زیان‌های هیدروکینون و کرم‌های جیوه‌دار: علائم و آنچه باید کرد

در این کرم‌ها چه چیزی ممکن است باشد؟

بخشی از کرم‌هایی که با عنوان روشن‌کنندهٔ لک، 'سفیدکننده'، 'روشن‌کننده' یا 'پاک‌کنندهٔ لک' فروخته می‌شوند، مواد مؤثری دارند که استفاده از آن‌ها در فراورده‌های آرایشی ممنوع است یا فقط باید زیر نظر پزشک به کار روند. سازمان جهانی بهداشت (WHO) بیان می‌کند که فراورده‌های روشن‌کنندهٔ پوستی که جیوه ندارند هم ممکن است مواد زیان‌آور دیگری مانند هیدروکینون داشته باشند. در این محصولات سه گروه ماده برجسته‌اند:

• هیدروکینون: ماده‌ای است که تولید رنگدانه (مادهٔ رنگی) را کم می‌کند. ممکن است زیر نظر پزشک در درمان لک به کار رود؛ اما فروش آن به‌عنوان کرم آرایشی در ترکیه، اتحادیهٔ اروپا و بریتانیا مجاز نیست.
• ترکیبات جیوه: با مهار ساخت ملانین پوست را روشن می‌کنند. چون ممکن است به مسمومیت جدی بینجامند، در بسیاری از کشورها در فراورده‌های آرایشی ممنوع‌اند؛ با این حال گزارش شده که به‌راحتی پیدا می‌شوند.
• کورتون (کورتیکواستروئید): داروهای قوی‌ای هستند که التهاب را مهار می‌کنند. استفاده از آن‌ها در فراورده‌های آرایشی در ترکیه، اتحادیهٔ اروپا و بریتانیا ممنوع است؛ با این حال گزارش شده که در برخی محصولات 'سفیدکننده' وجود دارند.

اصل مشکل این است: کسی که این محصولات را مصرف می‌کند بیشتر وقت‌ها نمی‌داند در آن‌ها چه چیزی هست. WHO تأکید می‌کند که شرکت‌هایی که محصولات جیوه‌دار می‌فروشند همیشه جیوه را در ترکیبات ذکر نمی‌کنند. برای انواع لک، محافظت از آفتاب و درمان‌هایی که پزشک ممکن است پیشنهاد کند، مقالهٔ «لک‌های پوست و ملاسما» را ببینید؛ این مقاله فقط بر خطرهای کرم‌های بدون نسخه و با منشأ نامعلوم تمرکز دارد.

اگر یکی از علائم اورژانسی جدول را دارید، بدون معطلی با 112 تماس بگیرید. در علائمی که نیاز به مشورت با پزشک دارند، کرم را کنار بگذارید و همراه با بسته‌بندی آن به پزشک مراجعه کنید.

زیان‌های هیدروکینون: چرا اکرونوز مهم است؟

هیدروکینون ماده‌ای است که وقتی زیر نظر پزشک و در مدت‌هایی که پزشک تعیین می‌کند به کار رود، ممکن است در درمان لک جایی داشته باشد. مشکل با مصرف بدون نظارت، طولانی‌مدت و با غلظت‌های بالا پیدا می‌شود. بر اساس هشدار سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA)، با روشن‌کننده‌های پوستی حاوی هیدروکینون که بدون نسخه فروخته می‌شوند، بثورات پوستی، تورم صورت و تغییر رنگی که ممکن است ماندگار باشد گزارش شده است.

به این تغییر رنگ ماندگار اکرونوز با منشأ خارجی (اکرونوز اگزوژن) گفته می‌شود. در جایی که کرم زده شده، بیشتر در صورت، به شکل لک‌های آبی-سیاه یا خاکستری-آبی با طرحی مانند تور یا توری دیده می‌شود. در یک مرور نظام‌مند (کنار هم گذاشتن گزارش‌های موردی منتشرشده) که 126 بیمار مرتبط با هیدروکینون را در بر می‌گرفت، اکرونوز بیشتر در زنان میان‌سال و در پوست‌های تیره گزارش شده و میانهٔ مدت مصرف 5 سال بوده است. در بیشتر موارد محصولاتی با غلظت بالا یا غلظت نامعلوم مصرف شده بود؛ مواردی که با چند ماه مصرف ایجاد شده‌اند نادرند.

