Εικόνα σώματος και αισθητικές θεραπείες: τι είναι η σωματική δυσμορφική διαταραχή, πότε ζητάτε στήριξη;

Τι είναι η διαταραχή της εικόνας σώματος (σωματική δυσμορφική διαταραχή);

Σωματική δυσμορφική διαταραχή είναι η κατάσταση κατά την οποία ένα άτομο βλέπει ένα ή περισσότερα χαρακτηριστικά της εμφάνισής του ως ελάττωμα και ασχολείται με αυτό αφιερώνοντας πάρα πολύ χρόνο. Το χαρακτηριστικό αυτό είναι συχνά τόσο μικρό, ώστε οι άλλοι δεν το παρατηρούν ή δεν του δίνουν σημασία. Η Εθνική Υπηρεσία Υγείας του Ηνωμένου Βασιλείου (NHS) την ορίζει ως πρόβλημα ψυχικής υγείας και τονίζει ξεκάθαρα: το να βιώνει κανείς αυτή την κατάσταση δεν σημαίνει ότι είναι ματαιόδοξος ή προσκολλημένος στην εμφάνισή του· μπορεί να είναι εξαιρετικά οδυνηρή και να επηρεάζει την καθημερινή ζωή.

Η ανησυχία αφορά συχνότερα το πρόσωπο: δέρμα, μύτη, χείλη, μαλλιά, γραμμή γνάθου. Όμως οποιοδήποτε σημείο του σώματος μπορεί να γίνει το επίκεντρό της. Μπορεί να εμφανιστεί σε κάθε ηλικία· συνηθέστερα ξεκινά στην εφηβεία και στη νεαρή ενήλικη ζωή και αφορά τόσο γυναίκες όσο και άνδρες. Η αιτία δεν είναι πλήρως γνωστή· αναφέρεται ότι μπορεί να σχετίζεται με παρόμοια κατάσταση, ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή ή κατάθλιψη στην οικογένεια, καθώς και με κοροϊδία ή εκφοβισμό στην παιδική ηλικία.

Εδώ υπάρχει μια σημαντική διάκριση. Το να ενοχλείται κανείς πού και πού από την εμφάνισή του, να θέλει να αλλάξει ένα χαρακτηριστικό ή να σκέφτεται μια αισθητική θεραπεία δεν σημαίνει ότι έχει αυτή τη διαταραχή. Η διαφορά βρίσκεται στην ένταση της ανησυχίας, στον χρόνο που καταλαμβάνει και στο πόσο περιορίζει τη ζωή.

Ποια συμπτώματα τραβούν την προσοχή;

Τα παρακάτω είναι συμπεριφορές και σκέψεις που εμφανίζονται συχνά σε αυτή την κατάσταση. Χωριστά, πολλά από αυτά τα κάνουν όλοι κάποιες φορές· αυτό που έχει σημασία είναι να είναι συνεχή και να προκαλούν δυσφορία.

• Έντονη και επίμονη ανησυχία για ένα συγκεκριμένο σημείο του σώματος, ιδίως του προσώπου
• Συχνή σύγκριση της εμφάνισης με τους άλλους
• Πολύ συχνό κοίταγμα στον καθρέφτη ή, αντίθετα, πλήρης αποφυγή καθρεφτών και φωτογραφιών
• Πολύς χρόνος με μακιγιάζ, μαλλιά, ρούχα ή στάση του σώματος για να κρυφτεί το χαρακτηριστικό που θεωρείται ελάττωμα
• Στύψιμο, τράβηγμα ή σκάλισμα του δέρματος για να γίνει λείο
• Επανειλημμένη αναζήτηση επιβεβαίωσης από τους οικείους ('δεν φαίνομαι άσχημα, έτσι;') χωρίς ανακούφιση από την απάντηση
• Αποφυγή της δουλειάς, του σχολείου, των συναντήσεων με φίλους ή των φωτογραφιών εξαιτίας της εμφάνισης

Όταν η κατάσταση δεν αντιμετωπίζεται, μπορεί να επηρεάσει την εργασία, την κοινωνική ζωή και τις σχέσεις· μπορεί να οδηγήσει σε κατάθλιψη, αυτοτραυματισμό και αυτοκτονικές σκέψεις. Το NHS τονίζει ότι δεν αναμένεται τα συμπτώματα να υποχωρήσουν από μόνα τους χωρίς θεραπεία, ότι με τον καιρό μπορεί να επιδεινωθούν και ότι δεν υπάρχει τίποτα ντροπιαστικό στο να ζητήσει κανείς βοήθεια.

