Mit: „Wczesny botoks zapobiega zmarszczkom” — co mówi nauka?

Krótka odpowiedź: nie jest to pewne. Toksyna botulinowa przejściowo ogranicza ruch mięśni mimicznych; dlatego uważa się, że może spowalniać powstawanie linii pogłębiających się wskutek powtarzanych ruchów mięśni. Istnieją dane, które to potwierdzają, ale są ograniczone: najczęściej przywoływane badanie opiera się na jednej parze bliźniaczek. Nie ma mocnych dowodów na to, że zabiegi rozpoczęte w młodym wieku, gdy nie ma wyraźnej linii, po latach robią różnicę. W opóźnianiu starzenia się skóry mocniejsze dowody ma ochrona przed słońcem.

Skąd wziął się ten mit?

W ostatnich latach osobom dwudziestokilkuletnim proponuje się podanie toksyny botulinowej, zanim powstaną zmarszczki, pod nazwą zabiegu 'profilaktycznego' lub 'prewencyjnego'. W mediach społecznościowych podejście to przedstawia się często niemal jak konieczność: 'jeśli nie zaczniesz teraz, będzie za późno'. Za tym przekonaniem stoi rzeczywista logika; problem polega na tym, że przedstawia się ją jak udowodniony wynik.

Na czym polega ta logika: linie dynamiczne i statyczne

Część linii na twarzy powstaje wskutek ruchu mięśni mimicznych. Linie pojawiające się przy marszczeniu brwi, unoszeniu czoła lub uśmiechu i znikające, gdy twarz jest rozluźniona, nazywa się liniami dynamicznymi. Z biegiem lat, w miarę powtarzania tego samego ruchu i utraty elastyczności skóry, linie te mogą stać się widoczne także wtedy, gdy twarz pozostaje nieruchoma; nazywa się je liniami statycznymi lub utrwalonymi.

Toksyna botulinowa przejściowo blokuje sygnał biegnący od nerwu do mięśnia i w ten sposób ogranicza jego skurcz. Stąd bierze się idea zabiegu profilaktycznego: jeśli mięsień kurczy się słabiej, skóra mniej się fałduje, a utrwalenie linii może się opóźnić. To rozumowanie jest biologicznie wiarygodne. Wiarygodne nie znaczy jednak udowodnione. Sposób działania tej substancji opisaliśmy szczegółowo w naszym artykule „Toksyna botulinowa”.

Co mówią dowody?

Najczęściej przywoływane dane w tej sprawie to opis przypadku, w którym porównano dwie siostry, bliźniaczki jednojajowe. Jedna z nich przez 13 lat regularnie poddawała się zabiegom w okolicy czoła i między brwiami, druga w tym samym czasie tylko dwukrotnie. U bliźniaczki poddającej się zabiegom regularnie w tych okolicach nie stwierdzono utrwalonych linii w spoczynku, u drugiej je stwierdzono. Okolice twarzy, w których zabiegów nie wykonywano, starzały się natomiast u obu sióstr podobnie. Opublikowano także obserwację tych samych bliźniaczek z kolejnych lat.

Drugi rodzaj danych dotyczy powtarzanych zabiegów. W badaniu u dorosłych z liniami między brwiami widocznymi w spoczynku podano, że u osób, u których zabieg wykonano trzykrotnie w odstępach czterech miesięcy, linie te stopniowo się zmniejszały. Badanie to mierzyło poprawę istniejących linii, a nie to, czy u młodych osób bez linii powstaną one w przyszłości.

Do podobnego wniosku doszedł niedawny przegląd systematyczny poświęcony stosowaniu profilaktycznemu: istnieją dane wskazujące, że wczesne zabiegi, ograniczając ruch mięśni, mogą opóźniać utrwalanie się linii; badania bardzo się jednak między sobą różnią, a długoterminowa skuteczność i bezpieczeństwo nie zostały jeszcze w pełni wykazane.

