Mit: „Botoks z czasem powoduje zanik mięśni i zapadanie się twarzy” — co mówi nauka?

Krótka odpowiedź: częściowo prawda, ale wniosek jest przesadzony. Mięsień, w który podano toksynę botulinową, pracuje mniej i dlatego może stać się nieco cieńszy; w przypadku mięśnia żwacza jest to działanie celowe. Przeglądy poświęcone temu zagadnieniu opisują to ścieńczenie jako przemijające i odwracalne. Długoterminowy wpływ zabiegów powtarzanych latami na mięśnie mimiczne nie został natomiast wystarczająco zbadany. To, że twarz po latach wygląda na 'zapadniętą', wynika z kolei najczęściej nie ze ścieńczenia mięśni, lecz ze związanych z wiekiem zmian w kościach i tkance tłuszczowej oraz z utraty masy ciała.

Skąd bierze się ten mit?

Obserwacje, na których opiera się mit, są prawdziwe. Po pierwsze, powszechnie wiadomo, że nieużywany mięsień chudnie; większość z nas widziała, jak cienka staje się ręka po zdjęciu gipsu. Po drugie, wiadomo, że toksynę botulinową stosuje się w celu zmniejszenia mięśnia żwacza i że daje to widoczny gołym okiem wynik. Po trzecie, twarz niektórych osób poddających się zabiegom od lat może z czasem wyglądać na szczuplejszą i bardziej zapadniętą; przyczynę tej zmiany łatwo przypisuje się toksynie botulinowej.

Dwie pierwsze obserwacje są trafne. Przy trzeciej umyka natomiast to, że w tych samych latach przybywa także wieku.

Czy toksyna botulinowa naprawdę ścieńcza mięsień?

Tak. Toksyna botulinowa przejściowo osłabia sygnał do skurczu biegnący z nerwu do mięśnia; mięsień, który mniej pracuje, z czasem traci objętość. Także Amerykańska Akademia Dermatologii podaje, że przy powtarzanych zabiegach na zmarszczki mięsień może stać się cieńszy i że może to wydłużać czas działania. Ścieńczenie mięśnia nie jest więc ukrywanym skutkiem ubocznym, lecz naturalnym przedłużeniem mechanizmu działania leku. O ogólnych właściwościach leku można przeczytać w naszym artykule „Toksyna botulinowa”.

Przegląd z dziedziny chirurgii plastycznej poświęcony temu zagadnieniu podaje, że po toksynie botulinowej dochodzi do ścieńczenia mięśni, że w wielu publikacjach opisano je jako przemijające i odwracalne oraz że lekarze powinni być przygotowani do informowania o tym pacjentów. Ten sam przegląd przytacza też przykłady niepożądanego ścieńczenia: zagłębienie w okolicy skroni po zabiegach wykonywanych z powodu migreny oraz ścieńczenie kilku mięśni twarzy u pacjenta leczonego z powodu połowiczego kurczu twarzy. Przykłady te pokazują, że ścieńczenie może wystąpić nie tylko w miejscu docelowym i nie tylko w pożądanym stopniu.

Ścieńczenie mięśnia żwacza: działanie celowe

Przy podawaniu w mięsień żucia (żwacz) ścieńczenie mięśnia jest najczęściej samym celem zabiegu. Metaanaliza z 2026 roku obejmująca pięć badań z randomizacją kontrolowanych placebo i 536 uczestników podała, że toksyna botulinowa w porównaniu z placebo zmniejsza grubość mięśnia i w krótkim okresie poprawia wygląd uwydatnionego kąta żuchwy. Autorzy zaznaczają też, że różnice między badaniami były duże i że potrzebne są badania z dłuższą obserwacją.