Πόσο συχνή είναι σε όσους ζητούν αισθητική θεραπεία;

Μια συστηματική ανασκόπηση που συγκέντρωσε μελέτες από διαφορετικά περιβάλλοντα υπολόγισε τη συχνότητα της σωματικής δυσμορφικής διαταραχής στους ενήλικες του γενικού πληθυσμού σε περίπου 2%. Στην ίδια ανασκόπηση το ποσοστό βρέθηκε περίπου 13% σε όσους απευθύνθηκαν γενικά για αισθητική χειρουργική, περίπου 9% στα ιατρεία κοσμητικής δερματολογίας και περίπου 20% σε όσους ζήτησαν αισθητική επέμβαση μύτης.

Μια άλλη μετα-ανάλυση, εστιασμένη σε ασθενείς αισθητικής χειρουργικής και δερματολογίας, δίνει παρόμοια εικόνα: κατά μέσο όρο 15% στους ασθενείς αισθητικής χειρουργικής και 13% στους ασθενείς δερματολογίας. Το σημαντικότερο εύρημα αυτής της μελέτης όμως δεν είναι οι μέσοι όροι αλλά τα εύρη: στις επιμέρους μελέτες τα ποσοστά κυμαίνονταν από 2% έως 57%.

Διαβάστε αυτούς τους αριθμούς με επιφύλαξη. Οι μελέτες έγιναν σε διαφορετικές χώρες, με διαφορετικά ερωτηματολόγια ανίχνευσης και κυρίως σε χειρουργικούς ή δερματολογικούς ασθενείς· τα δεδομένα ειδικά για όσους ζητούν μη χειρουργικές θεραπείες, όπως fillers και αλλαντική τοξίνη (στην καθομιλουμένη 'botox'), είναι λιγότερα. Αυτό που μπορεί να ειπωθεί με βεβαιότητα είναι ότι η κατάσταση αυτή είναι σαφώς συχνότερη σε όσους ζητούν αισθητική θεραπεία απ' ό,τι στον γενικό πληθυσμό και συχνά περνά απαρατήρητη.

Αυτό δεν σημαίνει ότι όποιος ζητά αισθητική θεραπεία έχει πρόβλημα ψυχικής υγείας. Η μεγάλη πλειονότητα όσων απευθύνονται δεν έχει αυτή τη διαταραχή. Οι αριθμοί δείχνουν μόνο γιατί είναι απαραίτητο ο γιατρός να έχει αυτή την πιθανότητα στο μυαλό του κατά την εξέταση.

Εξαλείφει αυτή την ανησυχία μια αισθητική θεραπεία;

Τις περισσότερες φορές όχι. Σε μια μελέτη που εξέτασε 200 άτομα με διάγνωση σωματικής δυσμορφικής διαταραχής, περίπου τα δύο τρίτα των συμμετεχόντων είχαν λάβει μη ψυχιατρική θεραπεία, όπως δερματολογική θεραπεία ή επέμβαση· οι θεραπείες αυτές σπάνια βελτίωσαν τα συμπτώματα της διαταραχής. Μια προηγούμενη μελέτη 289 ατόμων της ίδιας ερευνητικής ομάδας έδωσε παρόμοιο αποτέλεσμα.

Μια ανασκόπηση που εξετάζει το θέμα κριτικά αναφέρει ότι οι διαθέσιμες δημοσιεύσεις δείχνουν πως στους περισσότερους από αυτούς τους ανθρώπους το αποτέλεσμα μετά από αισθητικές παρεμβάσεις ήταν κακό. Η ίδια ανασκόπηση διατυπώνει και μια έντιμη επιφύλαξη: οι προοπτικές, καλά σχεδιασμένες μελέτες είναι λίγες και δεν μπορεί να αποκλειστεί εντελώς η πιθανότητα ορισμένα άτομα με ήπια συμπτώματα, με ανησυχία που περιορίζεται σε ένα μόνο σημείο, να ωφεληθούν από τη θεραπεία. Γι' αυτό η απόφαση δεν παίρνεται με γενικεύσεις, αλλά από τους γιατρούς που εκτιμούν την κατάσταση του συγκεκριμένου ατόμου.

