E Vitamini Takviyesi: Kimin İhtiyacı Var, Riskleri Neler?

E vitamini; fındık, badem, ayçiçeği çekirdeği ve bitkisel yağlarda bol bulunur. NIH ODS'ye göre sağlıklı kişilerde belirgin eksiklik nadirdir. USPSTF 2022, kalp hastalığı ve kanserden korunmak için E vitamini takviyesine karşı öneri verir. Yüksek doz, kanama riskini artırabilir; kan sulandırıcı kullananlar için bu önemlidir. Takviye çoğunlukla yalnız yağ emilimi bozuk kişilerde gerekir.

NIH ODS'ye göre E vitamini yağda çözünen bir antioksidandır. Yağların oksitlenmesiyle oluşan zararlı moleküllerin yapımını durdurur. Karaciğer, vücutta asıl olarak alfa-tokoferol biçimini korur.

NIH ODS'ye göre E vitamini kan pulcuklarının (trombosit) kümelenmesini azaltabilir. Yüksek dozda K vitaminine bağlı pıhtılaşma faktörlerinin etkisine de karşı koyabilir. Bu yüzden fazlası kanamaya eğilim yaratabilir.

"Antioksidan" sözcüğü, takviyenin hastalıktan koruduğu anlamına gelmez. Büyük çalışmalar bu beklentiyi doğrulamadı.

İhtiyaç yaşa ve cinsiyete göre değişir. Değerler sağlıklı kişiler içindir.

Değerler alfa-tokoferol cinsindendir. Etiketlerde IU görürseniz NIH ODS'ye göre doğal biçimde 1 IU 0,67 mg'dır. Sentetik biçimde ise 1 IU 0,45 mg'dır.

TÜBER 2015'e göre E vitamini kaynakları bitkisel yağlar, tam tahıllar, fındık, badem, ceviz ve yeşil yapraklı sebzelerdir. Türk mutfağında fındık ve ayçiçeği yağı önemli kaynaklardır.

NIH ODS'nin besin tablosunda bazı örnekler şöyledir:

• Ayçiçeği çekirdeği (yaklaşık 28 g): 7,4 mg.
• Kavrulmuş badem (yaklaşık 28 g): 6,8 mg.
• Ayçiçeği yağı (1 yemek kaşığı): 5,6 mg.
• Kavrulmuş fındık (yaklaşık 28 g): 4,3 mg.

Yani bir avuç fındık ya da badem, günlük ihtiyacın önemli bir kısmını karşılar. NIH ODS'ye göre besinlerden alınan E vitamininin bir yan etkisi bulunmamıştır.

NIH ODS'ye göre belirgin eksiklik, az E vitamini alan sağlıklı kişilerde bile görülmemiştir. Risk, yağı emilemeyen kişilerdedir:

• Crohn hastalığı ve kistik fibrozis gibi yağ emilim bozuklukları olanlar.
• Safra salgılayamayan kişiler.
• Çok nadir kalıtsal hastalıklar: abetalipoproteinemi ve AVED (E vitamini eksikliğine bağlı ataksi).
• 1.500 g altında doğan prematüre bebekler.

Olası belirtiler: NIH ODS'ye göre uyuşma ve his kaybı (periferik nöropati), denge bozukluğu (ataksi), kas güçsüzlüğü ve göz ağında (retina) hasardır. Bağışıklık yanıtı da zayıflayabilir. TÜBER 2015, kırmızı kan hücrelerinin parçalanmasına bağlı kansızlığı da sayar. Bu belirtilerin başka nedenleri çok daha sıktır.

Kanda alfa-tokoferol ölçülebilir. Ancak sağlıklı kişilerde eksiklik nadir olduğu için rutin bir test değildir. Hekim, genellikle emilim bozukluğu ya da açıklanamayan nöropati varsa ister.

NIH ODS'ye göre kandaki alfa-tokoferol düzeyi büyük ölçüde karaciğerin düzenlemesine bağlıdır. Sonucu tek başına değil, belirtiler ve emilim sorunlarıyla birlikte hekiminiz yorumlar.

Kan sulandırıcı kullananlarda asıl takip testi E vitamini düzeyi değildir. Varfarin kullananlarda INR izlenir. Ayrıntı için INR ve PTZ rehberine bakabilirsiniz.

Gerekmeyen durumlar:

• Kalp hastalığı ve kanserden korunma: USPSTF 2022, bu amaçla E vitamini takviyesine karşı öneri verir (derece D). Bu öneri gebeleri, çocukları ve bilinen eksikliği olanları kapsamaz.
• Prostat kanserinden korunma: SELECT, 35.533 erkeğin katıldığı randomize bir çalışmadır. Bir grup günde 400 IU sentetik E vitamini aldı. Takviye kanseri önlemedi. Uzun izlemde bu grupta prostat kanseri riski plaseboya göre %17 daha yüksek bulundu.
• Genel sağlık ve yaşlanma karşıtı amaç: NIH ODS'ye göre bazı meta-analizler yüksek doz takviyeyi ölüm riskinde küçük ama anlamlı artışla ilişkilendirdi.

