Medycyna estetyczna u nastolatków: które zabiegi przed 18. rokiem życia są medycznie uzasadnione, a które mogą poczekać?

Dlaczego medycyna estetyczna u nastolatków to odrębny temat?

Dojrzewanie to okres, w którym ciało i twarz szybko się zmieniają, a stosunek do samego siebie waha się równie szybko. Niepokój związany z wyglądem jest w tym wieku powszechny i najczęściej stanowi zwykłą część rozwoju. W tym samym okresie młodzi ludzie spędzają czas w środowisku internetowym pełnym przefiltrowanych twarzy i reklam zabiegów estetycznych.

Niedawna publikacja z dziedziny dermatologii zwraca uwagę na rosnącą liczbę zabiegów zmieniających wygląd u nastolatków; podaje też, że wytyczne organizacji zawodowych najczęściej nie wymagają takich kroków jak ocena psychologiczna, ustrukturyzowana informacja i czas do namysłu. Autorzy proponują wspólne ramy etyczne obejmujące ocenę konieczności medycznej, wzmocnienie zgody rodziców i przesiewową ocenę psychologiczną. Dane te pochodzą głównie z innych krajów; według naszej wiedzy podobnych liczb dla Turcji nie opublikowano.

Ten artykuł nie ma zniechęcać młodej osoby do wizyty u lekarza. Wręcz przeciwnie: badanie z powodu uleczalnego problemu skórnego jest właściwym krokiem. Chodzi o to, by odróżnić leczenie od życzenia kosmetycznego i pomóc w tym, żeby decyzja nie była pochopna.

Czym różni się konieczność medyczna od życzenia kosmetycznego?

Konieczność medyczna to leczenie choroby lub utraty funkcji: w grę wchodzi ból, blizna, zakażenie, objaw ograniczający codzienne życie albo wyraźne obciążenie psychiczne związane z chorobą. Życzenie kosmetyczne to natomiast pragnienie zmiany wyglądu zdrowej, prawidłowej struktury. Granica nie zawsze jest ostra; dlatego rozróżnienia dokonuje lekarz badający pacjenta.

Ta tabela ma charakter ogólny; nie jest indywidualnym rozpoznaniem ani zaleceniem leczenia. Ten sam zabieg może u jednej osoby być leczeniem, a u innej mieć cel kosmetyczny. Na przykład toksyna botulinowa może być stosowana jako leczenie nadmiernej potliwości, natomiast jej stosowanie na zmarszczki jest kosmetyczne. Granice wieku i warunki rejestracji zależą od preparatu i kraju.

W jakich sytuacjach leczenie w młodym wieku może być rzeczywiście potrzebne?

Trądzik jest najczęstszym problemem skórnym w tej grupie wiekowej i nie jest wyłącznie kwestią wyglądu. Może pozostawiać blizny; może prowadzić do lęku, obniżonego nastroju i utraty pewności siebie. Zgłoszenie się do lekarza zaleca się, gdy zmiany są liczne, głębokie, bolesne lub pozostawiają blizny oraz gdy trądzik wpływa na nastrój. Podstawą leczenia są przeważnie leki stosowane na skórę lub doustnie. Możliwości przy powstałych już bliznach opisuje nasz artykuł „Blizny potrądzikowe”.

Pierwotna nadmierna potliwość często zaczyna się w dzieciństwie lub w okresie dojrzewania; może prowadzić do unikania podawania ręki, pisania na papierze lub noszenia jasnych ubrań. Etapy leczenia opisaliśmy w artykule „Leczenie nadmiernej potliwości (hiperhydrozy)”. Także znamiona wrodzone, wyraźne blizny i bliznowce to stany, które mogą wymagać leczenia w młodym wieku; pomocny może być nasz artykuł „Blizny i bliznowce”. Rozstępy pojawiające się w okresie szybkiego wzrostu są natomiast częste i z czasem bledną; szczegóły zawiera nasz artykuł „Rozstępy”.

Wspólną cechą tych sytuacji jest to, że wizyta zaczyna się od rozpoznania. Lekarz najpierw nazywa problem, a potem przedstawia możliwości poparte dowodami, oczekiwaną korzyść i ryzyko. Na tym polega różnica między rozmową zaczynającą się od pytania 'Co chcesz sobie zrobić?' a badaniem zaczynającym się od pytania 'Co ci przeszkadza?'.

Dlaczego z wypełniaczami i toksyną botulinową w rozwijającej się twarzy się czeka?