Το γιατί το αποτέλεσμα συχνά δεν αρκεί σχετίζεται με το πού βρίσκεται το πρόβλημα. Σε αυτή την κατάσταση η πηγή της δυσφορίας είναι λιγότερο το σχήμα του ιστού και περισσότερο ο τρόπος με τον οποίο γίνεται αντιληπτή η περιοχή. Ακόμη κι αν η θεραπεία είναι τεχνικά επιτυχής, το άτομο μπορεί να βρει το αποτέλεσμα ανεπαρκές, η ανησυχία μπορεί να μετατοπιστεί σε άλλο σημείο ή να αρχίσει η αναζήτηση νέας θεραπείας για το ίδιο σημείο. Επειδή κάθε θεραπεία έχει τους δικούς της κινδύνους, αυτός ο κύκλος συσσωρεύει κινδύνους χωρίς να προσφέρει όφελος. Το θέμα της επαναλαμβανόμενης επιθυμίας για θεραπείες το εξετάζουμε χωριστά στο άρθρο «Το botox και τα fillers εθίζουν· όποιος ξεκινήσει δεν σταματά».

Ερωτήσεις που μπορώ να κάνω στον εαυτό μου

Οι παρακάτω ερωτήσεις είναι προσαρμοσμένες από τις ερωτήσεις ανίχνευσης που προτείνει στους γιατρούς ο NICE, ο αγγλικός οργανισμός κατευθυντήριων οδηγιών υγείας. Οι γιατροί τις χρησιμοποιούν για να καταλάβουν πόσο επηρεάζει η ανησυχία την καθημερινή ζωή.

• Ανησυχώ πολύ για την εμφάνισή μου και θα ήθελα να μπορώ να τη σκέφτομαι λιγότερο;
• Ποια ακριβώς χαρακτηριστικά της εμφάνισής μου με ενοχλούν;
• Πόσες ώρες σε μια συνηθισμένη μέρα σκέφτομαι την εμφάνισή μου; (Η κατευθυντήρια οδηγία θεωρεί υπερβολικό ό,τι ξεπερνά τη μία ώρα την ημέρα.)
• Πώς επηρεάζει αυτή η ανησυχία τη ζωή μου;
• Μου δυσκολεύει τη δουλειά ή το να είμαι με τους φίλους μου;

Όσον αφορά τις αισθητικές θεραπείες, μπορεί να βοηθήσει να προσθέσετε και τις εξής ερωτήσεις: Ανακουφίστηκα μετά από θεραπείες που έχω κάνει ή σύντομα άρχισα να ψάχνω νέο ελάττωμα; Έχω πάει σε περισσότερους από έναν γιατρούς για το ίδιο παράπονο; Όταν οι οικείοι μου λένε 'δεν βλέπω τίποτα', μπορώ να τους πιστέψω; Πιστεύω ότι χωρίς τη θεραπεία η ζωή μου δεν θα φτιάξει;

Αυτό δεν είναι τεστ και δεν βγάζει βαθμολογία. Ένα 'ναι' στις ερωτήσεις δεν σημαίνει διάγνωση· ούτε ένα 'όχι' δείχνει ότι δεν υπάρχει πρόβλημα. Αν οι απαντήσεις σας σας βάζουν σε σκέψεις, αυτό είναι αρκετός λόγος για να το συζητήσετε με έναν οικογενειακό γιατρό ή με έναν ειδικό ψυχικής υγείας.

Τι σημαίνει αν ο γιατρός αναβάλει ή δεν συστήσει τη θεραπεία;

Όταν ένας γιατρός λέει 'ας μην το κάνουμε τώρα' ή 'δεν σας συστήνω αυτή τη θεραπεία', μπορεί να σας πληγώσει. Συχνά όμως αυτό δείχνει ότι ο γιατρός σας ακούει και σκέφτεται όχι μόνο τη θεραπεία αλλά και εσάς. Η κατευθυντήρια οδηγία του NICE συνιστά στους γιατρούς να έχουν αυτή την πιθανότητα σταθερά στο μυαλό τους σε όσους ζητούν αισθητική ή δερματολογική θεραπεία και τα άτομα στα οποία υπάρχει υποψία διαταραχής να αξιολογούνται από ειδικό ψυχικής υγείας με εμπειρία στο θέμα.