W kwestii powrotu do stanu wyjściowego w mięśniach żucia dane są ostrożniejsze. Przegląd systematyczny analizujący zmiany tkankowe w mięśniu żwaczu opisał ścieńczenie mięśnia i zmiany w budowie włókien oraz podał, że powrót do stanu wyjściowego jest zmienny i niekiedy niepełny. Jednak tylko dwa z czternastu badań w tym przeglądzie przeprowadzono u ludzi; autorzy podkreślają dlatego, że wyniki należy interpretować ostrożnie i nie można ich bezpośrednio uogólniać na pacjentów.

Gdy mięsień żucia słabnie, zmniejsza się też obciążenie kości żuchwy. Dane o możliwym wpływie tego zjawiska na kość są sporne, a jego znaczenie kliniczne nie jest znane; to zagadnienie i inne szczegóły dotyczące mięśnia żwacza omawiamy w naszym artykule „Mięsień żwacz i toksyna botulinowa”.

Co pokazują dane długoterminowe dotyczące mięśni mimicznych?

Mięśnie mimiczne czoła, okolicy między brwiami i okolicy oczu są znacznie cieńsze i mniejsze niż mięśnie żucia; zmianę ich objętości trudno zmierzyć i badań na ten temat jest niewiele.

W jednym z nich u dwóch mężczyzn, którzy nigdy wcześniej nie poddawali się zabiegowi, wykonano pojedyncze podanie w okolicę między brwiami, a mięśnie obserwowano przez rok za pomocą rezonansu magnetycznego. Objętość małego mięśnia położonego między brwiami zmniejszyła się o około 46 do 48 procent i zmniejszenie to utrzymywało się także po dwunastu miesiącach; zmarszczki natomiast wróciły do stanu sprzed zabiegu w ciągu sześciu do dziesięciu miesięcy. Objętość mięśnia pozostawała więc obniżona dłużej niż widoczny gołym okiem efekt. Wynik ten jest interesujący, ale opiera się tylko na dwóch osobach i nie wystarcza do uogólnień. Także autorzy zaznaczają, że tę rozbieżność między objętością a czynnością mięśnia trzeba wyjaśnić.

Przegląd neurologiczny poświęcony ścieńczeniu mięśni związanemu z toksyną botulinową, po przeanalizowaniu ponad pięciuset publikacji, doprowadził z kolei do wniosku, że ścieńczenie rozwijające się po długotrwałym stosowaniu jest w piśmiennictwie zaskakująco słabo udokumentowane, a mechanizmy i czynniki kliniczne prowadzące do ścieńczenia zbadano niedostatecznie. Przegląd ten skupia się głównie na leczeniu chorób neurologicznych, czyli na innych mięśniach niż w zabiegach kosmetycznych i najczęściej na większych ilościach leku.

Podsumowując: wiadomo, że w mięśniach mimicznych dochodzi do ścieńczenia i że po zaprzestaniu zabiegów ruchomość mięśni wraca. Nie wykazano natomiast w dobrze zaprojektowanych badaniach, czy po zabiegach kosmetycznych powtarzanych regularnie przez dziesięciolecia objętość mięśnia w pełni wraca do stanu wyjściowego. Uczciwa odpowiedź brzmi: 'najprawdopodobniej w dużej mierze wraca, ale nie wiemy tego na pewno'.

Dlaczego twarz wygląda na 'zapadniętą'?

Głównymi strukturami decydującymi o pełności twarzy nie są mięśnie mimiczne. Mięśnie te mają postać cienkich warstw; objętość twarzy tworzą przede wszystkim szkielet kostny i leżąca na nim tkanka tłuszczowa. Wrażenie zapadania się twarzy pojawiające się z latami ma najczęściej inne wyjaśnienia.

Ten sam błąd porównania omówiliśmy także w odniesieniu do wypełniaczy: „Mit: Po odstawieniu wypełniaczy twarz opada bardziej niż wcześniej — co mówi nauka?”. O związanej z wiekiem utracie objętości i przyczynach opadania można przeczytać w naszym artykule „Opadanie skóry twarzy i szyi”.