دشوارترین جنبهٔ اکرونوز برای افراد این است: کسی که محصول را مصرف می‌کند بیشتر وقت‌ها آن را بدتر شدن لک خود تعبیر می‌کند و مصرف کرم را بیشتر می‌کند. در حالی که در اکرونوز بیشتر کردن کرم مشکل را بزرگ‌تر می‌کند. نویسندگان همان مرور بیان می‌کنند که درمان بیشتر وقت‌ها رضایت‌بخش نیست. به همین دلیل اگر در جایی که کرم زده شده متوجه تیرگی آبی-خاکستری شدید، مهم است که کرم را کنار بگذارید و به متخصص پوست مراجعه کنید.

هیدروکینون در بارداری و شیردهی معمولاً توصیه نمی‌شود؛ برای جزئیات، مقالهٔ «پزشکی زیبایی در بارداری و شیردهی» را ببینید.

علائم کرم جیوه‌دار: مسمومیت چگونه شناخته می‌شود؟

جیوه وقتی بارها به‌صورت کرم یا صابون روی پوست زده شود، ممکن است وارد خون شود. علائم بیشتر وقت‌ها بی‌سروصدا شروع می‌شوند؛ ممکن است طی ماه‌ها و سال‌ها ایجاد شوند و با بیماری‌های دیگر اشتباه گرفته شوند. اثرات اصلی‌ای که WHO و FDA گزارش کرده‌اند این‌هاست:

• کلیه: آسیب کلیه؛ سندرم نفروتیک که در آن دفع پروتئین از راه ادرار بیشتر می‌شود گزارش شده است. FDA به احتمال نارسایی کلیه‌ای که به‌سرعت ایجاد می‌شود هم توجه می‌دهد.
• دستگاه عصبی: لرزش، بی‌حسی و سوزن‌سوزن شدن در دست‌ها و پاها یا اطراف دهان، سردرد، خستگی، فراموشی، تحریک‌پذیری، کم‌رویی، تغییر در بینایی یا شنوایی.
• خلق‌وخو: اضطراب، افسردگی؛ در موارد شدید جدا شدن از واقعیت (روان‌پریشی).
• پوست: بثورات، تغییر رنگ و اسکار؛ کاهش مقاومت پوست در برابر عفونت‌های باکتریایی و قارچی.

در مواردی که WHO نقل کرده، کنار گذاشتن کرم گام اصلی در کاهش تدریجی سطح جیوه در خون و ادرار بوده است؛ این کاهش ممکن است ماه‌ها طول بکشد. گزارش شده که در بیشتر زنانی که کرم را کنار گذاشتند، یافته‌های کلیوی هم پسرفت کرده است. اما FDA بیان می‌کند که این محصولات ممکن است به مشکلات سلامتی جدی و گاه ماندگار بینجامند. به همین دلیل اگر گمان می‌کنید کرم جیوه‌دار مصرف کرده‌اید، حتی اگر شکایتی ندارید به پزشک مراجعه کنید. اینکه چه بررسی‌هایی لازم است و درمان چیست، پزشک تصمیم می‌گیرد.

کسانی که در همان خانه زندگی می‌کنند هم ممکن است آسیب ببینند

خطر کرم جیوه‌دار فقط به کسی که آن را مصرف می‌کند محدود نیست. به گفتهٔ FDA، اعضای خانواده ممکن است از راه بخار جیوه‌ای که از محصول پخش می‌شود و حوله‌ها یا پارچه‌هایی که به جیوه آلوده شده‌اند آسیب ببینند. FDA همچنین بیان می‌کند که کودکان و زنان باردار در برابر این محصولات در معرض خطر بیشتری هستند و نباید با آن‌ها مواجه شوند.

• ممکن است پس از زدن کرم، نوزاد یا کودک خود را در آغوش گرفته یا صورتش را لمس کرده باشید.
• ممکن است حوله، روبالشی و پارچه‌هایی که کرم به آن‌ها خورده، توسط دیگران هم استفاده شده باشند.
• ممکن است کرم را با یکی از نزدیکانتان شریک شده یا به او هدیه داده باشید.

اگر یکی از این وضعیت‌ها دربارهٔ شما صدق می‌کند، این را هم به پزشک خود بگویید. اینکه کدام یک از اعضای خانواده باید ارزیابی شوند، پزشک تصمیم می‌گیرد.

