A Vitamini Eksikliği ve Fazlalığı: Retinol ve Beta-Karoten

A vitamini iki biçimde gelir. Hazır A vitamini (retinol) hayvansal besinlerde, beta-karoten ise renkli sebze ve meyvelerde bulunur. Çeşitli beslenen erişkinlerde eksiklik nadirdir; en erken belirtisi gece körlüğüdür. Fazlalık ise neredeyse her zaman takviye ya da çok sık karaciğer tüketimiyle olur. EFSA 2024'e göre erişkinlerde hazır A vitamini için üst limit günde 3.000 µg'dır. Bu limit gebeleri de kapsar.

NIH ODS'ye göre A vitamini, gözde ışığı algılayan rodopsin maddesinin temel parçasıdır. Bu yüzden normal görmenin korunmasına katkıda bulunur. Bağışıklık işlevinde, büyüme ve gelişmede, üreme sağlığında da rol alır. Kalp, akciğer ve göz gibi organların normal oluşumunda görev yapar.

İki biçim vücutta farklı davranır:

• Retinol (hazır A vitamini): Karaciğer, süt, tereyağı, peynir ve yumurtada bulunur. Vücutta birikir. Fazlası zehirli olabilir.
• Beta-karoten (provitamin A): Havuç, ıspanak ve turuncu meyvelerde bulunur. Vücut ihtiyaç kadarını A vitaminine çevirir. NIH ODS'ye göre beta-karoten, hazır A vitamini gibi doğum kusuruna yol açmaz.

İhtiyaç yaşa ve cinsiyete göre değişir. Değerler sağlıklı kişiler içindir. Birim olarak retinol eşdeğeri (µg RE ya da RAE) kullanılır.

İki kurumun değerleri biraz farklıdır. Etiketlerde IU görürseniz NIH ODS'ye göre 1 IU retinol 0,3 µg RAE'dir. Yani 3.000 µg, yaklaşık 10.000 IU retinole karşılık gelir.

TÜBER 2015'e göre retinol kaynakları karaciğer, süt, tereyağı ve peynirdir. Beta-karoten kaynakları havuç, ıspanak, koyu yeşil yapraklı sebzeler ve turuncu meyvelerdir. Yumurta da A vitamini içerir.

NIH ODS'nin besin tablosunda bazı örnekler şöyledir:

• Sığır karaciğeri (yaklaşık 85 g, tavada): 6.582 µg RAE. Bu, erişkin üst limitinin iki katından fazladır.
• Ispanak (yarım su bardağı, haşlanmış): 573 µg RAE.
• Havuç (yarım su bardağı, çiğ): 459 µg RAE.
• Yumurta (1 büyük, haşlanmış): 75 µg RAE.

Ciğer sevilen bir yemektir ama A vitamini açısından çok yoğundur. EFSA 2024, ciğer ve sakatatın ayda bir ya da daha seyrek yenmesini makul bulur. Gebe olan ya da gebelik planlayan kadınlara ciğer ürünü yememelerini önerir.

Sağlıklı ve çeşitli beslenen erişkinlerde eksiklik nadirdir. NIH ODS'ye göre risk grupları şunlardır:

• Erken doğan bebekler; karaciğer depoları düşüktür.
• Kistik fibrozis hastaları; NIH ODS'ye göre bu hastaların %90'ına kadarında pankreas yetmezliği vardır.
• Crohn hastalığı ve ülseratif kolit gibi iltihaplı bağırsak hastalıkları olanlar.
• Yeni tanı almış çölyak hastaları.
• Düşük ve orta gelirli ülkelerde yaşayan çocuklar. NIH ODS'ye göre bu ülkelerde 2013'te 6 ay–5 yaş çocukların %29'unda eksiklik vardı.

Olası belirtiler: TÜBER 2015'e göre gece körlüğü, göz kuruluğu, deri kuruluğu ve enfeksiyonlara yatkınlıktır. NIH ODS, gece körlüğünü en erken belirti olarak tanımlar. İlerlemiş eksiklikte göz kuruluğu (kserofitalmi) körlüğe kadar gidebilir. Bu belirtilerin başka nedenleri de vardır.

A vitamini durumu kanda serum retinol ile ölçülür. NIH ODS'ye göre 20 µg/dL (0,70 µmol/L) ve altı genellikle orta düzey eksikliği gösterir. 10 µg/dL altı ise ağır eksiklik anlamına gelir.

Bu testin sınırları vardır. NIH ODS'ye göre kan düzeyi, karaciğer depoları neredeyse tükenene kadar düşmez. Yani normal sonuç, depoların dolu olduğunu kanıtlamaz. Bu test genellikle emilim sorunu ya da göz bulgusu olduğunda istenir.

Fazlalıkta tanı daha çok öyküye dayanır. Hangi ürünü, ne kadar ve ne süre kullandığınız önemlidir. Karaciğer testleri ve kalsiyum da istenebilir.

• Sağlıklı erişkinler: USPSTF 2022, kalp hastalığı ve kanserden korunmak için beta-karoten takviyesine karşı öneri verir (derece D).
• Sigara içenler: EFSA 2024'e göre sigara içenler beta-karoten içeren takviyelerden kaçınmalıdır. ATBC çalışmasında sigara içenlerde akciğer kanseri riski %18 arttı. CARET çalışmasında risk %28, akciğer kanserinden ölüm %46 arttı.
• Gebeler: DSÖ, gebelikte A vitamini takviyesini yalnız eksikliğin ciddi halk sağlığı sorunu olduğu bölgelerde önerir. Amaç gece körlüğünü önlemektir.
• Emilim bozukluğu olanlar: Takviye gerekebilir; dozu hekim belirler.

