راهنمای ضدآفتاب: چگونه انتخاب شود، چه مقدار زده شود و هر چند وقت تجدید شود؟

چرا ضدآفتاب مهم است؟

پرتوهای فرابنفش (UV) خورشید در آفتاب‌سوختگی، لک شدن، پیری زودرس پوست و سرطان پوست نقش دارند. انجمن‌های درماتولوژی ضدآفتاب را نه راه‌حلی به‌تنهایی، بلکه تدبیری می‌دانند که همراه با سایه و لباس به کار می‌رود. اثر استفادهٔ منظم بر پیری پوست و وضعیت در ماه‌های زمستان را در مقالهٔ «در زمستان و هوای ابری ضدآفتاب لازم نیست» بررسی کرده‌ایم؛ این راهنما اما بر جزئیات انتخاب و استفاده تمرکز دارد.

مقادیر این مقاله از توصیه‌های عمومی نهادهایی مانند آکادمی درماتولوژی آمریکا (AAD)، سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) و نظام سلامت ملی بریتانیا (NHS) نقل شده است.

ضدآفتاب را چگونه انتخاب کنیم؟ خواندن برچسب

AAD و NHS محصولاتی با فاکتور محافظت دست‌کم 30 را توصیه می‌کنند؛ در صفحهٔ عمومی FDA حداقل 15 به‌عنوان حد پایین آمده است. به گفتهٔ AAD، محصولی با فاکتور محافظت 30، اگر به مقدار درست زده شود، حدود 97 درصد پرتوهای UVB را مسدود می‌کند؛ عددهای بالاتر کمی بیشتر مسدود می‌کنند، اما هیچ محصولی همهٔ پرتوها را متوقف نمی‌کند. فاکتور محافظت بالا به این معنا نیست که می‌توان مدت بیشتری زیر آفتاب ماند یا محصول را کمتر تجدید کرد.

محافظت در برابر UVA در کشورهای مختلف به شکل‌های متفاوتی نشان داده می‌شود: در برخی کشورها عبارت 'طیف گسترده'، در برخی رتبه‌بندی ستاره‌ای یا نماد UVA درون دایره به کار می‌رود. اگر مطمئن نیستید، می‌توانید از داروساز یا پزشک خود بپرسید.

به گفتهٔ FDA، محصولاتی که عبارت 'مقاوم در برابر آب' را دارند، باید آزمایش شوند و روی برچسب مشخص کنند که اثرشان 40 دقیقه دوام دارد یا 80 دقیقه. اگر قرار است شنا کنید یا عرق کنید، انتخاب چنین محصولی منطقی است؛ با این حال پس از بیرون آمدن از آب و خشک کردن بدن، محصول باید تجدید شود.

فیلتر معدنی یا فیلتر شیمیایی؟

ضدآفتاب‌ها بر اساس فیلترهایی که دارند، تقریباً به دو گروه تقسیم می‌شوند. محصولات با فیلتر معدنی (فیزیکی یا غیرآلی) حاوی اکسید روی، دی‌اکسید تیتانیوم یا هر دو هستند. محصولات با فیلتر شیمیایی (آلی) این دو را ندارند و از مواد مؤثر دیگری مانند اووبنزون و اکتوکریلن استفاده می‌کنند. محصولاتی هم هستند که هر دو گروه را با هم دارند.

به گفتهٔ AAD، هر دو گروه روی پوست لایه‌ای محافظ تشکیل می‌دهند که پرتوهای UV را جذب می‌کند؛ فیلترهای معدنی بخشی از پرتوها را نیز بازتاب می‌دهند. یعنی تفاوت میان آن‌ها به آن اندازه که اغلب گفته می‌شود قاطع نیست. منابع درماتولوژی می‌گویند محصولات با فیلتر معدنی ممکن است در پوست‌های حساس و کودکان خردسال تحریک کمتری ایجاد کنند. فیلترهای معدنی ممکن است روی پوست ردی سفید بگذارند؛ محصولات با فیلتر شیمیایی هم ممکن است در برخی افراد سوزش یا تحریک ایجاد کنند.

پرسش اینکه کدام گروه 'بهتر' است، پاسخ واحدی که برای همه صادق باشد ندارد. آنچه محافظت را تعیین می‌کند، طیف گسترده بودن محصول، زدن آن به مقدار کافی و تجدید آن است. محصولی که بتوانید به‌طور منظم استفاده کنید و پوست شما را آزار ندهد، همان محصول مناسب برای شماست.