کرم‌های 'سفیدکنندهٔ' کورتون‌دار

کرم‌هایی که کورتون (کورتیکواستروئید) دارند داروهایی‌اند که در برخی بیماری‌های پوستی با توصیهٔ پزشک و برای مدت مشخص به کار می‌روند. وقتی برای روشن کردن لک یا 'سفید کردن پوست'، بدون نظارت پزشک و ماه‌ها روی صورت زده شوند، عوارض جانبی‌شان آشکار می‌شود. عوارض جانبی شناخته‌شدهٔ این کرم‌ها این‌هاست:

• نازک شدن پوست (آتروفی)؛ پوست مانند کاغذ نازک می‌شود، آسان کبود می‌شود و زخمی می‌شود.
• ترک‌های پوستی (استریا)، به‌ویژه در چین‌های بدن مانند زیر بغل و کشاله ران.
• نمایان شدن رگ‌های قرمز ریز (تلانژکتازی).
• بثورات جوش‌مانند در اطراف دهان و بینی (درماتیت دور دهانی) و قرمزی (روزاسهٔ استروئیدی).
• ظاهر شدن، بدتر شدن یا پنهان ماندن عفونت‌های پوستی؛ افزایش رشد مو.
• شعله‌ور شدن قرمزی و سوزش با کنار گذاشتن کرم (علائم قطع مصرف).

وقتی کورتون روی سطح‌های وسیع و مدت طولانی زده شود، ممکن است بر تعادل هورمونی خود بدن هم اثر بگذارد. اگر مدت طولانی کرم کورتون‌دار مصرف کرده‌اید، به جای اینکه خودسرانه کرم را کنار بگذارید با یک پزشک صحبت کنید؛ برنامهٔ قطع مصرف را پزشک تعیین می‌کند.

محصول پرخطر چگونه شناخته می‌شود؟

تشخیص یک محصول پرخطر با یک نشانهٔ واحد همیشه ممکن نیست؛ محصولاتی که جیوه و کورتون دارند ممکن است این را روی برچسب ننویسند. با این حال اگر حتی یکی از نشانه‌های زیر وجود دارد، از محصول استفاده نکنید:

• فهرست ترکیبات (اجزای محصول) وجود ندارد یا خوانا نیست.
• روی بسته‌بندی هیچ اطلاعاتی به زبان کشور محل فروش (در ترکیه، به زبان ترکی) وجود ندارد؛ برچسب فقط به زبان خارجی است.
• روی برچسب یا در ترکیبات عبارت‌هایی مانند 'mercury'، 'Hg'، 'mercurous chloride'، 'calomel'، 'mercuric'، 'mercurio'، 'mercuric iodide'، 'ammoniated mercury'، 'cinnabaris'، 'hydrargyri oxydum rubrum' آمده است.
• روی بسته‌بندی هشداری مانند 'با نقره، طلا، لاستیک، آلومینیوم و زیورآلات تماس ندهید' وجود دارد؛ WHO بیان می‌کند که این‌گونه هشدارها ممکن است نشانهٔ جیوه باشند.
• در ترکیبات 'hydroquinone' نوشته شده اما محصول به‌عنوان فراوردهٔ آرایشی، بدون نسخه و بدون توصیهٔ پزشک فروخته می‌شود.
• محصول فقط از اینترنت، حساب‌های شبکه‌های اجتماعی یا از راه برنامه‌های پیام‌رسان فروخته می‌شود؛ گفته می‌شود 'به‌طور ویژه از خارج آورده شده است'.
• وعده‌های غیرواقعی‌ای مانند 'در چند روز کاملاً سفید' یا 'سفیدی ماندگار' وجود دارد؛ محصول در ظرف و بدون برچسب فروخته می‌شود.

در ترکیه فراورده‌های آرایشی پیش از عرضه به بازار، توسط شرکت مسئول در پایگاه دادهٔ TİTCK (سازمان دارو و تجهیزات پزشکی ترکیه) ثبت می‌شوند. TİTCK بیان می‌کند که ثبت در ÜTS (سامانهٔ ردیابی محصولات ترکیه) به معنای مجوز، اجازه یا تأییدی نیست که سازمان داده باشد. یعنی ثبت‌شده به نظر رسیدن یک محصول، دلیل ایمن بودن ترکیبات آن نیست؛ محصولاتی که مادهٔ ممنوع دارند به هر حال ممکن است از راه‌های ثبت‌نشده فروخته شوند. برای نشانه‌های هشدار کلی محصولات تقلبی و روش‌های با منشأ نامعلوم، مقالهٔ «محصولات تقلبی و تزریق‌های زیرپله‌ای» را ببینید.