• Αν η πιθανότητα να σας ανακουφίσει η θεραπεία είναι μικρή, ο γιατρός σας προστατεύει από έναν κίνδυνο από τον οποίο δεν θα ωφεληθείτε.
• Η στήριξη πρώτα για την ίδια την ανησυχία κάνει πιο υγιή την απόφαση που θα πάρετε αργότερα.
• Η αναβολή συχνά δεν είναι μια πόρτα που κλείνει, αλλά μια αλλαγή στη σειρά: πρώτα εκτίμηση, μετά απόφαση.
• Όποιος δέχεται κάθε αίτημα χωρίς ερωτήσεις δεν είναι πιο ασφαλής από έναν γιατρό που προσέχει το συμφέρον σας.

Όταν ένας γιατρός δεν συστήνει τη θεραπεία, είναι χρήσιμο να ρωτήσετε τον λόγο αντί να πάτε αμέσως αλλού. Αν έχετε πάρει παρόμοια απάντηση από περισσότερους από έναν γιατρούς, αυτή είναι μια πληροφορία στην οποία αξίζει να σταθείτε. Τα σημεία που πρέπει να προσέξετε όταν επιλέγετε γιατρό και κλινική θα τα βρείτε στο άρθρο «Επιλογή κλινικής και γιατρού αισθητικής ιατρικής: λίστα ελέγχου ασφάλειας 10 σημείων»· το γενικό πλαίσιο για όσους σκέφτονται θεραπεία για πρώτη φορά στο άρθρο «Οδηγός για την πρώτη σας θεραπεία αισθητικής ιατρικής».

Πόσο επηρεάζουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τα φίλτρα;

Η συνεχής θέαση επεξεργασμένων και φιλτραρισμένων εικόνων μπορεί να αλλάξει την αντίληψη του τι είναι ένα 'συνηθισμένο' πρόσωπο. Σε μια ποιοτική μελέτη που βασίστηκε σε συνεντεύξεις με 24 γυναίκες που είχαν κάνει filler χειλιών σε εμφανώς υπερβολικό βαθμό, οι περισσότερες συμμετέχουσες περιέγραψαν ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης επηρέασαν την αντίληψή τους για την ομορφιά· οι ερευνητές το περιέγραψαν ως σταδιακή μετατόπιση της αντίληψης με τον χρόνο. Πρόκειται για μια μικρή και επιλεγμένη ομάδα· δεν αποδεικνύει αιτιότητα. Παρ' όλα αυτά είναι μια καλή υπενθύμιση να παίρνετε την απόφαση για θεραπεία όχι με βάση μια εικόνα στην οθόνη, αλλά με βάση το πρόσωπό σας στον καθρέφτη και την ιατρική εξέταση. Για αιτήματα σε νεαρή ηλικία μπορείτε να δείτε το άρθρο «Αισθητική ιατρική σε εφήβους».

Ανησυχώ για έναν οικείο μου, τι μπορώ να κάνω;

• Αντί να συζητάτε το 'ελάττωμα' που βλέπει, πάρτε στα σοβαρά τη δυσφορία που νιώθει: το 'βλέπω πόσο σε κουράζει αυτό' βοηθά περισσότερο από το 'δεν έχεις τίποτα'.
• Η επανειλημμένη διαβεβαίωση για την εμφάνιση δίνει βραχυπρόθεσμη ανακούφιση, αλλά θεωρείται ότι τροφοδοτεί την ανησυχία. Αντί για διαβεβαιώσεις, προτείνετε να αναζητήσετε μαζί στήριξη.
• Αποφύγετε ταμπέλες όπως 'ματαιόδοξος' ή 'κολλημένος' και την κοροϊδία· αυτή η κατάσταση δεν είναι επιλογή.
• Προτείνετέ του να απευθυνθεί σε οικογενειακό γιατρό ή σε ειδικό ψυχικής υγείας· αν το θέλει, προσφερθείτε να τον συνοδεύσετε στο ραντεβού.
• Μην τον πιέζετε για νέα θεραπεία, αλλά μην προσπαθείτε και να του την απαγορεύσετε· προτείνετε η απόφαση να παρθεί μετά από εκτίμηση.
• Αν αντιληφθείτε απελπισία, φράσεις όπως 'δεν θέλω να ζω' ή σημάδια αυτοτραυματισμού, μην τον αφήνετε μόνο και ζητήστε επείγουσα βοήθεια.
• Προσέξτε και τα δικά σας όρια και την υγεία σας· η στήριξη μπορεί να είναι κουραστική.