ضدآفتاب‌های رنگی: نور مرئی و ملاسما

نور خورشید فقط از پرتوهای فرابنفش تشکیل نشده است؛ نوری که با چشم می‌بینیم هم ممکن است بر پوست اثر بگذارد. بر اساس یک مرور درماتولوژی که به این موضوع پرداخته است، نور مرئی ممکن است در افراد با پوست تیره باعث پیگمانتاسیون شود و ضدآفتاب‌های طیف گسترده، با اینکه در برابر پرتوهای فرابنفش محافظت می‌کنند، محافظت کافی در برابر نور مرئی فراهم نمی‌کنند. همین مرور می‌گوید محصول برای اینکه بتواند در برابر نور مرئی محافظت کند، باید روی پوست قابل دیدن باشد: فیلترهای معدنی که برای ردی سفید نگذاشتن به صورت ذرات بسیار ریز به کار می‌روند، این محافظت را فراهم نمی‌کنند.

ضدآفتاب‌های رنگی به کمک اکسیدهای آهن و دی‌اکسید تیتانیوم رنگدانه‌ای، در برابر نور مرئی هم محافظت می‌کنند. بر اساس این مرور و AAD، این محصولات ممکن است در وضعیت‌هایی مانند ملاسما و هایپرپیگمانتاسیون پس از التهاب مفید باشند. در اینجا باید به دو نکته توجه کرد: همهٔ محصولات رنگی محافظت یکسانی ندارند و در این زمینه معیار استانداردی مشابه فاکتور محافظت وجود ندارد که مصرف‌کننده بتواند روی برچسب ببیند. اگر به لک شدن تمایل دارید، می‌توانید این گزینه را از پزشک خود بپرسید. جزئیات در مقاله‌های «لک‌های پوست و ملاسما» و «لیزر، IPL و لایه‌برداری شیمیایی در پوست‌های تیره و گندمی» آمده است.

چه مقدار ضدآفتاب باید زد؟

محافظتی که روی برچسب نوشته شده، با زدن محصول به ضخامتی مشخص در آزمایشگاه اندازه‌گیری می‌شود. به گفتهٔ AAD، بسیاری از افراد تنها 20 تا 50 درصد مقداری را که برای رسیدن به محافظت برچسب لازم است می‌زنند.

• تمام بدن: AAD و FDA می‌گویند برای پوشاندن پوست بیرون از لباس یک بزرگسال حدود 1 اونس (تقریباً 30 میلی‌لیتر، به اندازهٔ یک پیک کوچک پر) محصول لازم است. NHS همین مقدار را حدود 6 تا 8 قاشق چای‌خوری توصیف می‌کند. هرچه اندازهٔ بدن بزرگ‌تر باشد، مقدار لازم بیشتر است.
• صورت: AAD برای صورت دست‌کم به اندازهٔ 1 قاشق چای‌خوری محصول توصیه می‌کند؛ این تقریباً برابر با محصولی است که در طول انگشت اشاره و میانی فشرده شود.
• زمان‌بندی: AAD و FDA توصیه می‌کنند محصول حدود 15 دقیقه پیش از بیرون رفتن زده شود. NHS اما توصیه می‌کند اگر قرار است مدت طولانی زیر آفتاب بمانید، دو بار بزنید: 30 دقیقه پیش از بیرون رفتن و درست پیش از بیرون رفتن.
• لب‌ها: AAD برای لب‌ها محافظ لبی با فاکتور محافظت دست‌کم 30 توصیه می‌کند.

هر چند وقت باید تجدید شود؟

AAD، FDA و NHS در یک نکته هم‌نظرند: در فضای باز ضدآفتاب باید تقریباً هر دو ساعت یک بار، و همچنین پس از شنا، عرق کردن و خشک کردن با حوله تجدید شود. این دربارهٔ محصولات مقاوم در برابر آب هم صدق می‌کند. محصولی که صبح یک بار زده شده، در روزی که تمام آن بیرون سپری می‌شود، بعدازظهر همان محافظت را فراهم نمی‌کند.