وضعیت قانونی در کشورهای مختلف

جدول زیر خلاصهٔ آن چیزی است که در مقررات رسمی مربوط به فراورده‌های آرایشی آمده است. داروهایی که پزشک تجویز می‌کند موضوع مقررات دارویی‌اند نه مقررات آرایشی، و در این جدول نیامده‌اند.

در سطح بین‌المللی هم وضعیت مشابه است. به گفتهٔ WHO، کشورهای عضو کنوانسیون میناماتا باید از پس از 2020 تولید، واردات و صادرات فراورده‌های آرایشی‌ای را که مقدار جیوهٔ آن‌ها از یک در میلیون (1 ppm) بیشتر است، از جمله صابون‌ها و کرم‌های روشن‌کنندهٔ پوست، ممنوع کرده باشند (به جز استثناهای ثبت‌شده). اما WHO تأکید می‌کند که در کشورهایی که ممنوعیت وجود دارد هم این محصولات همچنان از راه اینترنت و راه‌های دیگر فروخته می‌شوند.

اگر مصرف کرده‌اید چه باید بکنید؟

1. اگر یکی از علائم اورژانسی جدول را دارید، بدون معطلی با 112 تماس بگیرید.
2. فوراً مصرف کرم را متوقف کنید. دست‌هایتان و پوستی را که کرم به آن خورده به‌خوبی بشویید.
3. بسته‌بندی، جعبه و در صورت وجود، رسید خرید را دور نیندازید. محصول را در کیسه‌ای که دهانه‌اش محکم بسته می‌شود یا در ظرفی که نشت نمی‌کند بگذارید و در جایی دور از دسترس کودکان نگه دارید. از برچسب و فهرست ترکیبات عکس بگیرید.
4. حتی اگر شکایتی ندارید، به پزشک مراجعه کنید. محصول، مدت مصرف و نواحی‌ای از بدن را که کرم را روی آن‌ها زده‌اید، وضعیت بارداری یا شیردهی و کسانی را که با آن‌ها در یک خانه زندگی می‌کنید توضیح دهید.
5. اگر مدت طولانی کرم کورتون‌دار مصرف کرده‌اید، برنامهٔ کنار گذاشتن کرم را با پزشک خود تنظیم کنید.
6. اگر بعداً لازم شد محصول را دور بیندازید، ظرف دربسته را بی‌حساب در زباله نیندازید؛ قوانین محلی دفع پسماند را بپرسید.
7. اگر با محصول اثر ناخواسته‌ای را تجربه کرده‌اید، به گفتهٔ TİTCK این موضوع را می‌توان ابتدا به شرکت و سپس با گزارش پزشک، از طریق برنامهٔ ÜTS Mobil و با ورود از e-Devlet (درگاه دولت الکترونیک ترکیه) به سازمان گزارش داد.

راه ایمن برای لک‌ها: درمانی که با پزشک برنامه‌ریزی می‌شود

بیشتر لک‌ها بی‌ضررند، اما علت و درمان هر لک متفاوت است. درمان لک باید با یک پزشک و با ارزیابی نوع لک، تیپ پوستی شما، وضعیت بارداری یا شیردهی و داروهای مصرفی‌تان برنامه‌ریزی شود. FDA هم توصیه می‌کند به جای روشن‌کننده‌های بدون نسخه، گزینه‌های درمان مشکلاتی مانند لک‌های پیری و آفتابی با پزشک در میان گذاشته شود. حتی کرم ضدلکی که پزشک شما پیشنهاد کرده هم نباید بیش از مدت توصیه‌شده مصرف شود.

هر درمانی انتخاب شود، گام اصلی محافظت روزانه از آفتاب است؛ برای این کار مقالهٔ «راهنمای ضدآفتاب» را ببینید. اینکه درمان‌های لیزری و نوری در کدام لک مؤثرند و چرا در ملاسما احتیاط لازم است، در مقالهٔ «لیزرهای رفع لک» توضیح داده شده است.

محدودیت شواهد: بخش بزرگی از اطلاعات دربارهٔ اکرونوز و مسمومیت با جیوه بر گزارش‌های موردی، مجموعه‌های موردی و بررسی‌های میدانی نهادهای بهداشتی تکیه دارد. معلوم نیست در چه نسبتی از کسانی که این محصولات را مصرف می‌کنند مشکل ایجاد می‌شود؛ چون ترکیبات و غلظت‌های محصولات بسیار متغیرند، نمی‌توان خطر شخصی‌ای به شما گفت. این صفحه برای آگاهی عمومی است و جای معاینه را نمی‌گیرد.