Dlaczego te dowody są ograniczone?

• Jedna para bliźniaczek: opis przypadku, choćby najbardziej uderzający, nie wystarcza do uogólnień. Bliźniaczki mogły też różnić się ekspozycją na słońce, paleniem tytoniu, stylem życia i nawykami pielęgnacyjnymi.
• Brak grupy porównawczej: nie ma badań kontrolowanych, w których te same osoby obserwowano by przez dziesiątki lat, wykonując zabiegi u części z nich, a u części nie.
• Inne pytanie: większość badań przeprowadzono u osób w średnim wieku, mających już linie. Nie zmierzono bezpośrednio, czy rozpoczęcie zabiegów w wieku dwudziestu kilku lat, bez linii, robi różnicę po czterdziestce.
• Konflikt interesów: część badań w tej dziedzinie przeprowadzono przy wsparciu producentów preparatów lub z udziałem ich pracowników; wyniki należy czytać z tą świadomością.
• Działanie jest przejściowe: po zaprzestaniu zabiegów ruch mięśni wraca. O wyglądzie po latach nie decyduje wyłącznie mimika; rolę odgrywają także słońce, geny i zmiany strukturalne skóry.

Dlatego, jak zaznaczyliśmy również w naszym artykule „Pielęgnacja skóry i medycyna estetyczna po dwudziestce”, choć pogląd, że zabiegi wykonywane przed powstaniem zmarszczek przynoszą korzyść w długim okresie, jest rozpowszechniony, dowody w tej sprawie są ograniczone.

Niewiadome wczesnego i częstego stosowania

Oceniając zabiegi profilaktyczne, trzeba brać pod uwagę nie tylko możliwą korzyść, lecz także niepewności. Osoba, która zaczyna w młodym wieku, może być zmuszona powtarzać zabieg kilka razy w roku przez dziesiątki lat, aby utrzymać efekt. Badań obserwujących skutki tak długotrwałego stosowania w celach kosmetycznych jest bardzo mało.

• Możliwość osłabienia działania: toksyna botulinowa jest białkiem i organizm może wytworzyć przeciwko niej przeciwciała neutralizujące. Zabieg może wtedy z czasem działać słabiej albo nie działać wcale. Publikacje przedstawiające konsensus ekspertów podają, że rzeczywista częstość tego zjawiska przy stosowaniu kosmetycznym nie jest znana i może być niedoszacowana. Istotne jest to, że jeśli ta sama substancja będzie w przyszłości potrzebna ze wskazań medycznych, na przykład w niektórych chorobach mięśni i nerwów, brak działania może stać się problemem.
• Niepotrzebny zabieg: poddawanie się już dziś zabiegowi z powodu linii, która nigdy nie sprawi kłopotu albo pojawi się dopiero po latach, oznacza przyjmowanie przy każdym zabiegu możliwości skutków ubocznych przy niepewnej korzyści. Skutki uboczne, takie jak przejściowe opadnięcie powieki lub brwi, asymetria i ból głowy, mogą wystąpić także w młodym wieku.
• Mimika i wyraz twarzy: nadmierne ograniczenie ruchu mięśni w młodej twarzy może wpływać na jej wyraz.
• Oczekiwania i nawyk: zabiegi estetyczne rozpoczęte w młodym wieku mogą sprzyjać temu, że zwykłe zmiany na twarzy zaczyna się postrzegać jako problem, a liczba zabiegów rośnie.

Możliwe skutki uboczne oraz to, kiedy należy zgłosić się do lekarza, opisuje nasz artykuł „Skutki uboczne po toksynie botulinowej”.

W jakim wieku zaczynać?

