o pacjencie. Wytyczne NICE zalecają, by u osób chcących zabiegu estetycznego lub dermatologicznego lekarze stale mieli tę możliwość na uwadze i by osoby z podejrzeniem tego zaburzenia były oceniane przez specjalistę zdrowia psychicznego doświadczonego w tym zakresie.

• Jeśli prawdopodobieństwo, że zabieg przyniesie ulgę, jest małe, lekarz chroni pacjenta przed ryzykiem, z którego nie wyniknie korzyść.
• Uzyskanie najpierw wsparcia ukierunkowanego na sam niepokój sprawia, że późniejsza decyzja jest lepiej przemyślana.
• Odroczenie to najczęściej nie zamknięcie drzwi, lecz zmiana kolejności: najpierw ocena, potem decyzja.
• Osoba wykonująca zabiegi, która bez pytań spełnia każde życzenie, nie jest bezpieczniejsza niż lekarz kierujący się dobrem pacjenta.

Gdy lekarz nie zaleca zabiegu, zamiast od razu iść gdzie indziej, warto zapytać o powód. Podobna odpowiedź uzyskana od więcej niż jednego lekarza to informacja, nad którą warto się zatrzymać. To, na co zwrócić uwagę przy wyborze lekarza i placówki, opisuje nasz artykuł „Wybór kliniki i lekarza medycyny estetycznej: 10-punktowa lista kontrolna bezpieczeństwa”, a ogólne wskazówki dla osób rozważających zabieg po raz pierwszy — nasz artykuł „Poradnik dla osób decydujących się po raz pierwszy na zabieg medycyny estetycznej”.

Jak duży wpływ mają media społecznościowe i filtry?

Ciągłe patrzenie na obrazy poprawione i przefiltrowane może zmieniać wyobrażenie o tym, jak wygląda 'zwykła' twarz. W badaniu jakościowym opartym na wywiadach z 24 kobietami, które poddały się wyraźnie przesadnemu powiększeniu ust wypełniaczem, większość uczestniczek opowiadała, że media społecznościowe wpłynęły na ich postrzeganie piękna; badacze określili to jako przesuwanie się percepcji w czasie. Jest to mała i wyselekcjonowana grupa; badanie nie dowodzi związku przyczynowego. Mimo to dobrze przypomina, że decyzję o zabiegu należy opierać nie na obrazie z ekranu, lecz na własnej twarzy w lustrze i na badaniu lekarskim. O zgłoszeniach w młodym wieku piszemy w artykule „Medycyna estetyczna u nastolatków”.

Martwię się o bliską osobę; co mogę zrobić?

• Zamiast dyskutować o dostrzeganym przez nią 'defekcie', warto poważnie potraktować jej cierpienie: słowa 'widzę, jak bardzo cię to męczy' pomagają bardziej niż 'przecież nic ci nie jest'.
• Wielokrotne zapewnianie co do wyglądu daje krótkotrwałą ulgę, uważa się jednak, że podtrzymuje niepokój. Zamiast zapewnień warto zaproponować wspólne poszukanie wsparcia.
• Należy unikać etykiet w rodzaju 'próżny', 'ma obsesję' oraz drwin; ten stan nie jest wyborem.
• Warto zaproponować wizytę u lekarza rodzinnego lub specjalisty zdrowia psychicznego i zaoferować towarzyszenie podczas wizyty, jeśli bliska osoba sobie tego życzy.
• Nie należy naciskać na kolejny zabieg ani próbować zabiegu zakazywać; warto zaproponować, by decyzja zapadła po ocenie.
• Po zauważeniu poczucia beznadziei, słów w rodzaju 'nie chcę żyć' albo oznak samookaleczania nie należy zostawiać tej osoby samej; trzeba wezwać pomoc w trybie nagłym.
• Trzeba dbać także o własne granice i zdrowie; bycie blisko może być męczące.

Czy istnieją skuteczne metody leczenia?

Tak. NHS i NICE zalecają w leczeniu tego stanu dwa podejścia: terapię poznawczo-behawioralną i jedną z grup leków przeciwdepresyjnych. Terapia poznawczo-behawioralna ma na celu rozpoznawanie sytuacji wyzwalających niepokój i zmianę reakcji na nie; przeważnie obejmuje stopniowe konfrontowanie się z unikanymi sytuacjami i ograniczanie takich zachowań jak sprawdzanie wyglądu w lustrze. W leczeniu farmakologicznym stosuje się leki przeciwdepresyjne działające poprzez serotoninę. O tym, które podejście, kiedy i jak długo zastosować, decyduje specjalista zdrowia psychicznego; przy nasilonych objawach może zalecić oba jednocześnie.

Trzeba otwarcie powiedzieć, jak mocne są dowody. Przegląd Cochrane podał, że w czasie jego opracowania istniało niewiele małych badań z randomizacją i grupą kontrolną, że sugerowały one możliwą korzyść zarówno z leczenia farmakologicznego, jak i z terapii poznawczo-behawioralnej oraz że wyniki te wymagają powtórzenia. Są to więc metody zalecane przez instytucje i poparte dowodami skuteczności, jednak nie każdy odpowiada na nie w tym samym stopniu, a poprawa wymaga czasu.

Pierwszym krokiem może być zgłoszenie się do lekarza psychiatry bezpośrednio albo za pośrednictwem lekarza rodzinnego. Początkiem jest też otwarte powiedzenie o swoim niepokoju lekarzowi, z którym rozmawia się o zabiegu estetycznym; lekarz może skierować do odpowiedniego specjalisty. W tym czasie pomocne mogą być regularny sen, ruch i spędzanie czasu z bliskimi, jednak nie zastępują one leczenia.

Podsumowanie

Jeśli niepokój związany z wyglądem zajmuje dużą część życia, problem najprawdopodobniej tkwi nie w lustrze, lecz w samym niepokoju, i istnieje na to skuteczne wsparcie. Zabiegi estetyczne w tej sytuacji najczęściej nie przynoszą oczekiwanej ulgi. Lekarz, który odracza zabieg lub go nie zaleca, nie jest przeciwko pacjentowi, lecz po jego stronie. Proszenie o pomoc nie jest słabością; to początek rozwiązywania problemu we właściwym miejscu.