Υπάρχουν αποτελεσματικές θεραπείες;

Ναι. Το NHS και ο NICE προτείνουν δύο προσεγγίσεις για τη θεραπεία αυτής της κατάστασης: τη γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία και μια ομάδα αντικαταθλιπτικών φαρμάκων. Η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία στοχεύει στην αναγνώριση των καταστάσεων που πυροδοτούν την ανησυχία και στην αλλαγή της αντίδρασης σε αυτές· συνήθως περιλαμβάνει τη σταδιακή αντιμετώπιση καταστάσεων που το άτομο αποφεύγει και τη μείωση συμπεριφορών όπως ο έλεγχος στον καθρέφτη. Στη φαρμακευτική αγωγή χρησιμοποιούνται αντικαταθλιπτικά που δρουν μέσω της σεροτονίνης. Ποια προσέγγιση θα εφαρμοστεί, πότε και για πόσο το αποφασίζει ο ειδικός ψυχικής υγείας· όταν τα συμπτώματα είναι σοβαρά, μπορεί να προταθούν και οι δύο μαζί.

Πρέπει να είμαστε σαφείς για την ισχύ της τεκμηρίωσης. Μια ανασκόπηση Cochrane ανέφερε ότι εκείνη την περίοδο υπήρχαν λίγες και μικρές τυχαιοποιημένες ελεγχόμενες μελέτες, οι οποίες υποδείκνυαν ότι τόσο η φαρμακευτική αγωγή όσο και η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία μπορεί να είναι χρήσιμες, και ότι τα ευρήματα πρέπει να επιβεβαιωθούν. Με άλλα λόγια, οι θεραπείες αυτές είναι επιλογές που συστήνουν οι οργανισμοί και για τις οποίες υπάρχουν ενδείξεις ότι λειτουργούν, όμως δεν ανταποκρίνονται όλοι στον ίδιο βαθμό και η βελτίωση χρειάζεται χρόνο.

Για το πρώτο βήμα μπορείτε να απευθυνθείτε σε ψυχίατρο απευθείας ή μέσω του οικογενειακού σας γιατρού. Το να εξηγήσετε ανοιχτά την ανησυχία σας στον γιατρό με τον οποίο συζητάτε την αισθητική θεραπεία είναι επίσης μια αρχή· ο γιατρός σας μπορεί να σας παραπέμψει σε κατάλληλο ειδικό. Στο μεταξύ, ο τακτικός ύπνος, η κίνηση και ο χρόνος με ανθρώπους που αγαπάτε μπορεί να είναι υποστηρικτικά, αλλά δεν αντικαθιστούν τη θεραπεία.

Συμπέρασμα

Αν η ανησυχία για την εμφάνιση καταλαμβάνει μεγάλο μέρος της ζωής σας, το πρόβλημα κατά πάσα πιθανότητα δεν βρίσκεται στον καθρέφτη αλλά στην ίδια την ανησυχία, και για αυτό υπάρχει αποτελεσματική στήριξη. Οι αισθητικές θεραπείες σε αυτή την κατάσταση συχνά δεν φέρνουν την ανακούφιση που περιμένετε. Ο γιατρός που αναβάλλει ή δεν συστήνει μια θεραπεία δεν είναι εναντίον σας, αλλά στο πλευρό σας. Το να ζητήσετε βοήθεια δεν είναι αδυναμία, αλλά η αρχή για να λυθεί το πρόβλημα από τη σωστή πλευρά.