برای کسی که بیشتر روز را در فضای بسته می‌گذراند، نیاز به تجدید ممکن است متفاوت باشد. توصیه‌های نهادها برای مواجهه در فضای باز نوشته شده‌اند؛ کار کردن کنار پنجره، بیرون رفتن در وقت ناهار یا وجود وضعیتی مانند ملاسما ممکن است برنامه را تغییر دهد. می‌توانید دربارهٔ برنامهٔ مناسب خود با پزشکتان گفت‌وگو کنید.

اشتباهات رایج

• کم زدن: اشتباهی رایج است که محافظت را به‌طور چشمگیری کم می‌کند.
• تجدید نکردن: AAD می‌گوید کسانی که دچار آفتاب‌سوختگی می‌شوند، اغلب محصول را تجدید نکرده‌اند، کم زده‌اند یا از محصول تاریخ‌گذشته استفاده کرده‌اند.
• جا انداختن برخی نواحی: گوش‌ها، گردن، پشت گردن، روی پاها، دست‌ها و پوست سر در جاهایی که مو کم‌پشت است، اغلب فراموش می‌شوند.
• اکتفا به محافظت محصول آرایشی: کرم‌پودر یا مرطوب‌کننده اگر به مقداری که برای ضدآفتاب توصیه می‌شود زده نشود، ممکن است محافظت برچسب خود را فراهم نکند.
• استفاده از محصول تاریخ‌گذشته یا محصولی که در گرما مانده است: AAD و FDA توصیه می‌کنند اگر تاریخی روی محصول نیست، سه سال پس از خرید از آن استفاده نشود و محصولی که رنگ یا غلظتش تغییر کرده دور انداخته شود. در برخی کشورها روی بسته‌بندی نمادی هست که مدت استفاده پس از باز کردن را نشان می‌دهد.
• اسپری کردن محصول در هوا و رد شدن: AAD توصیه می‌کند اسپری تا وقتی پوست براق شود زده و سپس با دست پخش شود. FDA می‌گوید محصولات اسپری نباید مستقیماً روی صورت اسپری شوند و چون ممکن است اشتعال‌پذیر باشند، نباید نزدیک شعلهٔ باز استفاده شوند.

سایه، کلاه و لباس: کرم به‌تنهایی کافی نیست

هیچ ضدآفتابی همهٔ پرتوها را مسدود نمی‌کند. به همین دلیل نهادها تدابیر زیر را همراه با ضدآفتاب توصیه می‌کنند.

• ماندن در سایه در ساعاتی که آفتاب عمودی می‌تابد. AAD و FDA این بازه را تقریباً 10:00 تا 14:00 ذکر می‌کنند؛ NHS برای بریتانیا بازهٔ 11:00 تا 15:00 را مشخص می‌کند. این ساعت‌ها بسته به محل زندگی و فصل تغییر می‌کنند. معیار عملی AAD این است: اگر سایهٔ شما از قدتان کوتاه‌تر است، دنبال سایه بگردید.
• کلاه لبه‌پهن، لباس آستین‌بلند و با بافت متراکم. روی برخی لباس‌ها برچسبی هست که سطح محافظت در برابر پرتوهای فرابنفش را نشان می‌دهد.
• عینک آفتابی با محافظت در برابر پرتوهای فرابنفش.
• دقت بیشتر در نزدیکی سطوحی که نور را بازتاب می‌دهند، مانند آب، برف و شن.
• پرهیز از سولاریوم (دستگاه برنزه‌کننده).

ضدآفتاب پس از لیزر، لایه‌برداری و اقدامات دیگر

پس از اقداماتی مانند لیزر، نور شدید، لایه‌برداری شیمیایی و میکرونیدلینگ، پوست مدتی به آفتاب حساس‌تر است؛ آفتاب بدون محافظت ممکن است خطر لک شدن را افزایش دهد. AAD توصیه می‌کند پوستی که لیزر شده تا زمان بهبود از آفتاب محافظت شود و پیش از اقدام نیز از برنزه شدن پرهیز شود.