Gerekebilecek durumlar: Yağ emilimi bozukluğu, kalıtsal E vitamini taşıma hastalıkları ve bazı prematüre bebekler. Bu durumlarda tür ve dozu hekim belirler.

EFSA 2024 görüşüne göre E vitamini (alfa-tokoferol) için günlük üst limitler şöyledir:

ABD'de IOM üst limiti erişkinler için daha yüksektir: günde 1.000 mg. EFSA, limiti belirlerken kanama riskini esas aldı. EFSA'ya göre bu limitler kan sulandırıcı ya da kan pulcuğu ilacı kullananlar için geçerli değildir.

Fazlalığın riskleri (NIH ODS):

• Kanama eğiliminde artış.
• Beyin kanaması (hemorajik inme) riskinde artış. Bu sinyal iki büyük çalışmada görüldü. Birinde sigara içen erkekler 6 yıl boyunca günde 50 mg aldı.

Gizli çakışma tuzağı: E vitamini multivitaminlerde, balık yağı kapsüllerinde ve "antioksidan" karışımlarında bulunur. Etiketlerdeki miktarları toplayın. IU ile mg'ı karıştırmayın.

• Varfarin ve diğer kan sulandırıcılar, kan pulcuğu ilaçları: NIH ODS'ye göre yüksek doz E vitamini kanama riskini artırabilir. Bu ilaçları kullanıyorsanız takviyeyi hekiminize söyleyin.
• Kemoterapi ve radyoterapi: NIH ODS'ye göre antioksidan takviyeleri tedavinin etkinliğini azaltabilir. Kanser tedavisi alıyorsanız onkoloğunuza danışmadan takviye kullanmayın.
• Kolesterol ilacı (simvastatin) ve niasin: NIH ODS'ye göre E vitaminli antioksidan karışımları, bu tedavide HDL'deki artışı azalttı.

Bu ilaçlardan birini kullanıyorsanız hekiminize veya eczacınıza söyleyin. İlacınızı kendiniz bırakmayın ya da değiştirmeyin.

• Takviye onayı: Tarım ve Orman Bakanlığı'na göre takviye edici gıdalar ilaç değildir. Hastalıkları önleme ya da tedavi amacı taşımaz. Onaylı ürünleri ggbs.tarim.gov.tr adresinden sorgulayabilirsiniz.
• Küçük çocuklar: Aynı kaynağa göre iki yaş altı çocuklar için takviye edici gıda onayı verilmez.
• Etikete uyum: Takviyeler etiketteki yaş grubu ve günlük miktara göre kullanılmalıdır.
• Reklam kuralı: TİTCK'in 2023 Sağlık Beyanı Yönetmeliği'ne göre sağlık beyanları yanıltıcı olamaz. Aşırı tüketimi özendiremez.
• Beslenme rehberi: TÜBER 2015, E vitaminini fındık, badem, ceviz ve bitkisel yağlardan almayı esas alır.

• Kan sulandırıcı kullanıyorsanız: İlacı yazan Kardiyoloji ya da İç Hastalıkları hekimi.
• Uyuşma, denge kaybı, kas güçsüzlüğü: Nöroloji.
• Yağlı ishal, kilo kaybı, emilim sorunu: Gastroenteroloji.
• Kanser tedavisi görüyorsanız: Tıbbi Onkoloji.
• Ameliyat ya da diş çekimi öncesi: Kullandığınız tüm takviyeleri cerrahınıza ve diş hekiminize söyleyin.
• Yanınızda götürün: Takviye kutuları, ilaç listeniz ve son INR ya da kan sonuçlarınız.

• Ani baş ağrısı, kusma, yüzde kayma, kol ya da bacakta güçsüzlük, konuşma bozukluğu varsa 112'yi arayın.
• Siyah, katran renkli dışkı, kanlı kusma ya da durmayan burun kanaması varsa acil servise gidin.
• Kan sulandırıcı kullanırken açıklanamayan büyük morluklar ya da idrarda kan görürseniz aynı gün hekime başvurun.
• Çocuk çok sayıda kapsül yuttuysa belirti beklemeden 112'yi ya da Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ni (114) arayın.

• Vitamin ve Mineral Rehberi
• Antioksidan takviyeler gerçekten gerekli mi?
• K vitamini ve varfarin
• Omega-3 kan sulandırıcı ile kullanılır mı?
• Multivitamin herkese gerekli mi?
• Takviye ve ilaç etkileşimleri
• İlaç etkileşimi aracı

• Üst limitler EFSA'nın 2024 E vitamini görüşüne göre verildi.
• Korunma amaçlı kullanım için USPSTF 2022 önerisi ve SELECT sonuçları eklendi.
• Kan sulandırıcı kullananlar için EFSA'nın "üst limit geçerli değil" uyarısı eklendi.