• Twarz nie przybrała jeszcze ostatecznego kształtu. Budowa kości i tkanki miękkie zmieniają się przez cały okres dojrzewania, a u niektórych osób do początku trzeciej dekady życia. Okolica, która dziś wydaje się 'wąska' lub 'mała', może w ciągu kilku lat sama się zmienić.
• Nie ma dowodów na korzyść. Brakuje mocnych dowodów, że toksyna botulinowa w młodej twarzy bez zmarszczek zapobiega powstawaniu linii w przyszłości; omówiliśmy to w artykule „Mit: Wczesny botoks zapobiega zmarszczkom — co mówi nauka?”.
• Ryzyko nie maleje wraz z młodszym wiekiem. Powikłania takie jak zamknięcie naczynia, zakażenie czy asymetria mogą wystąpić także w młodym wieku. Gdy korzyść jest niepewna, każdy zabieg oznacza podjęcie tego ryzyka.
• Efekty są przejściowe, a nawyk może się utrwalić. Wcześnie rozpoczęte zabiegi mogą sprzyjać postrzeganiu zwykłych cech twarzy jako 'wady wymagającej korekty' i coraz częstszemu sięganiu po zabiegi.
• Upodobania się zmieniają. Wygląd bardzo upragniony w wieku szesnastu lat może w wieku dwudziestu pięciu lat wydać się tej samej osobie obcy.

We wczesnej dorosłości, czyli po 18. roku życia, decyzja z prawnego punktu widzenia należy już do samej osoby; większość powyższych uwag pozostaje jednak aktualna także na początku trzeciej dekady życia. O tym, co w tym okresie jest potrzebne, a co zbędne, piszemy w artykule „Pielęgnacja skóry i medycyna estetyczna po dwudziestce”.

Jak uzyskuje się zgodę przed 18. rokiem życia i jakie są granice prawne?

W przypadku osób niepełnoletnich do zabiegów medycznych wymagana jest zwykle zgoda rodzica lub przedstawiciela ustawowego. Samego podpisu rodzica nie należy jednak uznawać za wystarczający: nastolatek musi także sam chcieć zabiegu, rozumieć — dzięki wyjaśnieniom w języku odpowiednim do wieku — co zostanie wykonane, jakie jest możliwe ryzyko i jakie są inne możliwości, oraz móc zadawać pytania. Działa to również w drugą stronę: wykonanie zabiegu kosmetycznego na życzenie rodzica, wbrew woli nastolatka, jest niedopuszczalne.

Przepisy prawa zależą od kraju. To, jaki zabieg, w jakim wieku, za czyją zgodą i przez kogo może być wykonany, określają przepisy obowiązujące w danym kraju; należy o to zapytać lekarza.

Dla przykładu: w Anglii od 1 października 2021 roku wstrzyknięcie osobie poniżej 18. roku życia toksyny botulinowej lub wypełniacza w celach kosmetycznych oraz umówienie takiego zabiegu jest przestępstwem. Według urzędowych wytycznych zgoda rodzica nie uchyla tego zakazu. Zabieg z przyczyn medycznych może być natomiast wykonany wyłącznie za zgodą lekarza i przez określonych przedstawicieli zawodów medycznych. Jako cel regulacji podano ochronę dzieci przed możliwymi zagrożeniami zdrowotnymi związanymi z tymi zabiegami. Jest to przykład z jednego kraju; przepisy w innych krajach są inne.

Dobry proces wyrażania zgody nie mieści się w jednej rozmowie. Danie czasu do namysłu po udzieleniu informacji, podjęcie decyzji innego dnia i wyraźne powiedzenie nastolatkowi, że ma prawo zmienić zdanie, są szczególnie ważne w tej grupie wiekowej.

Jak media społecznościowe i filtry wpływają na chęć poddania się zabiegowi?

Filtry wygładzają skórę, zwężają nos, powiększają usta i oczy; robią to w dodatku na żywym obrazie, na tyle płynnie, że trudno to zauważyć. Osobie, która długo patrzy na takie obrazy, twarz bez filtra widziana w lustrze może zacząć wydawać się 'niepełna'. Tymczasem żaden zabieg nie zrobi dokładnie tego, co robi filtr; twarz z porami, cieniami i mimiką jest czymś zwyczajnym.

W badaniu ankietowym przeprowadzonym wśród młodych dorosłych w wieku 18–25 lat opisano, że osoby obserwujące twórców treści, którzy poddali się zabiegom estetycznym, oraz osoby częściej poprawiające swoje zdjęcia filtrami częściej deklarowały zamiar poddania się zabiegowi estetycznemu. W tym samym badaniu stwierdzono też, że młodzi ludzie przeszacowują to, jak często inni poddają się zabiegom estetycznym. Badanie jest przekrojowe, czyli pokazuje związek, a nie dowodzi zależności przyczynowo-skutkowej.