اما در روزهای بلافاصله پس از اقدام، سطح پوست ممکن است باز یا تحریک‌شده باشد و هر محصولی برای این دوره مناسب نیست. اینکه استفاده از ضدآفتاب کی شروع شود، از چه نوع محصولی استفاده شود و آیا در روزهای اول فقط به سایه و کلاه اکتفا شود، با پزشکی است که اقدام را انجام داده است. دستور کتبی‌ای که به شما داده شده، بر اطلاعات کلی این راهنما مقدم است. برای اصول کلی به مقالهٔ «مراقبت پس از اقدامات پزشکی زیبایی» و برای کسانی که به درمان لک فکر می‌کنند به مقالهٔ «لیزرهای رفع لک» مراجعه کنید.

محصولات حاوی رتینوئید هم ممکن است پوست را به آفتاب حساس‌تر کنند؛ برای کسانی که از این محصولات استفاده می‌کنند، محافظت از آفتاب در طول روز اهمیت ویژه‌ای دارد. جزئیات در مقالهٔ «راهنمای رتینوئیدها» آمده است.

نوزادان، کودکان و بارداری

AAD، FDA و NHS توصیه می‌کنند نوزادان کمتر از شش ماه از تابش مستقیم آفتاب دور نگه داشته شوند و با سایه و لباس محافظت شوند. FDA استفاده از ضدآفتاب را در این گروه سنی توصیه نمی‌کند و می‌خواهد پیش از استفاده با پزشک مشورت شود؛ AAD اما می‌گوید در وضعیت‌هایی که سایه و لباس ممکن نیست، می‌توان مقدار کمی از محصولی، ترجیحاً با فیلتر معدنی، استفاده کرد. تصمیم دربارهٔ نوزاد خود را با پزشک کودک بگیرید.

برای کودکان بزرگ‌تر از شش ماه، نهادها افزون بر سایه و لباس، ضدآفتابی با طیف گسترده و مقاوم در برابر آب توصیه می‌کنند؛ AAD می‌گوید در کودکان محصولات با فیلتر معدنی ممکن است پوست حساس را کمتر تحریک کنند.

در بارداری، محافظت از آفتاب به‌ویژه از نظر ملاسما که در این دوران شایع است اهمیت دارد. اگر دربارهٔ اینکه در بارداری از چه محصولی استفاده کنید پرسشی دارید، با پزشکی که بارداری شما را پیگیری می‌کند یا متخصص پوست مشورت کنید. برای مراقبت پوست و اقدامات در بارداری به مقالهٔ «پزشکی زیبایی در بارداری و شیردهی» مراجعه کنید.

آیا فیلترهای ضدآفتاب ایمن‌اند؟

در سال‌های اخیر مطالعاتی که نشان داده‌اند برخی فیلترهای شیمیایی از پوست جذب و وارد خون می‌شوند، در افکار عمومی نگرانی ایجاد کرده‌اند. در یک مطالعهٔ تصادفی‌شده که پژوهشگران FDA در سال 2020 منتشر کردند، در 48 داوطلب سالم هر شش فیلتر شیمیایی در خون بالاتر از آستانه‌ای دیده شدند که FDA برای درخواست مطالعات ایمنی تکمیلی تعیین کرده است. این مطالعه در شرایط استفادهٔ فشرده انجام شد که در آن محصول روزی چند بار روی بخش بزرگی از بدن زده می‌شد.

باید این یافته را درست خواند. ورود یک ماده به خون به این معنا نیست که آن ماده زیان‌بار است؛ فقط نشان می‌دهد ایمنی آن باید با جزئیات بیشتری بررسی شود. نویسندگان مطالعه صریحاً گفته‌اند نتایج نشان نمی‌دهد که مردم باید از استفادهٔ ضدآفتاب پرهیز کنند. به نقل از AAD، FDA نیز نمی‌گوید این مواد ناایمن‌اند، توصیه به قطع استفاده نمی‌کند و از تولیدکنندگان دادهٔ بیشتری خواسته است.

زیان آفتاب بر پوست به‌خوبی مستند شده است؛ اما دربارهٔ ایمنی درازمدت برخی فیلترها پژوهش ادامه دارد. اگر این عدم قطعیت شما را نگران می‌کند، به جای کنار گذاشتن ضدآفتاب می‌توانید محصولات با فیلتر معدنی را ترجیح دهید و بر سایه و لباس تکیهٔ بیشتری کنید. اگر نسبت به محصولی دچار قرمزی، خارش یا بثورات شدید، استفاده از آن را کنار بگذارید و به پزشک خود مراجعه کنید.