Dla toksyny botulinowej stosowanej w celach kosmetycznych nie ma uzgodnionego 'właściwego wieku rozpoczęcia'. Badania przeprowadzono u dorosłych, a decyzję podejmuje się nie według wieku metrykalnego, lecz według twarzy danej osoby. U niektórych osób linie zaczynają się utrwalać wcześnie z powodu silnych mięśni mimicznych lub wyraźnego nawyku marszczenia brwi; u innych wyraźna linia nie powstaje aż do późnego wieku.

Poddanie się zabiegowi z powodu linii, która zaczyna być widoczna także w spoczynku, to nie to samo co poddanie się mu bez żadnej linii, 'żeby jej w przyszłości nie było'. To pierwsze jest postępowaniem ukierunkowanym na istniejącą zmianę, o działaniu wykazanym w badaniach. To drugie opiera się na założeniu, którego korzyść nie została jeszcze jednoznacznie wykazana. Nikomu nie można z powodu wieku powiedzieć 'jest już za późno' ani 'trzeba zacząć teraz'; do przekazów zawierających taką presję warto podchodzić ostrożnie.

Co ma mocniejsze dowody: ochrona przed słońcem

Dla osób, które chcą opóźnić starzenie się skóry, krokiem o najsolidniejszych dowodach jest ochrona przed słońcem. W randomizowanym badaniu kontrolowanym przeprowadzonym w Australii z udziałem około 900 dorosłych w wieku poniżej 55 lat u osób stosujących krem z filtrem codziennie nie stwierdzono po 4,5 roku mierzalnego nasilenia starzenia się skóry; w tej grupie starzenie się skóry było wyraźnie mniejsze niż u osób stosujących krem z filtrem według własnego uznania.

To dowód takiego rodzaju, jakim w odniesieniu do profilaktycznej toksyny botulinowej nie dysponujemy: wielu uczestników, losowy przydział i wieloletnia obserwacja. Ochrona przed słońcem dotyczy nie tylko zmarszczek mimicznych, lecz także przebarwień, pogorszenia struktury skóry i ryzyka raka skóry. Do tego obrazu należą również niepalenie tytoniu, wystarczająca ilość snu i prosta pielęgnacja niedrażniąca skóry. Podobną ocenę dla osób po trzydziestce zawiera nasz artykuł „Pielęgnacja skóry i medycyna estetyczna po trzydziestce”.

Jeśli mimo to rozważa się zabieg

• Decyzję warto podjąć nie na podstawie ogólnych porad z mediów społecznościowych, lecz z lekarzem, który zbada twarz w ruchu i w spoczynku.
• Warto zapytać lekarza: 'Co się stanie, jeśli nie poddam się temu zabiegowi?'; lekarz, który potrafi powiedzieć, że zabieg nie jest potrzebny, budzi zaufanie.
• Należy omówić, jak często zabiegi będą powtarzane i jak ten plan będzie wyglądał przez lata; nie należy prosić o odstępy krótsze niż potrzeba.
• Należy upewnić się, że zabieg wykonuje wyłącznie lekarz, w placówce ochrony zdrowia i preparatem o znanym pochodzeniu.
• Trzeba koniecznie powiedzieć o ciąży, karmieniu piersią, chorobach mięśni i nerwów oraz o przyjmowanych lekach.

Podsumowanie

To, że toksyna botulinowa podana w młodym wieku zapobiega przyszłym zmarszczkom, nie jest udowodnionym faktem, lecz wiarygodnym założeniem popartym ograniczonymi danymi. Istnieją obserwacje wskazujące, że w okolicach poddawanych regularnym zabiegom linie utrwalają się w mniejszym stopniu; nie wiadomo jednak, czy rozpoczęcie zabiegów u młodej osoby bez linii robi różnicę po latach ani jakie są skutki stosowania przez dziesiątki lat. Ochrona przed słońcem jest natomiast środkiem, o którym w badaniu kontrolowanym wykazano, że opóźnia starzenie się skóry. Decyzję o zabiegu należy podejmować wspólnie z lekarzem, po badaniu i bez pośpiechu.