• Warto sprawdzić, czy oglądana treść jest reklamą lub współpracą komercyjną.
• Wrażenie, że 'wszyscy to robią', najczęściej nie odpowiada rzeczywistości; osoby po zabiegach są po prostu bardziej widoczne.
• Filmy pokazują efekt; obrzęku, siniaków, żalu i powikłań najczęściej nie pokazują.
• Oferty wywołujące pośpiech, w rodzaju 'tylko dziś', 'specjalnie dla studentów' albo korzyści za przyjście z koleżanką czy kolegą, są sygnałem ostrzegawczym.
• Wśród młodych ludzi mogą się rozpowszechniać zabiegi wykonywane samodzielnie w domu; ich ryzyko opisaliśmy w artykule „Bezigłowy pen do wypełniaczy i zabiegi wykonywane w domu”.

Kiedy należy pomyśleć o wsparciu w zakresie zdrowia psychicznego?

Niepokój związany z wyglądem jest w okresie dojrzewania czymś zwykłym. U niektórych nastolatków skupia się on jednak na 'defekcie', którego inni nie zauważają albo który uważają za bardzo drobny, zajmuje wiele godzin dziennie i zawęża życie. Stan ten, nazywany cielesnym zaburzeniem dysmorficznym (dysmorfofobią), zaczyna się przeważnie w okresie dojrzewania i często pozostaje nierozpoznany. W jednym z przeglądów podano, że dotyczy około dwóch procent nastolatków; odsetek ten różni się jednak między badaniami.

W takiej sytuacji zabiegi estetyczne zwykle nie przynoszą oczekiwanej ulgi; niepokój może przenieść się na inną okolicę albo się nasilić. Metody leczenia o wykazanej skuteczności należą do dziedziny zdrowia psychicznego: terapia poznawczo-behawioralna, a w razie potrzeby leczenie farmakologiczne zalecone przez lekarza. Dlatego przy poniższych sygnałach przed zabiegiem estetycznym zaleca się ocenę zdrowia psychicznego:

• Bardzo częste przeglądanie się w lustrze albo całkowite unikanie luster
• Ciągłe porównywanie się z innymi, wielokrotne szukanie zapewnień
• Stałe ukrywanie jakiejś okolicy makijażem, włosami, ubraniem lub postawą
• Skubanie, wyciskanie, rozdrapywanie skóry w celu jej wygładzenia
• Unikanie szkoły, znajomych, robienia sobie zdjęć
• Uporczywe domaganie się zabiegu z powodu szczegółu niezauważanego przez innych albo chęć kolejnego zabiegu tuż po poprzednim
• Wyraźna zmiana sposobu odżywiania, nadmierne ćwiczenia lub wyraźnie obniżony nastrój

Zaproponowanie wsparcia psychologicznego nie oznacza obwiniania nastolatka ani lekceważenia jego życzenia. Celem jest doprowadzenie go do pomocy, która rzeczywiście przyniesie mu ulgę. Szerzej omawiamy to w artykule „Obraz własnego ciała a zabiegi estetyczne”.

Co mogą zrobić rodzice i o co zapytać lekarza?

Gdy nastolatek mówi 'chcę to sobie zrobić', jest to najczęściej początek rozmowy. Natychmiastowe 'nie' nie kończy pragnienia, kończy tylko rozmowę; nastolatek poszuka informacji, a czasem i zabiegu, gdzie indziej. Bardziej pomocne jest pytanie z ciekawością.

• Co przeszkadza ci najbardziej? Od kiedy tak się czujesz?
• Skąd wzięła się ta myśl: ktoś coś powiedział, coś zobaczyłeś/zobaczyłaś?
• Co, jak liczysz, zmieni się w twoim życiu po zabiegu?
• Co wiesz o ryzyku i ograniczeniach tego zabiegu?
• Co stracimy, a co zyskamy, jeśli poczekamy rok?

Jeśli niepokój wskazuje na rzeczywisty problem skórny, właściwym krokiem jest wspólna wizyta u lekarza. Pytania, które można zadać lekarzowi podczas wizyty, znajdują się poniżej.

Lekarz budzący zaufanie rozmawia bezpośrednio z młodym pacjentem, włącza w proces także rodzica, w razie potrzeby potrafi powiedzieć 'nie teraz' albo 'to nie jest potrzebne' i daje czas na decyzję. Miejsce, w którym proponuje się zabieg bez badania, bez zadania nastolatkowi pytań lub bez sprawdzenia wieku, jest natomiast sygnałem, by się zatrzymać i zastanowić ponownie.