Nie byłoby jednak słuszne twierdzić, że ścieńczenie mięśni w ogóle nie odbija się na wyglądzie. W okolicach, w których mięsień współtworzy zarys twarzy, takich jak skroń i kąt żuchwy, ścieńczenie może być widoczne gołym okiem. W przypadku mięśnia żwacza jest to najczęściej wynik pożądany; w skroni albo przy nadmiernie wyszczuplonej linii żuchwy może natomiast zostać odebrane jako niepożądane zagłębienie. Zmiany wyrazu twarzy to odrębny temat, opisany w naszym artykule „Mit: Po toksynie botulinowej (potocznie botoksie) twarz wygląda na zamrożoną – co mówi nauka?”.

Co się dzieje po zaprzestaniu stosowania toksyny botulinowej?

Po zaprzestaniu zabiegów zakończenia nerwowe z czasem ponownie tworzą połączenia, a ruchomość mięśni wraca w ciągu miesięcy. Oczekuje się, że mięsień, który znów zaczyna pracować, z czasem odzyska także objętość; na tym opiera się opisywanie ścieńczenia w publikacjach jako odwracalnego. Zmarszczki wracają do stanu sprzed zabiegu i do naturalnego przebiegu związanego z wiekiem; nie ma dowodów na to, że z powodu zaprzestania zabiegów twarz staje się gorsza niż wcześniej.

Zaprzestanie nie wymaga żadnego szczególnego zabiegu ani 'stopniowego odstawiania'; wystarczy nie poddawać się kolejnemu zabiegowi. Temat ten omówiliśmy także w naszym artykule „Mit: Wczesny botoks zapobiega zmarszczkom”.

Niewiadome przy zabiegach bardzo częstych i w dużej ilości

• Dane długoterminowe są ograniczone: brakuje dużych badań śledzących wpływ regularnego, trwającego dziesiątki lat stosowania kosmetycznego na budowę mięśni.
• Powrót do stanu wyjściowego w mięśniach żucia jest niepewny: wspomniany wyżej przegląd systematyczny podaje, że zmiany w mięśniu nie zawsze z czasem ustępują całkowicie; większość danych pochodzi jednak z badań na zwierzętach.
• Ilość i częstość mogą mieć znaczenie: badania na zwierzętach sugerują, że ścieńczenie zależy od ilości leku; u ludzi zależność ta nie jest dobrze określona.
• Zajęte mogą zostać sąsiednie mięśnie: rozprzestrzenienie się leku na mięśnie niebędące celem może prowadzić do niepożądanego osłabienia. Szczegóły znajdują się w naszym artykule „Skutki uboczne po toksynie botulinowej”.

Te niewiadome nie są jednoznacznym powodem, aby unikać zabiegu; są jednak dobrym powodem, aby unikać zabiegów zbyt częstych i w nadmiernej ilości. Zamiast prosić o kolejny zabieg, gdy działanie jeszcze trwa, za każdym razem zwiększać ilość lub dodawać nowe okolice, należy każdorazowo ustalać z lekarzem termin i ilość na podstawie wyników badania.

Podsumowanie

Toksyna botulinowa może ścieńczać mięsień, w który została podana; to działanie znane, a w przypadku mięśnia żwacza wykorzystywane celowo. Dostępne publikacje opisują ścieńczenie najczęściej jako przemijające i odwracalne, jednak długoterminowy wpływ zabiegów kosmetycznych powtarzanych latami na mięśnie mimiczne oceniono w nielicznych i małych badaniach. To, że twarz po latach wygląda na zapadniętą, wiąże się najczęściej ze związanymi z wiekiem zmianami w kościach i tkance tłuszczowej oraz z utratą masy ciała. Umiarkowana ilość, odstępy oparte na badaniu i w razie potrzeby przerwa to rozsądne podejście wobec niewiadomych.