Kısacası, eksikliği gösterilmemiş bir erişkinin A vitamini ya da beta-karoten takviyesi kullanmasının kanıtlanmış bir yararı yoktur.

EFSA 2024 görüşüne göre hazır A vitamini (retinol) için günlük üst limitler şöyledir:

EFSA, bu limiti bebekteki doğum kusuru riskine göre belirledi. NIH ODS'ye göre yüksek doz A vitamini göz, kafatası, akciğer ve kalp kusurlarına yol açabilir. NIH ODS, gebe ya da gebe kalabilecek kadınların günde 3.000 µg RAE (10.000 IU) üzerinde takviye almamasını önerir.

Fazlalığın belirtileri (NIH ODS):

• Kısa sürede çok yüksek doz: Şiddetli baş ağrısı, bulanık görme, bulantı, baş dönmesi, kas ağrısı.
• Uzun süreli fazla alım: Deri kuruluğu, eklem ağrısı, yorgunluk, depresyon, karaciğer testlerinde bozulma.

Kemik etkisi: TEMD 2025 kılavuzu, günde 1,5 mg'ın üzerinde retinol alımını kemik kaybına yol açabilen etkenler arasında sayar. EFSA 2024 de menopoz sonrası kadınlarda kemik ve kırık riskine dikkat çeker.

Beta-karotenin fazlası: NIH ODS'ye göre besinlerden gelen fazla beta-karoten genellikle yalnız ciltte sararmaya (karotenoderma) yol açar. Bu durum zararsızdır ve alım azalınca geçer.

Gizli çakışma tuzağı: Multivitamin, balık yağı, cilt ve göz takviyeleri retinol içerebilir. Etiketlerdeki miktarları toplayın. Ciğer tüketimini de hesaba katın.

• Akne ve sedef ilaçları (izotretinoin, asitretin): NIH ODS'ye göre A vitamini takviyesiyle birlikte kullanılınca fazlalık riski artar. Bu ilaçları kullanıyorsanız A vitamini içeren takviyeleri hekiminize söyleyin.
• Orlistat (kilo verme ilacı): NIH ODS'ye göre A vitamini ve beta-karoten emilimini azaltır.
• Kalsiyum testi: TEMD 2025'e göre uzun süre çok yüksek doz A vitamini kullanımı kanda kalsiyumu yükseltebilir.

Bu ilaçlardan birini kullanıyorsanız hekiminize veya eczacınıza söyleyin. İlacınızı kendiniz bırakmayın.

• İzotretinoin kuralı: Türk Eczacıları Birliği'nin aktardığı TİTCK bildirimine göre ağızdan alınan retinoidler doğum kusuruna yol açar. Bu ilaçlar gebelik önleme programı çerçevesinde verilir. Hekim ve hasta tarafından imzalanmış bilgilendirme formu gerekir.
• Takviye onayı: Tarım ve Orman Bakanlığı'na göre takviye edici gıdalar ilaç değildir. Hastalıkları önleme ya da tedavi amacı taşımaz. Onaylı ürünleri ggbs.tarim.gov.tr adresinden sorgulayabilirsiniz.
• Etikete uyum: Aynı kaynağa göre takviyeler etiketteki yaş grubu ve günlük miktara göre kullanılmalıdır.
• Reklam kuralı: TİTCK'in 2023 Sağlık Beyanı Yönetmeliği'ne göre sağlık beyanları yanıltıcı olamaz. "Cilt yenileyen" gibi abartılı vaatlere temkinle yaklaşın.

• Gece görme sorunu, göz kuruluğu: Göz Hastalıkları.
• Yağlı ishal, kilo kaybı, emilim sorunu: Gastroenteroloji ya da İç Hastalıkları.
• Gebelik planı varsa ve retinol ya da retinoid kullanıyorsanız: Kadın Hastalıkları ve Doğum.
• Akne ilacı kullanıyorsanız: İlacı yazan Dermatoloji hekimi.
• Yanınızda götürün: Tüm takviye kutuları, cilt ürünleri, ilaçlar ve son tahlil sonuçlarınız.

• Çocuk A vitamini içeren tablet, kapsül ya da şurup yuttuysa belirti beklemeden 112'yi ya da Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ni (114) arayın.
• Yüksek doz takviye sonrası şiddetli baş ağrısı, kusma ya da bulanık görme başladıysa acil servise gidin.
• Gözlerin beyaz kısmında sararma ya da koyu idrar varsa aynı gün hekime başvurun; karaciğer etkilenmiş olabilir.
• Gebeyken yüksek doz A vitamini ya da izotretinoin kullandığınızı fark ettiyseniz aynı gün kadın doğum hekiminizi arayın.
• Ani görme kaybı varsa acil servise gidin.

• Vitamin ve Mineral Rehberi
• İzotretinoin kullanırken hangi testler yapılır?
• Retinol nedir? Güvenli kullanım rehberi
• Antioksidan takviyeler gerçekten gerekli mi?
• E vitamini takviyesi
• Takviye ve ilaç etkileşimleri
• İlaç etkileşimi aracı

• Hazır A vitamini ve beta-karoten üst limitleri EFSA'nın 2024 görüşüne göre verildi.
• Beta-karoten ve sigara uyarısı için USPSTF 2022 ve ATBC/CARET sonuçları eklendi.
• Gebelik için DSÖ önerisi ve Türkiye'deki izotretinoin gebelik önleme kuralı eklendi.